ভাওনা

ভাওনা বুলিলে সাধাৰণতে শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱে ৰচনা কৰা অংকীয়া নাটসমূহৰ মঞ্চ-অভিনয় বুজায়। “ভাওনা” শব্দৰ অৰ্থ ভাও দেখুৱাই প্ৰদৰ্শন কৰা কাৰ্য; এই অৰ্থত অংকীয়া নাটৰ লিখিত ৰূপটোৰ তুলনাত তাৰ অভিনয়-প্ৰদৰ্শন অংশটোকেই বিশেষকৈ ভাওনা কোৱা হয়। অসমৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক জীৱনত ভাওনাই একেধাৰে উপাসনা, শিকনী আৰু লোকসংস্কৃতিৰ অভিনয়-মাধ্যম হিচাপে গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

নাম আৰু ধাৰণা

শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱে ৰচনা কৰা নাটসমূহ একেলগে “অংকীয়া নাট” নামেৰে চিনাকি। তথাপি মহাপুৰুষ দুজনে নিজৰ নাটসমূহক “যাত্ৰা ঝুমুৰা” বুলি অভিহিত কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। পিছৰ সময়ত কিছুমান বৈষ্ণৱ ভকতে এই নাটসমূহৰ বাবে “অংকীয়া নাট” নাম ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰে।

বৰ্তমান ব্যৱহাৰত—

• নাটৰ প্ৰদৰ্শনক “ভাওনা” বোলা হয়।
• নাট ৰচনাক “নাট-কটা/নাট-লেখা” বোলা হয়।

উৎপত্তি আৰু উদ্দেশ্য

ভাওনাৰ সূত্ৰপাত শংকৰদেৱৰ নাট্যকৰ্মৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। শংকৰদেৱৰ নাট্যকৰ্মৰ উদ্দেশ্য আছিল—

• ধৰ্ম-প্ৰচাৰ
• মোক্ষলাভ
• কাম-পূৰণ

শংকৰদেৱৰ নাটত নান্দী-শ্লোকৰ পাছত সূত্ৰধাৰৰ শ্লোক আৰু সূত্ৰধাৰৰ উক্তিৰে এই উদ্দেশ্যসমূহ প্ৰকাশ পায়। সেই যুগৰ নিৰক্ষৰ জনসাধাৰণৰ মাজত ধৰ্মীয় কথা বুজাবলৈ শাস্ত্ৰ-পাঠ বা মৌখিক উপদেশতকৈ নাট্যাভিনয় অধিক ফলপ্ৰদ পদ্ধতি বুলি ধৰা হৈছিল। লোকশিক্ষাৰ সহজ আৰু কাৰ্যকৰী উপায় হিচাপে শংকৰদেৱে নাট্যাভিনয়ৰ পৰিকল্পনা কৰে আৰু এই ক্ষেত্ৰত নেতৃত্ব লয় বুলি তথ্যত উল্লেখ আছে। লোকসংস্কৃতিৰ এক উপযোগী মাধ্যম ৰূপে ভাওনা প্ৰদৰ্শনক তেওঁ গ্রহণ কৰিছিল।

উপাদান আৰু উৎস

অংকীয়া নাট (আৰু তাৰ অভিনয়-ৰূপ ভাওনা) ৰচনাৰ উপাদান আহিছিল—

• ভাগৱত পুৰাণৰ পৰা
• সমসাময়িক ভাৰতীয় লোকনাট্যৰ পৰা
• সংস্কৃত নাট্যৰ পৰা
• অসমৰ লোক পৰিৱেশ্য কলা যেনে ওজাপালি আৰু পুতলা নাচৰ পৰা

এই বহুমুখী উৎসসমূহৰ সংমিশ্ৰণে ভাওনাৰ গীত-বাদ্য, নৃত্যধৰ্মী প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান, আৰু মঞ্চ-ভঙ্গিমাত এক বিশেষ বৈশিষ্ট্য গঢ়ি তোলে।

