লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা

লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা (জন্ম: ১৪ অক্টোবৰ ১৮৬৪; মৃত্যু: ২৬ মাৰ্চ ১৯৩৮) আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসত এক কেন্দ্ৰীয় নাম। সাহিত্যক একেলগে ৰস, বোধ আৰু সমাজ-দায়িত্বৰ মাধ্যম কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ কৃতিত্ব বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ; সাহিত্যৰ বিভিন্ন শাখাত নিয়মিত, বহুমাত্ৰিক আৰু উদ্দেশ্যবদ্ধ সৃষ্টি-সাধনাই অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যক আত্মবিশ্বাসী আধুনিকতা দিছিল। অসমৰ সাংস্কৃতিক পুনৰ-নির্মাণৰ এক সন্ধিক্ষণত তেওঁ সাহিত্যিকৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ভাষা-চেতনা, জাতীয় মনোবল আৰু ঐতিহ্য-স্মৃতি জাগ্ৰত কৰাত অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰিছিল।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

বেজবৰুৱাৰ জন্মস্থান আহঁতগুৰি বুলি জনা যায়; জন্ম সম্পৰ্কে একাধিক মত পোৱা যায়। পিতৃ দীননাথ বেজবৰুৱা ইংৰাজ আমোলত মুন্সিফৰ চাকৰিত আছিল আৰু মাতৃ ঠানেশ্বৰী দেৱী। পৰিয়ালৰ স্মৃতি অনুসৰি বদলিৰ যাত্ৰাৰ সময়ত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ পাৰ হৈ যোৱাৰ পথে, কাতি মাহৰ লক্ষ্মী পূৰ্ণিমাৰ দিনা আহঁতগুৰিত নাও বান্ধি ৰাতিৰ আহাৰৰ ব্যৱস্থাৰ মাজতেই তেওঁৰ জন্ম হোৱা বুলি কোৱা হয়—এই বিৱৰণে তেওঁৰ জন্মক এক ব্যতিক্ৰমী ঘটনাৰূপে লোকস্মৃতিত স্থাপন কৰিছে।

তথ্যগতভাৱে জন্ম-তাৰিখ আৰু জন্ম-চনৰ ক্ষেত্ৰত মতভেদ দেখা যায়। তেওঁ নিজ আত্মজীৱনীত ‘মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ’ত ১৮৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ, নৱেম্বৰ মাহ উল্লেখ কৰিছিল; আনফালে অসম সাহিত্য সভা-এ ১৪ অক্টোবৰ ১৮৬৪ তাৰিখক নিশ্চিত বুলি ধৰে। তদুপৰি, বেজবৰুৱাৰ দিনলিপিত ১৩ অক্টোবৰ ‘My birthday’ বুলি থকা উল্লেখৰ ভিত্তিত জন্মদিন ১৩ অক্টোবৰ হোৱা বুলিও অনুমান কৰা হয়। বিশ্বকোষীয় দিশত প্ৰচলিত আৰু প্ৰতিষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃত তথ্য অনুসৰি জন্ম ১৪ অক্টোবৰ ১৮৬৪ বুলি ধৰা হয়।

শিক্ষা আৰু গঠনকাল

পিতৃৰ চাকৰিৰ বদলিৰ ফলত বেজবৰুৱাই শৈশৱ-কৈশোৰত বিভিন্ন ঠাইত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে—তেজপুৰ, লখিমপুৰ জিলা, গুৱাহাটী আদি। পিছত দীননাথে চাকৰিৰ পৰা অৱসৰ লৈ শিৱসাগৰত স্থায়ী হোৱাত তাতেই বেজবৰুৱাই ১৮৮৬ চনত এণ্ট্ৰেঞ্চ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হয়।

উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে তেওঁ কলিকতালৈ যায়। ৰিপন কলেজত নাম লগালেও স্বাস্থ্য আৰু পৰিস্থিতিজনিত কাৰণত কলেজীয়া শিক্ষা আৰম্ভণিতে বাধাগ্ৰস্ত হয়; কিছুদিনৰ বাবে ঘৰলৈ উভতি আহিও শেষত পুনৰ কলিকতালৈ গৈ চিটি কলেজত পঢ়া-শুনা কৰে। ১৮৯০ চনত কলিকতাৰ জেনেৰেল এছেম্‌ব্লী কলেজৰ পৰা তেওঁ বি-এ উত্তীৰ্ণ হয়। আইন পঢ়ি উকিল হোৱাৰ ইচ্ছাৰে তেওঁ পুনৰ ৰিপন কলেজত আইনশাস্ত্ৰ অধ্যয়নৰ চেষ্টা কৰে আৰু একে সময়ত এম-এ শ্ৰেণীত নাম লগায়; কিন্তু বি.এল আৰু এম.এ—দুয়ো পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’ব নোৱাৰাত আনুষ্ঠানিক শিক্ষাজীৱনৰ এখানেই সমাপ্তি ঘটে। সেই সময়তে ইংৰাজ চৰকাৰে মুন্সিফ পদ আগবঢ়ালেও তেওঁ সেই প্ৰস্তাৱ প্ৰত্যাখ্যান কৰা বুলি তথ্য পোৱা যায়—ই তেওঁৰ পেছাগত বাছনি আৰু স্বাধীন মানসিকতাৰ এক দিশ দেখুৱায়।

কৰ্মজীৱন: ব্যৱসায়, ভ্ৰমণ আৰু সাহিত্যচৰ্চা

কলিকতাত থাকি বেজবৰুৱাৰ জীৱন একে সময়তে সাহিত্য-সাধনা আৰু জীৱিকাৰ সন্ধানৰ মাজেৰে আগবাঢ়ে। গুৱাহাটীৰ উদ্যোগী ভোলানাথ বৰুৱাৰ সৈতে চিনাকিৰ পাছত দুয়োৰে মাজত বন্ধুত্ব গঢ়ি উঠে আৰু একেলগে কাঠৰ ব্যৱসায়ত নামিবলৈ ধৰে। পৰৱৰ্তী কালত তেওঁ নিজাকৈ ‘অসম বেংগল ষ্টোৰ্চ’ নামৰ দোকান খুলি স্বতন্ত্ৰ ব্যৱসায়ো আৰম্ভ কৰে; অৱশ্যে ভোলানাথ বৰুৱাৰ সৈতে পুনৰ সংযোগ স্থাপন কৰি একেলগে চলাও দেখা যায়। ভোলানাথ বৰুৱা দিল্লীত দুৰ্ঘটনাত আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ চিকিৎসাধীন থাকোঁতে বেজবৰুৱাই সংগ দিছিল বুলিও উল্লেখ আছে।

প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত ব্যৱসায়িক সংকটে তেওঁলোকৰ দৰে ব্যৱসায়ীৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছিল বুলি আত্মজীৱনীমূলক তথ্যত দেখা যায়। ১৯১৬ চনত তেওঁ কলিকতাৰ ‘বাৰ্ড্ এণ্ড কোম্পানী’ত যোগদান কৰে আৰু ১৯১৭ চনৰ পৰা কোম্পানীৰ কামত সপৰিয়ালে উৰিষ্যাৰ সম্বলপুৰত থাকিবলৈ লয়। এই পৰ্বত তেওঁ কলিকতা, বিহাৰ, উৰিষ্যা আদি অঞ্চলত যাত্ৰা-কৰ্ম কৰে; উৰিষ্যাত থাকোঁতেই কবি যতীন্দ্ৰ নাথ দুৱৰাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠে। ১৯২৪ চনত সম্বলপুৰৰ পৰা কলিকতালৈ উভতি আহে; ১৯২৮ চনত কোম্পানীৰ কামৰ পৰা ইস্তফা দি পুনৰ সম্বলপুৰত নিজা ব্যৱসায় স্থাপন কৰে। ১৯৩৮ চনত স্বাস্থ্য অৱনতি ঘটাত তেওঁ সম্বলপুৰ এৰি অসমলৈ ৰাওনা হয় আৰু সেই বছৰেই ডিব্ৰুগড়ত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

