সত্ৰ

সত্ৰ নৱবৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰসঙ্গত গুৰু-শিষ্যৰ একেলগে থকা ধৰ্ম-পালন আৰু ধৰ্ম-প্ৰচাৰৰ সংগঠিত কেন্দ্ৰ। শঙ্কৰদেৱে নতুন প্ৰচাৰ-ক্ষেত্ৰত “প্ৰাৰ্থনা ঘৰ/হৰি গৃহ” স্থাপন কৰি নাম-কীৰ্তন আৰু ধৰ্মীয় আলোচনা চলোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল; এই স্থাপনাসমূহ পৰৱৰ্তী কালত সাংস্কৃতিক আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপ লৈ সত্ৰ-প্ৰথা শক্তিশালী কৰে। সত্ৰসমূহ অল্প সময়তে ধৰ্মীয় সাধনা আৰু উপাসনাৰ ঠাই হোৱাৰ লগতে মহাপুৰুষীয়া/অসমীয়া সংস্কৃতিৰ বহুমাত্ৰিক বিকাশৰ এক মুখ্য আধাৰ হৈ উঠে।

সংজ্ঞা আৰু শব্দ-উৎপত্তি

“সত্ৰ” শব্দৰ আভিধানিক অৰ্থৰ ভিতৰত অধিবেশন, হোম-যজ্ঞ অনুষ্ঠান আৰু নিবাসস্থান আদিৰ উল্লেখ পোৱা যায়। বৈদিক সাহিত্যত “শতপথ ব্ৰাহ্মণ”ত সত্ৰ শব্দ “আহুতি” অৰ্থতো ব্যৱহৃত হৈছে। ভাগৱত গীতাত সত্ৰ শব্দৰ একাধিক উল্লেখ আছে; গীতাৰ অনুসৰি নৈমিষাৰণ্য বিষ্ণুক্ষেত্ৰত শৌনকাদি ঋষিসকলে ১০০০ বছৰে চলোৱা অনুষ্ঠানক “সত্ৰ” বোলা হৈছে।

অসমৰ নৱবৈষ্ণৱ প্ৰসঙ্গত “সত্ৰ” বুলিলে বিশেষভাৱে বুজোৱা হয়—গুৰুৰ নেতৃত্বত শিষ্য-ভকতসমূহে একেলগে বসবাস বা সমবেত হৈ ইষ্টদেৱ-উপাসনা, শৰণ-ভজন, ধৰ্মশিক্ষা আৰু ধৰ্মপ্ৰচাৰ কৰা প্রতিষ্ঠান। ‘শৰণ মালিকা’ত ভট্টদেৱে সত্ৰ শব্দৰ ব্যাখ্যা/মূল স্বৰূপ প্ৰথমবাৰৰ বাবে দাঙি ধৰা বুলি উল্লেখ আছে। এক মতে, শঙ্কৰদেৱৰ সময়ত “সত্ৰ” শব্দ বহুল নাছিল; “কীৰ্তন ঘৰ/হৰিগৃহ/থান” শব্দ অধিক প্ৰচলিত আছিল। “থান” শব্দটো সংস্কৃত “স্থান”ৰ পৰা উদ্ভূত বুলি ধৰা হয়।

উৎপত্তি আৰু বিকাশ

সত্ৰ-প্ৰথাৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে একাধিক ধাৰণা আছে; এক মতে শঙ্কৰদেৱৰ ধৰ্ম-প্ৰচাৰৰ আদিকালৰ পৰাই সত্ৰৰ উৎপত্তি ধৰা হয়। শঙ্কৰদেৱে জন্মস্থান বৰদোৱা/বট্ৰদৱাত প্ৰথম সত্ৰ স্থাপন কৰে বুলি উল্লেখ আছে। শঙ্কৰদেৱে অসমৰ ইমূৰৰ পৰা সিমূৰলৈ যাত্ৰা কৰি ঠায়ে ঠায়ে “থান” স্থাপন কৰিছিল আৰু সেয়া পিছলৈ বহু ক্ষেত্ৰত সত্ৰৰ ৰূপ পায়। চৰিত-পুথিত ধুৱাহাট বেলগুৰিত শঙ্কৰদেৱে সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ উল্লেখ আছে (বিতৰ্কিত)।