আয়োজন আৰু ধৰ্মীয় পৰ্ব

ভাওনা সত্ৰ বা ৰাজহুৱা নামঘৰত পবিত্ৰ অনুষ্ঠানৰূপে অনুষ্ঠিত হয়। ভাওনাৰ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ আৰম্ভণি “গাঁঠি খোলা/নাট মেলা” পৰ্বৰ জৰিয়তে হয়। এই পৰ্বত—

• থাপনাত মাহ-প্ৰসাদেৰে সেৱা জনোৱা হয়
• নিৰ্ধাৰিত নাটৰ আনুষ্ঠানিক আখৰা আৰম্ভ হয়
• আখৰাৰ আৰম্ভণিতে ভূমিকা বিতৰণ কৰা হয়
• চৰিত্ৰ-সম্বন্ধীয় সংলাপ/বচন অভিনেতাসকলৰ মাজত বিলাই দিয়া হয়

ভাওনাৰ আগদিনা নামঘৰত মাহ-প্ৰসাদেৰে প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়; লগত শৰাই-শলিতাৰ ব্যৱস্থা থাকে। গায়ন-বায়ন, সূত্ৰধাৰ আৰু কৃষ্ণৰ ভাও লোৱাসকলে আগদিনা উপবাস কৰে; ভাওনাৰ দিনা তেওঁলোকে লঘু আহাৰ গ্ৰহণ কৰে। ভাওনাৰ দিনত ৰাইজৰ নাম-কীৰ্তনত অংশ লৈ নামৰ পাছত আশীৰ্বাদ লোৱা হয়।

তথ্য অনুসৰি, ভাওনাৰ সৈতে পৰিচিত নথকা সমাজৰ লোকক শিকোৱা-বুজোৱাত শংকৰদেৱে নেতৃত্ব লয় আৰু নাট ৰচনা/কটা, বাদ্যযন্ত্ৰ প্ৰস্তুত, সাজ-পোচাক আৰু ৰংবৰণ আদি কৰি প্ৰদৰ্শন পৰ্যন্ত বহু কাম নিজেই কৰিছিল।

মঞ্চভাষা: গায়ন-বায়ন, প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান আৰু বাদ্য

ভাওনাত গীত-পদ-ৰাগ-তালৰ দায়িত্ব গায়ন-বায়নৰ ওপৰত থাকে। ভাওনাৰ আৰম্ভণিত গায়ন-বায়নৰ “জোৰাগোৱা” পৰ্বক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। গীত-মাত পৰ্বত মহিলা আৰু ঋষি-মুনিসকলৰ প্ৰৱেশ দেখুৱাই দিয়া হয়।

ভাৱৰীয়াৰ প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান নৃত্যধৰ্মী ৰূপত হয়। ভাওনাত—

• মঞ্চত প্ৰৱেশ বা প্ৰস্থানত অন্ততঃ এটা পাক (ঘূৰণ) মৰা হয়
• সমান ভৰি পেলাই সাধাৰণ খোজেৰে মঞ্চত প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান কৰাটো নিষিদ্ধ বুলি ধৰা হয়

চৰিত্ৰ-ভেদে খোলৰ চেও বেলেগ বেলেগ ব্যৱহাৰ হয়; যেনে সূত্ৰধাৰ, কৃষ্ণ/ৰাম, ৰজা-মহাৰজা, মন্ত্ৰী-যুৱৰাজ, সৈন্য, অসুৰ, ৰাক্ষস-ৰাক্ষসী, দূত আদি।

বাদ্যযন্ত্ৰ

ভাওনাৰ বাদ্যসম্ভাৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীত দেখা যায়—

• অৱনদ্ধ বাদ্য (চামৰাৰে মুখ ঢকা): খোল, মৃদংগ, নেগেৰা
• ঘন বাদ্য: পাতি তাল, ভোৰতাল, বৰকাঁহ, খেৰেঙীতাল, খুটি তাল, মন্দিৰা
• তত্‌ বাদ্য: আগতে চাৰেন্দা আৰু ৰবাব চলিছিল; বৰ্তমান এই ব্যৱহাৰ প্ৰায় লুপ্ত, তাৰ ঠাইত বেহেলা আদি বাদ্য ব্যৱহৃত হৈছে
• সুষিৰ বাদ্য: শঙ্খ, কালি, বাঁহী

