বৰগীত

বৰগীত অসমৰ নৱ-বৈষ্ণৱ আন্দোলনৰ সংগীত-সাহিত্যিক সৃষ্টিৰ এক সৰ্বাধিক মৰ্যাদাসম্পন্ন ৰূপ। শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱে শ্ৰীকৃষ্ণ-ভক্তিক কেন্দ্ৰ কৰি যি গীতসমূহ ৰচনা কৰিছিল, সেয়া পৰৱৰ্তী ভকতসমাজে “বৰ” (শ্ৰেষ্ঠত্বসূচক) বিশেষণ যোগ কৰি “বৰগীত” নামেৰে চিহ্নিত কৰে। এই গীতসমূহ আধ্যাত্মিক ভাবঘন, বিষয়বস্তুত সংযমী আৰু সুৰ-ৰাগৰ দিশত শাস্ত্ৰীয় শৃঙ্খলাৰে বাঁধ খাই থকা বাবে অসমৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক ইতিহাসত বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিছে।

নামকৰণ আৰু পৰিচয়

বৰগীত শব্দটো মূলত পৰৱৰ্তী কালৰ নাম। মহাপুৰুষ দুজনাই তেওঁলোকৰ ৰচনাক নিজে “বৰগীত” বুলি নামাকৰণ কৰা নাছিল; তেওঁলোকৰ গীতসমূহৰ মৰ্যাদা, গাম্ভীৰ্য আৰু ধৰ্মীয় মূল্যবোধৰ কথা ধৰি ভকতসকলেই এই ধাৰণাটো প্ৰচলিত কৰে। ইংৰাজী ব্যাখ্যায় বিভিন্ন সাহিত্য-সমালোচকে বৰগীতক বিভিন্ন নামে অভিহিত কৰিছে—

• বাণীকান্ত কাকতি: “noble numbers”
• কালিৰাম মেধি: “great songs” বা “songs celestial”
• দেৱেন্দ্ৰনাথ বেজবৰুৱা: “holy songs”

এইসমূহ নামান্তৰ হলেও মূল চিনাকি একেটাই—শংকৰ-মাধৱৰ ভক্তি-সংগীতৰ এটি নিৰ্দিষ্ট শৈলী, যাৰ গীত-গঠন, ভাষা আৰু পৰিৱেশনৰ নিজস্ব বিধি আছে।

ৰচয়িতা, সংখ্যা আৰু সংৰক্ষণ

বৰগীতৰ মূল ৰচয়িতা দুজন—শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ আৰু মাধৱদেৱ। উৎস-টোকা অনুসাৰে শংকৰদেৱৰ বৰগীতৰ ক্ষেত্ৰত দুটা তথ্যধাৰা দেখা যায়: চৰিত পুথিৰ মতে তেখেতে বাৰ কুৰি (দুশ চল্লিশ) বৰগীত ৰচনা কৰিছিল, কিন্তু বনজুইত সেয়া নষ্ট হয়; বৰ্তমান সংৰক্ষিত সংগ্ৰহত শংকৰদেৱৰ ডেৰ কুৰি (ত্ৰিশ)টা গীত পোৱা যায়। মাধৱদেৱৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰবাদমতে তেখেতে বাৰ কুৰি (দুশ চল্লিশ) গীত ৰচনা কৰিছিল; কিন্তু বৰ্তমান সৰ্বমুঠ ন কুৰি (এশ আশী)মান গীতহে উপলব্ধ। এই উপলব্ধ গীতসমূহৰ ভিতৰত কিছুমান অংকীয়া নাটৰ গীতও সন্নিৱিষ্ট বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

ভাষা আৰু সাহিত্যিক বৈশিষ্ট্য

বৰগীতৰ ভাষা সাধাৰণ অসমীয়াৰ সৈতে একধৰণৰ মৈথিলী-মিশ্ৰ ৰূপত গঢ় খাই উঠা ব্ৰজাৱলী ভাষা। এই ভাষাৰ ব্যৱহাৰ বৰগীতৰ আধ্যাত্মিক-সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰা এটা প্ৰধান কাৰণ, কিয়নো ব্ৰজ-ভক্তিৰ পৰিবেশ (বৃন্দাবন, গোপী-লীলা, কৃষ্ণ-লীলা) উন্মোচনৰ বাবে এই ভাষা ঐতিহ্যগতভাৱে উপযোগী বুলি গণ্য হৈছে।

ড॰ মহেশ্বৰ নেওগে (উৎস-টোকা অনুসাৰে) বৰগীতৰ কিছুমান উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য আঙুলিয়াই দিছে—