শঙ্কৰদেৱে দক্ষিণ পাৰলৈ গৈ ক্ষেত্ৰী, কাপালত, চুণপোৰা, পালেদি, কমাৰকুছি আদি ঠাইত সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; সমসাময়িকভাৱে পাটবাউসীতো সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ উল্লেখ আছে। হৰিদেৱে মানৰিত সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু দামোদৰদেৱে বৈকুণ্ঠপুৰত সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মাধৱদেৱে সুন্দৰীদিয়া, গণককুছি আৰু বৰপেটাত সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; মাধৱদেৱৰ বৰপেটা থানখন/কেন্দ্ৰ সৰ্ববৃহৎ বুলি উল্লেখ কৰা হয়। শঙ্কৰদেৱৰ দায়িত্ব অনুসৰি গোপালদেৱে উজনি অসমত ডেবেৰাপাৰত প্ৰথম সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

সত্ৰসমূহ অল্প সময়তে ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ লগতে সাহিত্য, সংগীত, নৃত্য, নাট, স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য্য আদি চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰ হয়। পূৰ্ণ-পৰ্যায়ৰ সত্ৰ-স্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত মাধৱদেৱ আৰু দামোদৰদেৱে অগ্ৰণী ভূমিকা লয় বুলি কোৱা হয়। মাধৱদেৱে এক শৰণ নাম ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ দায়িত্ব ১২জন মুখ্য শিষ্যক ন্যস্ত কৰিছিল; এই ১২জন মুখ্য শিষ্যে অসমৰ বিভিন্ন ঠাইত থান স্থাপন কৰে আৰু এইবোৰেই কালক্ৰমে “সত্ৰ” নামেৰে পৰিচিত হয়।

লক্ষ্য আৰু সাংস্কৃতিক ভূমিকা

সত্ৰৰ মুখ্য লক্ষ্যসমূহ—

• ইষ্টদেৱ উপাসনা
• ধৰ্মীয় তত্ত্বৰ চৰ্চা
• ধৰ্ম প্ৰসাৰ

এই ধৰ্মীয় লক্ষ্যৰ লগে লগে সত্ৰসমূহ মহাপুৰুষীয়া/অসমীয়া সংস্কৃতিৰ অনুশীলন-কেন্দ্ৰ হিচাপে ভূমিকা লয়। সত্ৰসমূহত বৰগীত, সত্ৰীয়া নৃত্যৰ লগতে চালি নৃত্য, ঝুমুৰা নৃত্য, দশাৱতাৰ নৃত্য আদি অনুশীলিত হয় বুলি তথ্য আছে। বহু সত্ৰত পুৰণি পুথি-পাজি আৰু বুৰঞ্জীমূলক সমল সঞ্চিত থাকে; এই দিশটোৱে সত্ৰক সাংস্কৃতিক স্মৃতি আৰু জ্ঞান-সংৰক্ষণৰ এক কেন্দ্ৰ ৰূপেও তাৎপৰ্য প্ৰদান কৰে।

গঠন, স্থাপত্য আৰু মূল অংগ

সময়ৰ সৈতে সত্ৰৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি পায় আৰু কেতবোৰ নিৰ্দিষ্ট অংশ/গৃহ-সমষ্টিৰ বিকাশ ঘটে। সত্ৰ-চৌহদৰ উল্লেখযোগ্য উপাদানসমূহ—

• নামঘৰ-মণিকুট
• গুৰুগৃহ
• ভঁৰাল
• বৈষ্ণৱ-গৃহ চাৰিহাটী (হাটীসমূহ)
• কৰাপাট
• অতিথিশালা
• নাট্যশালা
• ভোগঘৰ

নামঘৰ-মণিকুট সত্ৰৰ কেন্দ্ৰ। সাধাৰণতে সত্ৰৰ মাজভাগত পূৱ-পশ্চিমাকৈ নামঘৰ স্থাপন কৰা হয়। নামঘৰৰ চাৰিওফালে প্ৰদক্ষিণৰ বাবে চালি থাকে; সত্ৰভেদে এই চালি মুকলি বা বেৰযুক্ত হ’ব পাৰে। নামঘৰৰ ভিতৰত চৈধ্য প্ৰসংগ, ভাগৱতৰ আসন, পদৰ আসন আৰু মূল খুঁটাৰ কাষত গুৰুৰ আসনৰ উল্লেখ আছে।

মণিকুট নামঘৰৰ লগত সংলগ্ন পৃথক ঘৰ; ইয়াত ভাগৱত/মূৰ্তি সংৰক্ষণ কৰা হয় আৰু সিংহাসনত ভাগৱত স্থাপন কৰা হয়। মণিকুটক সত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ স্থান গণ্য কৰা হয়। বৰপেটা বা কমলাবাৰী আদি সত্ৰত মণিকুট “ভাঁজঘৰ” নামেও জনা যায়। মণিকুটত অষ্টপ্ৰকাৰৰ মূৰ্তিৰ যিকোনো এক স্থাপনৰ নিয়ম (শিল, কাঠ, অষ্টধাতু, লেপন, লেখন, বালি-মাটি, মন-কল্পিত, মণি) উল্লেখ আছে; সাধাৰণ ৰূপে শিল/সোণ/পিতলৰ মূৰ্তিৰ উপস্থিতিৰ কথাও কোৱা হয়।