সাজ-সজ্জা আৰু ৰংবৰণ

ভাওনাৰ দৃশ্যভাষাত সাজ-সজ্জা আৰু অনুলেপনৰ স্থান উল্লেখযোগ্য। কিছুমান সত্ৰ/নামঘৰত মোগলাই বগা পাগ ব্যৱহাৰ কৰা হয় বুলি উল্লেখ আছে। সাধাৰণভাৱে ভাৱৰীয়াসকলে ভৰিত জুনুকা/নূপূৰ আৰু কাণত কুণ্ডল-মুকুতা আদি পিন্ধে।

ৰাম, কৃষ্ণ আৰু ঋষি-মুনি

• ৰাম: গা-হাতত নীল+হালধীয়া মিশ্ৰ ৰং; কপালত দীঘলীয়া ফোঁট; গেৰুৱা/হালধীয়া ধুতি; ৰঙীণ চেলেং-চাদৰ; বাজু; ভৰিত কিংকিনি।
• কৃষ্ণ: গেৰুৱা-হালধীয়া ধুতি; গেঞ্জী; পিঠিয়া; বুকুৰ ফালে বুকুৱা; ৰঙীণ চেলেং-চাদৰ; কঁকাল বান্ধনী; মুখ-হাতত বগা/হালধীয়া/নীল মিশ্ৰ অনুলেপন; কপালত দীঘলীয়া ফোঁট; বাজু; মণি-মুকুতা লগোৱা ৰাজকীয় পোচাক; ভৰিত জুনুকা/নূপূৰ।
• ঋষি-মুনি: মূৰত জঁটা; মুগা-ক’লা বৰণ; গাত অনুলেপন; হালধীয়া ধুতি; হালধীয়া চেলেং-চাদৰ; হাত-ডিঙিত মালা; কপালত চন্দনৰ দীঘল ফোঁট; হাতত কমণ্ডলু আৰু চিমতা; কিছুমানৰ জঁটাত ফুলৰ মালা।

অসুৰ, ৰাক্ষস আৰু অন্য চৰিত্ৰ

• অসুৰ ৰজা-মন্ত্ৰী: মণি-মুকুতা খটোৱা ৰাজকীয় পোচাক; গদা/ত্ৰিশূল; কঁকাল বান্ধনী; ডিঙিত মণি; বাজু; মূৰত চুলি আৰু মুকুট; চকুৰ পতাত ৰঙা ৰং; কিছুমানে অনুলেপন সানি শূল লৈ প্ৰৱেশ।
• অসুৰৰ পিন্ধন: ৰঙীণ শাৰী, কঁকাল বান্ধনী, ৰঙীণ চেলেং-চাদৰ; কপালত দীঘলীয়া বা পথালিকৈ ফোঁট।
• ৰাক্ষস-ৰাক্ষসী: ক’লা/ৰঙীণ জলম; মুখ-মূৰত আউলী-বাউলী চুলি; সুবিধা অনুসৰি ৰঙীণ কাপোৰ; আঙুলিত দীঘল নখ।
• ভালুক-বান্দৰৰ জলম ঘৰতে তৈয়াৰ কৰা হয় (দেখক: ভালুক)।

তাৎপৰ্য

ভাওনা অসমৰ বৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় জীৱনৰ এক সংগঠিত মঞ্চানুষ্ঠান; ইয়াত উপাসনা, লোকশিক্ষা আৰু লোক-নাট্যকলাৰ সমন্বয় দেখা যায়। নৃত্যধৰ্মী প্ৰৱেশ-প্ৰস্থান, গায়ন-বায়নৰ সংগীত-তাল-লয়, আৰু চৰিত্ৰানুগ সাজ-সজ্জাই ভাওনাক এক স্বতন্ত্ৰ পৰিৱেশ্য পৰম্পৰা ৰূপে চিনাকি দিয়ে।

আৰু চাওক

• অংকীয়া নাট
• শংকৰদেৱ
• মাধৱদেৱ
• নামঘৰ
• খোল
• ৰাম
• কৃষ্ণ
• বোকা ভাওনা