অসমীয়া সাহিত্য

অসমীয়া সাহিত্য বুলিলে অসমীয়া ভাষাত সৃষ্টি হোৱা লিখিত আৰু মৌখিক সাহিত্য-সম্পদক একেলগে বুজোৱা হয়। অসমৰ ইতিহাস, ধৰ্ম, সমাজ-জীৱন আৰু ভাষাগত পৰিৱর্তনৰ সৈতে ইয়াৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থকাৰ বাবে এই সাহিত্য কেৱল সৌন্দৰ্যবোধৰ ক্ষেত্ৰতে নহয়, অসমীয়াৰ আত্মচিন্তাৰ দীৰ্ঘ পৰম্পৰা ৰূপেও গুৰুত্বপূর্ণ। প্ৰাচীন কালত সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত সাহিত্যৰ আধিপত্য থাকিলেও খ্ৰীষ্টীয় দশম–একাদশ শতিকা মানত অসমীয়াই স্বকীয় ৰূপলৈ আগবাঢ়ি অহাৰ পৰাই অসমীয়া ভাষাত সাহিত্যিক ৰচনা ধাৰাবাহিকভাৱে দৃঢ় হয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

ভাষা-ইতিহাস আৰু সাহিত্যৰ প্ৰেক্ষাপট

অসমীয়া সাহিত্যৰ ভিত্তি ভাষাৰ ইতিহাসতেই আছে। অধ্যাপক সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাই অসমীয়াক মূলত প্ৰাচীন ভাৰতীয় আৰ্যভাষা-সম্ভৱ বুলি উল্লেখ কৰি, একে সময়তে তিব্বতবৰ্মী আৰু অষ্ট্ৰিক ভাষাৰ কিছুমান প্ৰভাৱো ভাষা গঠনত পৰিছে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। ভাষা গঢ় লোৱা সময়ত বিভিন্ন থলুৱা (আৰ্যভিন্ন) ভাষাৰ সংস্পৰ্শই অসমীয়াক সুকীয়া বৈশিষ্ট্য দিয়াত সহায় কৰে।

চীনা পৰিব্ৰাজক হিউয়েন চাঙে ৬৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দত কুমাৰ ভাস্কৰবৰ্মাৰ ৰাজত্বকালত কামৰূপ ভ্ৰমণ কৰি কামৰূপৰ ভাষা মধ্য ভাৰতৰ ভাষাৰ তুলনাত অলপ বেলেগ বুলি মন্তব্য কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। এই মন্তব্যৰ আধাৰত কিছুমান গৱেষকে সপ্তম শতিকাতেই ভাষাই পৃথক গঢ় লৈছিল বুলি ধাৰণা কৰে। আন এক মতে প্ৰাচীন কামৰূপত কথিত “কামৰূপী প্ৰাকৃত” আৰু অপভ্ৰংশৰ ধাৰাৰ মাজেৰে অসমীয়াৰ বিকাশ ঘটিছিল। অসমত খ্ৰীষ্টীয় দশম–একাদশ শতিকাৰ আগলৈ যি সাহিত্যিক নিদৰ্শন পোৱা যায়, সেইসমূহৰ ভাষা সাধাৰণতে সংস্কৃত আছিল বুলি ধৰা হয়।

প্ৰাক্‌-শংকৰী যুগ: লিখিত সাহিত্যৰ প্ৰথম দৃঢ় পদক্ষেপ

সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ যুগবিভাজন অনুসৰি প্ৰাক্‌-শংকৰী যুগৰ সময়সীমা ১৩০০–১৪৯০ ধৰা হয়। এই পৰ্বত অসমীয়া সাহিত্যই “পূৰ্ণাংগ ৰূপত” লিখিত সাহিত্যৰ আদৰ্শ স্থাপন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে; বিশেষকৈ অনুবাদ-আখ্যান আৰু কাব্যভাষাৰ প্ৰয়োগে সাহিত্যিক ৰীতি গঢ়ি তোলে।

এই সময়ছোৱাৰ উল্লেখযোগ্য সাহিত্যিক ব্যক্তিত্বসমূহ:

