অংকীয়া নাট

অংকীয়া নাট অসমীয়া সাহিত্য আৰু নাট্যইতিহাসত বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ এক নাট্যধাৰা। মধ্যযুগীয় অসমত শংকৰদেৱে খ্ৰীষ্টীয় ১৫শ শতিকাৰ দ্বিতীয়ভাগত অংকীয়া নাট-ভাওনাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে বুলি উল্লেখ কৰা হয়, আৰু অসমীয়া নাট্যইতিহাসত ইয়াক প্ৰথম নিদৰ্শন হিচাপে চিহ্নিত কৰা হৈছে। শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱে এই নাটসমূহক নিজ ৰচনাত “নাট/নাটক/যাত্ৰা” আদি নামেৰে উল্লেখ কৰিছিল; লগতে গুৰুদ্বয়ে নিজৰ নাটক “যাত্ৰা ঝুমুৰা” নামেৰে উল্লেখ কৰিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। “অংকীয়া নাট” নামটো পিছৰ কালত কিছুমান বৈষ্ণৱ ভকতে প্ৰচলন কৰে; সেইবাবে শব্দটো তুলনামূলকভাৱে আধুনিক বুলি ধৰা হয়।

ৰচয়িতা, আধাৰ আৰু ভাষা

অংকীয়া নাটৰ মুখ্য ৰচয়িতা দুজন—মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱ। নাটসমূহৰ আধাৰ প্ৰধানকৈ পৌৰাণিক আখ্যান। ৰচনাভাষা ব্ৰজাৱলী ভাষা; পিছৰ কালত অসমীয়া নাটচর্চাত এই ভাষা-ৰীতি তুলনামূলকভাৱে হ্ৰাস পোৱা বুলি কোৱা হয়। গুৰুদ্বয়ৰ নাটৰ কিছুমান বৈশিষ্ট্য—ব্ৰজাৱলী, নান্দীশ্লোক, ভটিমা—পিছৰ নাটত কমকৈ দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে।

নামকৰণ আৰু বুৎপত্তি

শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱে নিজৰ ৰচনাত “অংকীয়া নাট” শব্দটো ব্যৱহাৰ নকৰি “নাট/নাটক/যাত্ৰা” আদি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। “অংকীয়া নাট” নামটো কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিল—এই সম্পৰ্কে একাধিক ব্যাখ্যা আছে।

• বুৎপত্তিগত ব্যাখ্যাত “অংকীয়া নাট”ক একাংকিকা নাটক বুলি ধৰা হয়; অংকীয়া নাটত অংকৰ সংখ্যা মাত্ৰ ১।
• “অংক” শব্দৰ লগত “ঈয়া” প্ৰত্যয় যোগ হৈ পিছৰ বৈষ্ণৱ সমাজত “অংকীয়া” বিশেষণ ৰূপে ব্যৱহাৰ হয় বুলি উল্লেখ আছে।
• (বিতৰ্কিত) “অংকীয়া” শব্দৰ উৎস-ব্যাখ্যাত মতভেদ আছে। সংস্কৃত নাট্যশাস্ত্ৰত “অংক” কাহিনীৰ স্তৰ চিহ্নিত কৰা বিভাগ (Act) বুজায়; কিছুমান পণ্ডিতে এই অৰ্থ-ব্যৱহাৰৰ পৰাই “অংকীয়া” গঢ় লৈ উঠা বুলি মত দিয়ে। আন কিছুমানৰ মতে নাট্যশাস্ত্ৰত উল্লেখিত ১০ ৰূপকৰ ভিতৰত “অংক/উৎসৃষ্টিকাঙ্ক” ৰূপকবিধৰ পৰাই “অংক/অংকীয়া” শব্দ আহিব পাৰে বুলি সম্ভাৱনা তোলা হৈছে। কিন্তু অংকীয়াৰ সৈতে “অংক/উৎসৃষ্টিকাঙ্ক” ৰূপকবিধৰ অন্তৰংগ সাদৃশ্য কম বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।

সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা (সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা)-ৰ “অংকীয়া নাটৰ উৎপত্তি আৰু বৈশিষ্ট্য” শীৰ্ষক প্ৰবন্ধত এক ব্যাখ্যা পোৱা যায়: পিছৰ কালৰ নাটৰ পৰা গুৰুদ্বয়ৰ নাট (একেটা সাঁচৰ নাট) পৃথককৈ দেখুৱাবলৈ “অংকীয়া নাট” নামৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পায়।