নামঘৰৰ সম্মুখৰ ৰাঙলী চ’ৰা মুকলি-সজোৱা অংশ; ইয়াক ধৰ্মীয় বিচাৰ নিষ্পত্তিৰ স্থান বুলি তথ্য আছে। সত্ৰাধিকাৰৰ স্থান নামঘৰৰ মণিকুটৰ কাষত সত্ৰৰ সোঁমাজত ধৰা হয়; বহু সত্ৰত তেওঁ হাটীৰ ভিতৰত বাসভৱনত থাকে। ভঁৰালত উপাচাৰ-সামগ্ৰী, সম্পদ আৰু ভৰণ-পোষণ বস্তু ৰখা হয়; এক মতে কিছুমান সত্ৰত ভঁৰাল চাউল ভঁৰাল আৰু ধন ভঁৰাল—এইদৰে ২ ভাগত বিভক্ত (বিতৰ্কিত)।

হাটী হৈছে নামঘৰ-মণিকুটক কেন্দ্ৰ কৰি চাৰিওফালে বৈষ্ণৱসকলৰ সমূহীয়াভাৱে বাসস্থান; দিশ অনুসাৰে পূব/পশ্চিম/উত্তৰ/দক্ষিণ হাটী থাকে। হাটীৰ অন্তৰ্গত পৃথক ঘৰ/বাস-এককক “বহা” বোলা হয়। সত্ৰ প্ৰৱেশ পথৰ মুখ্য তোৰণ “কৰাপাট”; বহি: কৰাপাট আৰু অন্ত: কৰাপাট—এইদুখন থাকিব পাৰে। কৰাপাটত হাতী, সিংহ, ম’ৰা আদি প্ৰতীকচিহ্ন থাকে বুলি উল্লেখ আছে। অন্ত: কৰাপাটৰ আগতে যানবাহন আৰু পাদুকা ত্যাগ কৰি প্ৰৱেশৰ নিয়মো দেখা যায়। অতিথিশালাত শিষ্য/অতিথিৰ থাকিবলৈ ব্যৱস্থা থাকে; নাথাকিলে বৈষ্ণৱ-বহাত থকাৰ সুবিধা থাকে। নাট্যশালা/আখৰা ঘৰ তিথি-ভাওনা আদিৰ আখৰা স্থান; সাধাৰণতে নামঘৰৰ সংলগ্ন। ভোগঘৰ সিদ্ধ ভোগ/নৈবদ্য প্রস্তুতৰ সুকীয়া স্থান।

থানঘৰ প্ৰয়াত সত্ৰাধিকাৰসকলৰ স্মৃতি-স্থাপনা; বহি: কৰাপাটৰ পৰা অন্ত: কৰাপাটৰ ভিতৰ পথৰ কাষত থাকিব পাৰে আৰু দৈনিক ধূপ-দীপে শ্ৰদ্ধা নিবেদন কৰা হয়। পদশিলা ঘৰ মহাপুৰুষৰ পদচিহ্ন আৰু প্ৰয়াত সত্ৰাধিকাৰৰ ব্যৱহৃত বিশেষ সামগ্ৰী সংৰক্ষণৰ স্থান।

পৰিচালনা, পদ-পদৱী আৰু ধৰণ

সত্ৰ পৰিচালনাৰ মূল দায়িত্ব সত্ৰাধিকাৰ আৰু সহকাৰীসকলৰ ওপৰত থাকে। অধিকাৰ সত্ৰৰ ধৰ্মীয়/আধ্যাত্মিক মুৰব্বী; শৰণ আৰু ভজন অনুষ্ঠান তত্ত্বাৱধান কৰে। অধিকাৰৰ বিকল্প নাম “সত্ৰীয়া/মহন্ত”। ডেকা-অধিকাৰ অধিকাৰৰ পিছত ক্ষমতা-সন্মানত দ্বিতীয়; অধিকাৰ অনুপস্থিত বা মৃত্যু হ’লে দায়িত্ব লয়।

ভকত সত্ৰ পৰিচালনত সহায় কৰা বা সত্ৰ চৌহদত বাস কৰা ভক্ত; অবিবাহিত ভকতক “কেৱলীয়া ভকত” বোলা হয়। শিষ্য বুলিলে সত্ৰৰ অন্য ভক্তসমূহ বুজায়; বহু বৈষ্ণৱ পৰিয়ালৰ নিৰ্দিষ্ট সত্ৰৰ প্রতি আনুগত্য থকা দেখা যায়। ডাঙৰ সত্ৰসমূহত বিভিন্ন দায়িত্ববাহী পদ থাকে, যেনে—