সাহিত্যিক অৱদান: বহুমুখিতা আৰু লক্ষ্য

বেজবৰুৱাৰ সৃষ্টিক্ষেত্ৰ বিস্তৃত: চুটিগল্প, উপন্যাস, প্ৰবন্ধ, ৰম্যৰচনা, সমালোচনা, প্ৰহসন, জীৱনী, আত্মজীৱনী, শিশুসাহিত্য, ইতিহাস অধ্যয়ন, কবিতা, নাটক আৰু সাংবাদিকতা—প্ৰায় সকলো শাখাতেই তেওঁ উল্লেখযোগ্য কাজ কৰিছে। তেওঁৰ সাহিত্যত মাতৃভাষাৰ প্রতি দায়বোধ, সমাজ-সচেতনতা আৰু নৈতিক-সংস্কাৰধর্মী দৃষ্টি প্ৰকাশ পাইছিল। অসমীয়া সমাজ আত্ম-বিস্মৃতি আৰু মনোবল-সংকটৰ মাজেদি পাৰ হৈ থকা সময়ত তেওঁ ভাষা-সাংস্কৃতিক আত্মচেতনা ঘূৰাই অনাৰ দিশত নেতৃত্বস্থানীয় ভূমিকা পালন কৰিছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়।

তেওঁৰ আত্মজীৱনী ‘মোৰ জীৱন সোঁৱৰণ’ আৰু জীৱনীধর্মী কৰ্মৰ ভিতৰত ‘শ্ৰীশ্ৰী শঙ্কৰদেৱ আৰু শ্ৰীশ্ৰী মাধৱদেৱ’ বিশেষ উল্লেখযোগ্য। এই গ্ৰন্থৰ জৰিয়তে তেওঁ শংকৰদেৱক কেৱল ধৰ্মগুৰু ৰূপে নহয়—অসমীয়া সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ গুৰি-ধৰোঁতা আৰু বহল ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত অসমীয়া জাতীয় পৰিচয়ৰ এক কেন্দ্ৰীয় আধাৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল বুলি মূল্যায়ন কৰা হয়। এই দিশেৰে তেওঁৰ লেখা বুৰঞ্জী-চেতনা আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাস-ভাবনাৰ সৈতেও সংযোগ স্থাপন কৰে।

চুটিগল্প আৰু হাস্য-ৰম্য: ‘কৃপাবৰী’ ধাৰা

বেজবৰুৱাক অসমীয়া চুটিগল্পৰ অগ্ৰগামী লেখক হিচাপে বিশেষভাবে স্মৰণ কৰা হয়। ‘জোনাকী’ আলোচনীৰ চতুৰ্থ বছৰৰ চতুৰ্থ সংখ্যাত প্ৰকাশিত ‘সেউতি’ গল্পক প্ৰথম অসমীয়া চুটিগল্প বুলি আখ্যা দিয়া হৈছে বুলি তথ্যসূত্ৰত উল্লেখ আছে। তেওঁৰ বহু গল্প পিছলৈ বাঁহী আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল। গল্প-সংকলক হৃদয়ানন্দ গগৈৰ মতে, বেজবৰুৱাই যেতিয়া চুটিগল্প লিখা আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া নিজ দেশৰ লগতে পাশ্চাত্য জগততো চুটিগল্পৰ অৱস্থা বিকাশৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰত আছিল—অর্থাৎ তেওঁ নতুন সাহিত্যৰূপক অসমীয়াত স্থিৰ কৰিবৰ সময়ত লিখা-সৃষ্টিৰ দায়িত্ব বহন কৰিছিল।

হাস্য-ৰম্য আৰু সামাজিক ব্যঙ্গধর্মী ৰচনাত তেওঁ ‘কৃপাবৰ বৰুৱা’ ছদ্মনাম গ্ৰহণ কৰি ‘কৃপাবৰী ৰচনা’ গঢ়ে। এই ৰচনাসমূহে কেৱল বিনোদন নহয়; সমাজৰ কুসংস্কাৰ, ভণ্ডামি আৰু দৈনন্দিন অসংগতিৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ দৃষ্টি মেলি তেওঁ নিজকে সমাজ-সংস্কাৰকৰূপেও চিহ্নিত কৰিছিল। ‘কৃপাবৰ বৰুৱাৰ কাকতৰ টোপোলা’ আৰু লোককথা-ভিত্তিক ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’ তেওঁৰ বহুল পৰিচিত কৃতিৰ ভিতৰত গণ্য।