অংকীয়া ভাওনা আৰু প্ৰদৰ্শন-ধাৰণা

অংকীয়া নাটৰ নাট্য-প্ৰদৰ্শনক “অংকীয়া ভাওনা/ভাওনা” বুলি কোৱা হয়। “ভাওনা” শব্দৰ অৰ্থ ভাও দেখুওৱা ধৰণৰ অভিনয় বা অভিনয় কাৰ্য। এইদৰে—

• লিখিত পাঠ: “অংকীয়া নাট”
• সেই পাঠৰ মঞ্চায়ন: “অংকীয়া ভাওনা” বা ভাওনা

অংকীয়া নাট-ভাওনাৰ সূচনাসংকেত শংকৰদেৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি কোৱা হয় (খ্ৰীষ্টীয় ১৫শ শতিকাৰ দ্বিতীয়ভাগ)। অৱশ্যে অংকীয়া নাটৰ আগতে প্ৰাচীন কামৰূপৰ ৰাজসভাত নৃত্য-গীত-অভিনয়ৰ অনুশীলনৰ কথা জনা যায়; কিন্তু সেই অনুশীলনৰ লিখিত বা দৃশ্যমান নিদৰ্শন পোৱা নাযায় বুলি উল্লেখ আছে।

নাট্যশাস্ত্ৰ-সম্পৰ্ক, গাঁথনি আৰু ৰস

অংকীয়া নাট-ভাওনাৰ মূল ভেটি “নাট্যশাস্ত্ৰ + শংকৰদেৱৰ মৌলিক সৃষ্টিশীলতা” বুলি সিদ্ধান্তমূলক মন্তব্য পোৱা যায়; লগতে শংকৰদেৱে সংস্কৃত নাটক “হুবহু” অনুকৰণ নকৰে বুলি স্পষ্টকৈ উল্লিখিত।

অংকীয়া ভাওনাত নাট্যশাস্ত্ৰ-সম্পৰ্কিত কিছুমান উপাদান উল্লেখ কৰা হৈছে—

• সূত্ৰধাৰ
• পূৰ্বৰঙ্গ (আমাৰ ধেমালি)
• নান্দী
• প্ৰৰোচনা
• প্ৰস্তাৱনা

সমাপ্তি-উপাদানৰ ক্ষেত্ৰত “ভৰত বাক্য”ৰ সদৃশ ৰূপ হিচাপে “মুক্তি-মঙ্গল ভটিমা”ৰ উল্লেখ আছে। যদিও নাটত অংক মাত্ৰ ১, তথাপি “অৱস্থা”, “সন্ধি”, “অংক” বিভাজনৰ সম্ভাৱনা উল্লেখ কৰা হৈছে।

ৰস-ব্যৱহাৰত অংকীয়া নাটত ভক্তিৰস প্ৰধান; তথাপি নৱৰসো কম-বেছি পৰিমাণে উপস্থিত থাকে বুলি কোৱা হয়। অভিনয়ৰ উপাদান ৪টা—আঙ্গিক, ৱাচিক, সাত্বিক, আহাৰ্য—ৰ উল্লেখ আছে। গুৰুজনাই নাট্যশাস্ত্ৰৰ কিছুমান বিধি-নিষেধ স্থান-কাল-পাত্ৰ অনুসৰি ভঙ্গ কৰিছে বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে; উদাহৰণস্বৰূপ যুদ্ধ, শয়ন, ভোজন, মৃত্যু আদি দৃশ্য সংযোজনৰ কথা কোৱা হয়।

উৎস-প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে মতভেদ

অংকীয়া নাটৰ উৎস বা প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে গৱেষক-লেখকৰ মাজত বিভিন্ন মত দেখা যায়।

দেশীয় লোকৰূপ আৰু আঞ্চলিক ধাৰা

অধ্যাপক মহিম বৰা-এ গোৱালপাৰা অঞ্চলৰ ভাৰীগান, কুশান গান, গোৱালিনী-যাত্ৰা আদিৰ অবদানৰ কথা উল্লেখ কৰে। (বিতৰ্কিত) এই ধাৰাবোৰৰ প্ৰাচীনতা সন্দেহজনক বুলি কোৱা হয়, আৰু তাত নাটকীয় উপাদান নগণ্য বুলিও উল্লেখ আছে।