• হেম সৰস্বতী: ১৪শ শতিকাত ৰচিত ‘প্ৰহ্লাদ চৰিত’ৰ জৰিয়তে আদৰ্শ স্থাপন কৰা বুলি উল্লেখ আছে। তেওঁ ‘হৰ-গৌৰী সংবাদ’ো ৰচনা কৰে। তেওঁৰ পিতৃ ৰুদ্ৰসৰস্বতী; পৃষ্ঠপোষক দুৰ্লভানাৰায়ণ।
• কবিৰত্ন সৰস্বতী: মহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ জয়দ্ৰথ বধ-কাহিনী কাব্য আকাৰে বৰ্ণনা; পৃষ্ঠপোষক ইন্দ্ৰ নাৰায়ণ।
• ৰুদ্ৰ কন্দলী: দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথ বধ উপপৰ্বৰ অংশ অনুবাদ; পৃষ্ঠপোষক তাম্ৰধ্বজ।
• হৰিহৰ বিপ্ৰ: ‘ব্ৰবুবাহনৰ যুদ্ধ’ আৰু ‘লৱ-কুশৰ যুদ্ধ’ নামেৰে জৈমিনীয় অশ্বমেধিক পৰ্বৰ আখ্যান অনুবাদ; পৃষ্ঠপোষক দুৰ্লভনাৰায়ণ।
• মাধৱ কন্দলী: বাল্মীকিৰ ৰামায়ণ অসমীয়ালৈ অনুবাদ। উৎস-টোকা অনুসৰি উত্তৰ ভাৰতৰ আধুনিক ভাৰতীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত এইখনেই সৰ্বপ্ৰথম ৰামায়ণ অনুবাদ বুলি উল্লেখ কৰা হয়; পৃষ্ঠপোষক মহামাণিক্য।

পাঁচালী আৰু বৈষ্ণৱ ধাৰা: জনভাষালৈ সাহিত্যৰ বিস্তাৰ

১৫শ শতিকাত পুৰাণ-আখ্যানভিত্তিক গীত-অনুবাদৰ এটা ধাৰা দৃশ্যমান হয়; এই শ্ৰেণীক পাঁচালী সাহিত্য বুলিও কোৱা হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি দুৰ্গাবৰৰ ‘গীতি ৰামায়ণ’ আৰু পীতাম্বৰ, মনকৰ গীতানুবাদসমূহ এই পৰ্বত উল্লেখযোগ্য।

ইয়াৰ পাছতে মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ (১৪৪৯–১৫৬৮)ৰ নেতৃত্বত বৈষ্ণৱ আন্দোলনে অসমীয়া সাহিত্যত গভীৰ ৰূপান্তৰ আনে। শংকৰদেৱে সংস্কৃত সাহিত্যৰ আধাৰত অনুবাদ কৰাৰ লগতে স্বকীয় ৰচনাৰ জৰিয়তে বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ বৃহৎ ভঁৰাল গঢ়ে। উৎস-টোকা অনুসৰি তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত ‘কীৰ্তন-ঘোষা’, ‘ভক্তি-প্ৰদীপ’, ‘ৰুক্মিণী হৰণ’, ‘হৰিচন্দ্ৰ উপাখ্যান’, ‘বলি চলন’, ‘দশম’ আদি ধৰা হয়। একে পৰ্বতে ৰাম সৰস্বতীৰ মহাভাৰত-অন্তৰ্গত বিভিন্ন কাণ্ড অনুবাদ আৰু পুৰাণ-উপপুৰাণভিত্তিক “বধ কাব্য”সমূহৰ উল্লেখ আছে। এই যুগৰ আন এক উল্লেখযোগ্য নাম মাধৱদেৱ—উৎস-টোকা অনুসৰি ‘ৰাজসুই যজ্ঞ’ আদি গ্ৰন্থ উল্লেখযোগ্য।

এই কালখণ্ডত গদ্যধাৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ বাঁক দেখা যায়: ভট্টদেৱে সাহিত্য-ৰচনাত গদ্যক একমাত্ৰ প্ৰকাশমাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ কৃতিত্ব পায় বুলি উৎস-টোকা কয়। ‘কথা-গীতা’ আৰু ‘কথা-ভাগৱত’ তেওঁৰ অন্যতম গ্ৰন্থ।