সাংবাদিকতা, সংগীত আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক নেতৃত্ব

সাহিত্যৰ উপৰি বেজবৰুৱাৰ সাংগঠনিক-সাংবাদিক ভূমিকা গুৰুত্বপূর্ণ। ১৯০৯ চনত তেওঁ ‘বাঁহী’ আলোচনী প্ৰকাশ আৰু সম্পাদনা কৰিছিল। সাহিত্য-আলোচনীৰ এই উদ্যোগে সমকালীন সাহিত্যচৰ্চাৰ মঞ্চ শক্তিশালী কৰি তুলিছিল আৰু অসমীয়া ভাষাৰ আধুনিক বৌদ্ধিক পৰিসৰ বিস্তাৰ কৰাত সহায় কৰিছিল বুলি ধৰা হয়।

ৰাষ্ট্ৰীয়-সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ ‘অসমৰ জাতীয় গীত’ ৰচনাই বিশেষ স্থান পাইছে। প্ৰতিষ্ঠানিক নেতৃত্বত তেওঁ ১৯২৪ চনত অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি হৈছিল। তদুপৰি ১৯১৬ চনত অসম ছাত্ৰ সন্মিলনীৰ সভাপতি পদ অলংকৃত কৰাৰ তথ্য আছে—ই তেওঁৰ সমাজ-সচেতনতা আৰু শিক্ষিত সমাজক একত্ৰিত কৰিবলৈ আগ্ৰহৰ দিশ প্ৰকাশ কৰে।

উত্তৰাধিকাৰ

লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ মূল্য একক কোনো শাখাত সীমাবদ্ধ নহয়; অসমীয়া সাহিত্য-সমাজে একেলগে ৰসাস্বাদ, ভাষা-গৌৰৱ আৰু আত্মসমালোচনাৰ শক্তি লাভ কৰাত তেওঁৰ লেখাই উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লয়। ড° হীৰেন গোহাঁয়ে তেওঁৰ কৰ্মসম্পৰ্কে যি মন্তব্য আগবঢ়াইছে, তাৰ সাৰ এই যে—যি ক্ষেত্ৰত তেওঁ অসমীয়া সাহিত্যৰ অভাৱ অনুভৱ কৰিছিল, সেই ক্ষেত্ৰত তেওঁ আত্মপ্ৰত্যয় আৰু প্ৰতিভাৰে আগবাঢ়ি সৃষ্টিৰ দ্বাৰা সেই অভাৱ পূৰণ কৰিবলৈ ধাৰাবাহিক চেষ্টা কৰিছিল। ‘ৰসৰাজ’ আৰু ‘সাহিত্যৰথী’—এই দুই অভিধাই তেওঁৰ হাস্য-ৰসৰ কুশলতা আৰু সাহিত্য-যাত্ৰাৰ বেগ, দুয়োটাকেই একেলগে সূচায়। জীৱনী, চুটিগল্প, ৰম্য-ব্যঙ্গ, শিশুসাহিত্য আৰু সম্পাদকীয় কৰ্মৰ সমষ্টিত তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰ আজিও অসমীয়া সাংস্কৃতিক স্মৃতিত সক্ৰিয়।

আৰু চাওক

• চুটিগল্প
• উপন্যাস
• প্ৰহসন
• জীৱনী
• আত্মজীৱনী
• কবিতা
• নাটক
• সাংবাদিকতা
• অসমৰ জাতীয় গীত
• বাঁহী
• অসম সাহিত্য সভা
• জোনাকী (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা)
• দীননাথ বেজবৰুৱা
• ভোলানাথ বৰুৱা
• যতীন্দ্ৰ নাথ দুৱৰা
• বুঢ়ী আইৰ সাধু