• ভাষাৰ সংমিশ্ৰ শৈলী: অসমীয়া-মৈথিলী মিশ্ৰিত ব্ৰজাৱলী ৰূপ।
• বিষয়বস্তুৰ সংযম: ঐহিক বা চঞ্চল ভাৱ-প্ৰৱণতা সচৰাচৰ অনুপস্থিত।
• উদ্দেশ্য-উপলক্ষ্য অনুসৰি সুৰ-সংযোগ: গীতৰ সুৰ পৰিৱেশ-সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• আচাৰগত সীমাবদ্ধতা: সত্ৰীয়া পৰিসৰত পবিত্ৰতা আৰু বিধিনিষেধসহ গোৱা পৰম্পৰা।

বিষয়বস্তু আৰু আধ্যাত্মিক ভাৱ

বৰগীতৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় শ্ৰী কৃষ্ণ ভক্তি। কিন্তু এই ভক্তি কেৱল কাব্যিক প্ৰশংসা নহয়; ইয়াত বিভিন্ন ভক্তিৰস, বিৰহ, আত্মসমৰ্পণ আৰু পাৰমাৰ্থিক উপলব্ধি সূক্ষ্মভাৱে প্ৰকাশিত। উৎস-টোকা অনুসাৰে বিষয়বস্তুৰ কিছুমান প্ৰধান দিশ—

• বালগোপালৰ শিশুকালৰ বিভিন্ন লীলা: দুষ্টালি, খেল-ধেমালি, চৌৰ্য্য-চাতুৰি, ভেম-পেচ আদি।
• গোপ-গোপীসকলৰ সৈতে কৃষ্ণৰ লীলা আৰু নৃত্য-আনন্দৰ চিত্ৰ।
• গোপিনীৰ বিৰহ, কৃষ্ণ-প্ৰেমৰ ব্যাকুলতা, আৰু কৃষ্ণ-বিহীন বৃন্দাবনৰ বিষাদময় ৰূপ।
• উদ্ধৱৰ কৃষ্ণপ্ৰতি ভক্তি-প্ৰেম, আৰু ভক্তিৰ মাহাত্ম্যৰ বৰ্ণনা।
• কিছুমান গীতত মানৱজীৱনৰ নশ্বৰতা, ধন-জন বা ৰূপ-যৌৱনৰ অস্থায়িত্ব, কাম-ক্ৰোধ আদিৰ দৌৰাত্ম, আৰু মুক্তিৰ বাবে ভগৱৎচৰণত আত্মসমৰ্পণৰ তত্ত্ব।

এইদৰে বৰগীত একে সময়তে কাব্যিক, আধ্যাত্মিক আৰু নৈতিক-বোধসম্পন্ন পাঠ-সংগীত; ইয়াৰ সুৰ-ৰাগৰ গাম্ভীৰ্যই ভাবগম্ভীৰতাক অধিক দীপ্ত কৰে।

ৰাগ-তাল, গঠন আৰু পৰিৱেশন

বৰগীতক ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীত-ধাৰাৰ অসমত প্ৰচলিত এক স্বকীয় ৰূপ হিচাপে ধৰা হয়। উৎস-টোকা অনুসাৰে গীতসমূহ কেদাৰ, ধনশ্ৰী, সিন্ধুৰা আদি বিভিন্ন ৰাগৰ ওপৰত আধাৰিত। সাধাৰণ নিয়মত বৰগীতত ৰাগ নিৰ্দিষ্ট থাকে, কিন্তু তালৰ নাম বহুত ক্ষেত্ৰতে উল্লেখ নাথাকে।

এটা উল্লেখযোগ্য ব্যতিক্ৰম হৈছে শংকৰদেৱৰ “ষড়ছন্দৰ গীত” বুলি জনাজাত তিনিটি বৰগীত। এই গীতসমূহৰ বৈশিষ্ট্য (উৎস-টোকা অনুসাৰে)—

• তিনিটি গীতৰ ৰাগ: ভূপালী, ধনশ্ৰী আৰু অহিৰ।
• প্ৰতিটো গীততে তিনিটা খণ্ড থাকে; প্ৰতিটো খণ্ড ভাব আৰু গঠনৰ দিশত একো একোটা স্বতন্ত্ৰ গীতৰ দৰে।
• খণ্ডসমূহ ধ্ৰুৱক আৰু পদেৰে গঠিত; ভণিতা কেৱল শেষ খণ্ডৰ শেষত থাকে।
• প্ৰথম খণ্ডত তাল উল্লেখ নাথাকে, কিন্তু পিছৰ দুই খণ্ডত তাল নিৰ্দিষ্ট থাকে।
• ভূপালী ৰাগৰ গীতত চুটা আৰু খৰমান তাল, ধনশ্ৰী ৰাগৰ গীতত পৰিতাল আৰু একতালি, অহিৰ ৰাগৰ গীতত যতিমান আৰু মানচোক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• বিষয়বস্তু মূলত গোপী-কৃষ্ণৰ বিৰহ।