আহোম যুগ: ইতিহাসলেখন, অভিধান আৰু ব্যৱহাৰিক জ্ঞান

আহোম ৰাজত্বকালত অসমীয়া সাহিত্যৰ নতুন নতুন ধাৰা আগবাঢ়ে। এই সময়ৰ এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে বুৰঞ্জী সাহিত্য—ইতিহাসলেখনৰ নিজস্ব ধাৰা, যিয়ে ৰাজ্যচৰিত আৰু শাসন-সমাজৰ ঘটনাপ্ৰবাহ লিখিত ৰূপত ধৰি ৰাখে।

উৎস-টোকাত ১৭৯৫ চনত পণ্ডিত টেঙ-ঙাই ম’হুঙে লিখা ‘হ’-মু’ঙ’ নামৰ “বৰ কাকত”খন অসমৰ প্ৰথম অভিধান বুলি উল্লেখ আছে। এই টাইআহোম-অসমীয়া অভিধানত টাই-আহোম ভাষাৰ ২৫০০টা শব্দ আৰু তাৰে অসমীয়া অৰ্থ লিখা আছিল বুলি কোৱা হৈছে।

আহোম যুগত জ্যোতিষ, চিকিৎসা, গণিত, সংগীত আদি বিষয়লৈ লক্ষ্য কৰা ব্যাৱহাৰিক সাহিত্যৰো বিকাশ হয়। শংকৰোত্তৰ কালত জীৱনীমুখী আৰু ঐতিহাসিক স্মৃতি-আধাৰিত চৰিত পুথিসমূহো ৰচিত হয়; উৎস-টোকাত ‘কথা গুৰু চৰিত’, ‘দামোদৰ চৰিত’, ‘বৰদোৱা চৰিত’, ‘বনমালী দেৱৰ চৰিত’ আদি নাম পোৱা যায়।

অৰুণোদয় যুগ আৰু ছপাশালৰ অভিঘাত

আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যৰ আৰম্ভণি উৎস-টোকা অনুসৰি অসমীয়া সাহিত্যৰ অৰুণোদয় যুগৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ। খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলৰ উদ্যোগে ভাষাত ছপা-সাহিত্য, ব্যাকৰণ, অভিধান আৰু সাময়িকপত্ৰৰ ধাৰা শক্তিশালী কৰে। ১৮১৩ চনত মিছনেৰী উদ্যোগতে আত্মাৰাম শৰ্মাই বাইবেল অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰে; উৎস-টোকা অনুসৰি এইখনেই অসমীয়া ভাষাত প্ৰথম ছপা পুথি।

আলোচনী ‘অৰুণোদয়’ ১৮৪৬ চনত প্ৰকাশ পায়। একে সময়ধাৰাত:

• নাথান ব্ৰাউন: ‘Grammatical Notices of the Assamese Language’ (১৮৪৮)।
• উইলিয়াম ৰবিনছন: ‘A Grammar of Assamese Language’ (১৮৩৯) — ইংৰাজীত প্ৰথম অসমীয়া ব্যাকৰণ বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ।
• মাইলছ ব্ৰনছন: ‘অসমীয়া-ইংৰাজী অভিধান’ (১৮৬৭)।
• ইলাইজা হুইট্‌নি ব্ৰাউন আৰু এ কে গাৰ্নি আদিও এই পৰ্বত উল্লেখিত নাম।

এই ছপা-আধাৰত ১৯শ শতিকাত সংবাদপত্ৰ আৰু গ্ৰন্থ-প্ৰকাশ তীব্ৰ হয়। হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাই ‘আসাম নিউচ’ প্ৰকাশ কৰে বুলি উৎস-টোকাত আছে; লগতে ‘অসমীয়া ব্যাকৰণ’ (১৮৯৫) আৰু ‘হেমকোষ’ (১৯০০) ৰচনা কৰে। সংবাদপত্ৰ ‘আসাম বন্ধু’ (১৮৮৫) প্ৰকাশ পায়। এই সময়ৰ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তি হিচাপে আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকন আৰু গুণাভিৰাম বৰুৱাৰ নামো উঠে; গুণাভিৰাম বৰুৱাই ‘ৰামনৱমী’ (১৮৫৭) নামৰ প্ৰথম আধুনিক সামাজিক নাটক ৰচনা কৰে বুলি উৎস-টোকা কয়।