অখ্যাত নাট্য-পৰম্পৰা “সঙ্গীতক”

জগদীশ চন্দ্ৰ মাথুৰে “সঙ্গীতক” নামৰ অখ্যাত নাট্য পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱৰ সম্ভাৱনা উত্থাপন কৰে; কৃষ্ণনাৰায়ণ প্ৰসাদ মাগধে “শংকৰদেৱ: সাহিত্যকাৰ ঔৰ ৱিচাৰক” গ্ৰন্থত মাথুৰৰ মতক সমৰ্থন দিছে বুলি উল্লেখ আছে।

নাট্যশাস্ত্ৰ-কেন্দ্ৰিক ব্যাখ্যা

বৈষ্ণৱ পণ্ডিত বদন চন্দ্ৰ শইকীয়া ডাঙৰীয়াই (“অংকীয়া নাটৰ উৎস বিচাৰ”) অন্য প্ৰভাৱ অস্বীকাৰ কৰি নাট্যশাস্ত্ৰ/সংস্কৃত নাট্য পৰম্পৰাক একমাত্ৰ মুখ্য উপাদান বুলি মত দিয়ে। তেখেতৰ ব্যাখ্যাত অংকীয়া সূত্ৰধাৰ সংস্কৃত নাটকৰ সূত্ৰধাৰ-ভেটিত দেশ-কাল-পাত্ৰ অনুসৰি শংকৰদেৱৰ মৌলিক সৃজন।

সূত্ৰধাৰ আৰু ওজাপালি-সম্পৰ্ক

(বিতৰ্কিত) কিছুমানে অংকীয়া নাটৰ সূত্ৰধাৰক ওজাপালিৰ ওজা-চৰিত্ৰৰ পৰিসংস্কৃত ৰূপ বুলি আলোচনা/অনুমান কৰিছে। (বিতৰ্কিত) বিকল্প মত অনুসৰি সূত্ৰধাৰক কেন্দ্ৰীয় কৰা মূল কাৰণ “প্ৰয়োজন/অৱস্থা”, ওজাৰ প্ৰভাৱ নহয়। বদন চন্দ্ৰ শইকীয়া ডাঙৰীয়াৰ মতে প্ৰথম অভিনয়ত শংকৰদেৱে সমগ্ৰ অভিনয় নিয়ন্ত্ৰণৰ দায়িত্ব ল’ব লগা হোৱা বাবে সূত্ৰধাৰ-কেন্দ্ৰিক গাঁথনি গঢ় লৈ উঠে।

(বিতৰ্কিত) মনোমোহন ঘোষে অংকীয়া নাট-ভাওনাক প্ৰাগ্-ঐতিহাসিক যুগৰ কিছুমান নাট্যৰূপৰ নিদৰ্শন হ’ব পাৰে বুলি অনুমান কৰে। আনহাতে (বিতৰ্কিত) ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰাদেশিক ভাষাৰ পূৰ্ণাঙ্গ নাটকৰ ভিতৰত অংকীয়া নাট “সম্ভৱতঃ” আটাইতকৈ পুৰণি ঐতিহ্য বুলিও কোৱা হৈছে।

তাৎপৰ্য

অংকীয়া নাট-ভাওনা অসমীয়া নাট্যইতিহাসত প্ৰথম নিদৰ্শন হিচাপে স্বীকৃত বুলি উল্লেখিত, আৰু ই লিখিত নাট-পাঠ আৰু মঞ্চায়ন-পৰম্পৰাৰ সুস্পষ্ট পৃথক বুজাবুজি (অংকীয়া নাট বনাম অংকীয়া ভাওনা) গঢ়ি তোলে। নাট্যশাস্ত্ৰৰ ধাৰণাক স্থান-কাল-পাত্ৰ অনুসৰি ৰূপান্তৰ কৰি শংকৰদেৱে মৌলিক সৃষ্টিশীলতাৰে এক বিশেষ নাট্য-আকাৰ স্থাপন কৰে—য’ত পৌৰাণিক আখ্যান, ব্ৰজাৱলী ভাষা, আৰু ভক্তিৰস-প্ৰধান নাট্যসংগঠন একেলগে কাজ কৰে।

আৰু চাওক

• ভাওনা
• ব্ৰজাৱলী ভাষা
• মাধৱদেৱ
• সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা
• ওজাপালি
• ভাৰীগান
• গোৱালপাৰা