• বৰ-ভাগতী, বৰ-শ্ৰাৱণী, বৰ-পাঠক
• বৰ-নাম লগোৱা, বৰ-গায়ন, বৰ-বায়ন
• বৰ-ভাণ্ডাৰী, চাউল-ভঁৰালী, গুৱা-ভাণ্ডাৰী
• বৰ-আলধৰা, বৰ-কাকতী, বৰ-মেধি, বৰ-খাটনিয়াৰ

সত্ৰ গঠনৰ স্তৰ ৩টা—

• মূলসত্ৰ: কোনো মহাপুৰুষৰ পোনপটীয়া আজ্ঞাৰে প্ৰতিষ্ঠিত
• আজ্ঞাপৰ সত্ৰ: মূলসত্ৰৰ গুৰুৰ আজ্ঞালৈ প্ৰসিদ্ধ শিষ্য/ভক্তে আন ঠাইত স্থাপন কৰা সত্ৰ
• শাখা সত্ৰ: মূলসত্ৰৰ বিশেষ প্ৰতীক/আৰ্হি অনুসৰণ কৰি আন ঠাইত স্থাপন কৰা সত্ৰ

সংহতি-বিভাজন

শঙ্কৰদেৱৰ প্ৰয়ানৰ পিছত সত্ৰসমূহ সম্প্ৰদায়/আচাৰভেদে বিভিন্ন সংহতিত বিভক্ত হয়। সংহতি-বিভাজনৰ আধাৰ ৪টা—গুৰু, দেৱ, নাম, ভকত (সত্ৰভেদে তুলনামূলক গুৰুত্ব ভিন্ন)। এই চাৰিখন সংহতি—

• ব্ৰহ্ম সংহতি: ব্ৰাহ্মণ্য নীতিৰ প্ৰাধান্য; প্ৰৱৰ্তক দামোদৰদেৱ আৰু হৰিদেৱ; উদাহৰণ পাটবাউসী, দক্ষিণপাট সত্ৰ, খুদিয়া
• পুৰুষ সংহতি: ব্ৰহ্ম আৰু নামৰ প্ৰাধান্য; প্ৰৱৰ্তক পুৰুষোত্তম ঠাকুৰ (শঙ্কৰদেৱৰ নাতি); উদাহৰণ এলেঙী, নৰোৱা, কোৱামৰা, চামগুৰি
• কাল সংহতি: গুৰু-প্ৰাধান্য; স্ৰষ্টা ভাৱানীপুৰীয়া গোপাল আতা; উদাহৰণ কালঝাৰ, কুৰুৱাবাহী, আঁহতগুৰি, চলিহা বাৰেঘৰ, ডৌকাচাপৰি, নাচনীপাৰ
• নিকা সংহতি: নাম আৰু ভকতৰ গুৰুত্ব; প্ৰৱৰ্তক বাদুলা পদ্ম আতা আৰু মথুৰা দাস বুঢ়া আতা; উদাহৰণ কমলাবাৰী, জৰাবাৰী

বিস্তৃতি আৰু সংখ্যা (বিতৰ্কিত তথ্যসহ)

অসমত প্ৰথমতে সত্ৰৰ সংখ্যা ৬৬৫খন বুলি উল্লেখ পোৱা যায় (বিতৰ্কিত); বৰ্তমান বেছিভাগ অস্তিত্বহীন বুলি ধাৰণা কৰা হয়। মাজুলীত একেলগে ৬৫খন সত্ৰ স্থাপন হোৱা বুলি তথ্য আছে; বৰ্তমান তাত ২২খনহে আছে।

তাৎপৰ্য

সত্ৰ অসমীয়া নৱবৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰ আৰু অনুশীলনৰ এক সংগঠিত কাঠামো গঢ়ি তুলিছিল। ধৰ্মীয় সাধনাৰ সমান্তৰালভাৱে ই সাহিত্য, সংগীত-নৃত্য-নাট আৰু ঐতিহাসিক-পুথিগত সমল সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী ভূমিকা গ্ৰহণ কৰি মহাপুৰুষীয়া সংস্কৃতিৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখে।

আৰু চাওক

• অসমৰ সত্ৰসমূহৰ তালিকা
• মাধৱদেৱ
• মাজুলী
• বৰপেটা
• বৰগীত
• সত্ৰীয়া নৃত্য
• আউনীআটী সত্ৰ
• দক্ষিণপাট সত্ৰ
• গড়মূৰ সত্ৰ