পৰিৱেশনৰ ক্ষেত্ৰত কোনো বাদ্যযন্ত্ৰ বাধ্যতামূলক নহ’লেও সাধাৰণতে এই গীতসমূহ গোৱাৰ সময়ত খোল, তাল আৰু বাঁহীৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়। এই বাদ্য-সহযোগে গীতৰ লয়-ছন্দ সুসংবদ্ধ হয়, আৰু সত্ৰীয় পৰিবেশৰ সংগীত-আচাৰৰ সৈতে সমঞ্জস্য ৰক্ষা হয়।

ধৰ্মীয় আচাৰত স্থান আৰু “পবিত্ৰ সীমা”

বৰগীত কেবল গীত নহয়; ই এক আচাৰ-সংলগ্ন পৰিৱেশন-পদ্ধতি। ড॰ মহেশ্বৰ নেওগৰ উল্লেখ অনুসাৰে, চৈধ্য প্ৰসঙ্গৰ পৰিক্ৰমাত পুৱাৰ প্ৰসঙ্গৰ আৰম্ভণিতে বৰগীতৰ তুতি গোৱা হয়, তাৰ পাছতহে ভটিমা, কীৰ্তন আদি গীত-পাঠ চলি থাকে। এই পৰম্পৰাগত স্থান নিৰ্দ্ধাৰণে বৰগীতক সত্ৰীয়া ধৰ্মাচাৰৰ “আৰম্ভণিৰ পবিত্ৰ ধ্বনি”ৰ দৰে মঞ্চ দিছে।

“বৰগীত”ৰ পৰিসৰ সম্পৰ্কে সত্ৰ আৰু পন্থাভেদে মতভেদো দেখা যায়। কিছুমান সত্ৰ-সম্প্ৰদায়ত ৰামচৰণ ঠাকুৰ, দৈত্যাৰি ঠাকুৰ আদি কেইবাজনো পৰৱৰ্তী ৰচয়িতাৰ গীতকো “বৰগীত” বুলি ধৰি প্ৰসঙ্গত ব্যৱহাৰ কৰা হয়; কিন্তু আন কিছুমান পন্থাই এই বিস্তৃত সংজ্ঞা স্বীকাৰ নকৰে। এই মতপার্থক্যই বুজায় যে বৰগীত একেধৰণে “গ্ৰন্থবদ্ধ গীত-সংগ্ৰহ” নহয়, ই লগতে এটি জীৱন্ত আচাৰ-পৰম্পৰা।

তাৎপৰ্য

বৰগীত অসমৰ ভক্তি-আন্দোলনৰ অন্তঃসাৰক সংগীত-ৰূপ আৰু এক স্বতন্ত্র শাস্ত্ৰীয় ধাৰা। ব্ৰজাৱলী ভাষাৰ সাহিত্যিক সৌকৰ্য, ৰাগ-আধাৰিত সুৰশৃঙ্খলা, আৰু সত্ৰীয় আচাৰৰ পবিত্ৰ পৰিবেশ—এই তিনিৰ সংযোগে বৰগীতক অসমৰ সংগীত-ঐতিহ্যৰ “মাপকাঠি-সদৃশ” স্থান দিছে। ইয়াৰ বিষয়বস্তুত লীলাৰ আনন্দ, বিৰহৰ বিষাদ, আৰু মুক্তিমুখী তত্ত্বৰ সমন্বয়ে ধৰ্মীয় অনুভৱৰ সৈতে নান্দনিকতাৰ মেলবন্ধন ঘটাইছে, যি অসমৰ সমাজ-সংস্কৃতিৰ গভীৰ স্তৰত আজি‌ও প্ৰভাৱশালী।

আৰু চাওক

• অসমৰ সংগীত
• কৃষ্ণ
• মাধৱদেৱ
• অংকীয়া নাট
• ৰাগ
• ব্ৰজাৱলী ভাষা
• খোল
• তাল
• বাঁহী
• বাণীকান্ত কাকতি
• কালিৰাম মেধি