জোনাকী যুগ আৰু আধুনিক ধাৰাৰ বিস্তাৰ

কলিকাতাত অধ্যয়নৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা, চন্দ্ৰ কুমাৰ আগৰৱালা, হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী আদিৰ প্ৰচেষ্টাত ‘জোনাকী’ (১৮৮৯) প্ৰকাশ পোৱাৰ পাছৰ কালখণ্ডক আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যলৈ ৰোমাণ্টিক কবিতা, চুটিগল্প, নাটক, উপন্যাস, ৰসৰচনা, আত্মজীৱনী আৰু জীৱনীৰ পূৰ্ণ বিকাশৰ যুগ বুলি উৎস-টোকা ধৰে।

উৎস-টোকাত উল্লেখিত কেইটামান মুখ্য কৃতি আৰু অৱদান:

• চন্দ্ৰ কুমাৰ আগৰৱালা: ‘প্ৰতিমা’ (১৯১৩), ‘বীণ-বৰাগী’ (১৯২৩)।
• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা: ‘কদমকলি’ (১৯১৩), ‘পদুমকলি’।
• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী: প্ৰথম অসমীয়া চনেট সৃষ্টি আৰু ‘ফুলৰ চাকি’ (১৯০৭)।
• কবিতাৰ অন্য ধাৰাত: ভোলানাথ দাস, কমলাকান্ত ভট্টাচাৰ্য্য, হিতেশ্বৰ বৰবৰুৱা, বেণুধৰ ৰাজখোৱা, ৰঘুনাথ চৌধাৰী আদি কবি-সাহিত্যিকে উল্লেখযোগ্য সংখ্যক কবিতা পুথি ৰচনা কৰে বুলি উৎস-টোকা কয়।
• আধুনিক উপন্যাসধাৰা: ৰজনীকান্ত বৰদলৈ—‘মিৰিজীয়ৰী’ (১৮৯৫), ‘মনোমতী’ (১৯০০), ‘দন্দুৱা দ্ৰোহ’ (১৯০৯), ‘ৰহদৈ লিগিৰী’ (১৯৩০)।
• পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱা: ‘জুৰণি’ (১৯০০), ‘লীলা’ (১৯০১) আদি।
• অতিন্দ্ৰীয়বাদী কবিতা জনপ্ৰিয় কৰাত দুৰ্গেশ্বৰ শৰ্মা আৰু নলিনীবালা দেৱীৰ নাম উৎস-টোকাত আছে।
• অনুবাদ-ধাৰা: যতীন্দ্ৰনাথ দুৱৰাই ওমৰ খায়াম অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰে বুলি উল্লেখ।
• ৰোমাণ্টিকৰ পৰা আধুনিকলৈ সন্ধিক্ষণত দেৱকান্ত বৰুৱাৰ ‘সাগৰ দেখিছা’ কাব্যপুথি উল্লেখিত।

উত্তৰাধিকাৰ

অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসত ভাষাগত বিকাশ, ধৰ্মীয়-সামাজিক আন্দোলন আৰু ছপা-মাধ্যম—এই তিনিটা শক্তিয়ে একেলগে ধাৰাবাহিক ৰূপান্তৰ আনিছে। প্ৰাক্‌-শংকৰী যুগে অনুবাদ-কেন্দ্ৰিক কাব্যভাষাৰ ভিত মজবুত কৰে; শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱ আৰু ভট্টদেৱৰ ধাৰাই ভক্তি, নাট্য-ধাৰা আৰু গদ্যৰ পথ বহল কৰে; আহোম যুগে বুৰঞ্জী সাহিত্য আৰু জ্ঞানমূলক ৰচনাৰ জৰিয়তে সাহিত্যৰ বিষয়-বিস্তাৰ ঘটায়। আধুনিক কালত ‘অৰুণোদয়’ আৰু ‘জোনাকী’ৰ দৰে আলোচনীৰ পৰম্পৰাই সাহিত্যক নতুন ৰূপ, নতুন ধৰণ আৰু নতুন পাঠকৰ মাজলৈ লৈ যায়—যাৰ ফলত অসমীয়া সাহিত্য এখন সজীৱ, বহুধাৰাবাহী আৰু আত্ম-সংজ্ঞাবোধসম্পন্ন সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• বৈষ্ণৱ সাহিত্য
• পাঁচালী সাহিত্য
• বুৰঞ্জী সাহিত্য
• চৰিত পুথি
• অসমীয়া সাহিত্যৰ অৰুণোদয় যুগ
• হেম সৰস্বতী
• ভট্টদেৱ
• হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা
• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা