কন্নুৰ

কন্নুৰ, পূৰ্বতে ইংৰাজীত কান্নানোৰ বুলি জনা গৈছিল, ভাৰতৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ এখন চহৰ আৰু পৌৰ নিগম।^১২ ই কন্নুৰ জিলাৰ প্ৰশাসনিক সদৰ। ই প্ৰধান বন্দৰ চহৰ তথা বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ কোচিৰপৰা 274 কি.মি. উত্তৰত আৰু আন এখন প্ৰধান বন্দৰ চহৰ মাংগালুৰুৰপৰা 137 কি.মি. দক্ষিণত অৱস্থিত। ই কেৰালাৰ পঞ্চম বৃহত্তম চহৰ। ভাৰতত ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত কন্নুৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ অন্তৰ্গত মলাবাৰ জিলাৰ অংশ আছিল আৰু তেতিয়া এই চহৰখন কান্নানোৰ বুলি জনা গৈছিল। কন্নুৰ কেৰালাৰ পঞ্চম বৃহত্তম নগৰীয় অঞ্চল।^৩ ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, চহৰখনৰ মূল ভূ-খণ্ড পৰিচালনা কৰা স্থানীয় নিকায় কন্নুৰ পৌৰ নিগমৰ জনসংখ্যা আছিল ২৩২,৪৮৬ জন।^৪৫

কন্নুৰ কোলাথুনাডুৰ সদৰ আছিল। ই কালিকটৰ জামোৰিন, কোচিন ৰাজ্য আৰু কুইলন ৰাজ্যৰ সমান্তৰালভাৱে মলাবাৰ উপকূলৰ চাৰিখন আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজবংশৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল। মধ্যযুগৰ শেষৰফালে অৰাক্কাল ৰাজ্যৰ কন্নুৰ চহৰ আৰু লাক্ষাদ্বীপৰ ওপৰত অধিকাৰ আছিল।^৬ ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ ১৮৬৫ চনৰ মাদ্ৰাজ আইন ১০ৰ (নগৰ উন্নয়ন আইন ১৮৫০-ৰ সংশোধনী) অধীনত ১৮৬৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত কন্নুৰ পৌৰসভা গঠন কৰা হয়।^৭ ইয়াৰ লগতে তলশ্যেৰী, কোজিকোড়ে, পলক্কড় আৰু ফৰ্ট কোচি পৌৰসভাও গঠিত হৈছিল, যিবোৰ ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম আধুনিক পৌৰসভাত পৰিণত হয়। ২০১৫ চনত ইয়াক পৌৰ নিগমলৈ উন্নীত কৰা হয়।

কন্নুৰ কেণ্টনমেণ্ট কেৰালাৰ একমাত্ৰ কেণ্টনমেণ্ট ব’ৰ্ড।^৮ এঝিমালাত থকা ভাৰতীয় নৌ সেনা একাডেমী এছিয়াৰ সৰ্ববৃহৎ আৰু বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম নৌ সেনা একাডেমী।^৯ মুজাপ্পিলাংগড় সাগৰীয় তীৰ এছিয়াৰ আটাইতকৈ দীঘল ড্ৰাইভ-ইন তীৰ আৰু ই এখন বিবিচি টপ গিয়াৰ প্ৰবন্ধত গাড়ী চলাবলৈ বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ ছখন তীৰৰ ভিতৰত স্থান পাইছিল।^১০ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ত কন্নুৰৰ প্ৰধান গুৰুত্ব তলশ্যেৰী জালুক উৎপাদনত আছিল।

ইতিহাস

মূল প্ৰবন্ধ: কন্নুৰৰ ইতিহাসলগতে চাওক: কোলাথুনাডু

(কন্নুৰৰ শাসক) মন্ত্ৰী কুৰুপ্পুৰ ভাস্কো দা গামালৈ লিখা আৰবী ভাষা পত্ৰ (১৫২৪)]]

প্ৰাগঐতিহাসিক আৰু প্ৰাচীন যুগ

এই অঞ্চলত মানুহৰ বসতিৰ প্ৰাচীনতম প্ৰমাণ হিচাপে নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ শিল কাটি বনোৱা গুহা আৰু মেগালিথিক সমাধিৰ স্থান পোৱা গৈছে। টেলিপৰাম্বা-কন্নুৰ-তলশ্যেৰী অঞ্চলত প্ৰচুৰ পৰিমাণে শিল কাটি বনোৱা গুহা, ডলমেন, সমাধি বৃত্ত আৰু মেনহিৰ পোৱা যায়, যিবোৰ সকলো মেগালিথ। প্ৰথমৰপৰা পঞ্চম শতিকাৰ সংগম যুগত কন্নুৰ জিলা এঝিমালাক কেন্দ্ৰ কৰি থকা এখন শক্তিশালী ৰাজ্যৰ পীঠস্থান আছিল। প্ৰাচীন বন্দৰ নৌৰা, যাক পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান ছীত মুজিৰিছৰ উত্তৰে থকা বন্দৰ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে, তাক কন্নুৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে।^১১ প্ৰথম শতিকাৰ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে টিণ্ডিছ বন্দৰ কেপ্ৰোবটোছৰ (চেৰা ৰাজবংশ) উত্তৰ-পশ্চিম সীমাত অৱস্থিত আছিল।^১২ টিণ্ডিছ বন্দৰৰ উত্তৰে থকা অঞ্চলটো সংগম যুগত এঝিমালা ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল।^১৩

পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য ইৰিথ্ৰিয়ান ছীৰ মতে, নৌৰা আৰু টিণ্ডিছৰপৰা লিমিৰিকে নামৰ অঞ্চলটো আৰম্ভ হৈছিল। অৱশ্যে টলেমীয়ে কেৱল টিণ্ডিছক লিমিৰিকেৰ আৰম্ভণি বুলি উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটো সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীত শেষ হৈছিল; গতিকে ই বৰ্তমানৰ মলাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় মিলি যায়। এই অঞ্চলটোৰ সৈতে ৰোমৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য প্ৰায় ৫০,০০০,০০০ চেষ্টাৰচেছ বুলি অনুমান কৰা হৈছিল।^১৪ প্লিনি দ্য এল্ডাৰৰ মতে লিমিৰিকেত জলদস্যুৰ উপদ্ৰৱ আছিল।^১৫ কছমাছ ইণ্ডিক'প্লিউষ্টেছয়ে উল্লেখ কৰিছে যে লিমিৰিকে জালুকৰ এক প্ৰধান উৎস আছিল।^১৬১৭

এঝিমালা ৰাজ্যৰ দুটা নাডুৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব আছিল – উপকূলীয় পূঝিনাডু আৰু পাহাৰীয়া পূব অংশৰ কৰ্কনাডু। সংগম সাহিত্যৰ গ্ৰন্থসমূহৰ মতে, পূঝিনাডুত মাংগালুৰু আৰু কোজিকোড়েৰ মাজৰ বেছিভাগ উপকূলীয় অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।^১৮ কৰ্কনাডুত ৱায়ানাড়-গুডালুৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু কড়াগুৰ (কুৰ্গ) কিছু অংশ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।^১৯ কোৱা হয় যে সংগম গ্ৰন্থ অনুসৰি, পঞ্চম শতিকাত যুদ্ধত মৃত্যুদণ্ডৰ ঠিক আগতে যেতিয়া চেৰাসকলৰ হাতত পৰাজিত হৈছিল, তেতিয়া এঝিমালা ৰাজবংশৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত শাসক নান্নানে ৱায়ানাড় পাহাৰত আশ্ৰয় লৈছিল।^১৯

প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগ

কেৰালা মুছলমান পৰম্পৰা অনুসৰি, কন্নুৰ আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া মাডায়ি আৰু ধৰ্মডম ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদসমূহৰ ভিতৰত তিনিটাৰ স্থান আছিল। চেৰামন পেৰুমালসকলৰ কিংবদন্তি অনুসৰি, ৬২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত কোডুংগালোৰত প্ৰথমখন ভাৰতীয় মছজিদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। এইটো চেৰা ৰাজবংশৰ শেষ শাসকৰ (চেৰামন পেৰুমাল) নিৰ্দেশত হৈছিল, যি ধৰ্মডমৰপৰা মক্কালৈ গৈছিল আৰু মহম্মদৰ (প্ৰায় ৫৭০–৬৩২) জীৱিত কালতেই ইছলাম ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।^{২০২১২২২৩} কিচ্ছা শ্বাকৰৱতী ফাৰ্মাদৰ মতে, কোডুংগালোৰ, কোল্লাম, মাডায়ি, বাৰ্কুৰ, মাংগালুৰু, কাছাৰগোড়, কন্নুৰ, ধৰ্মডম, পান্থালয়নি, আৰু চালিয়ামৰ মছজিদসমূহ মালিকদিনাৰৰ সময়ত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু এইবোৰ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ পুৰণি মছজিদসমূহৰ ভিতৰত পৰে।^২৪ বিশ্বাস কৰা হয় যে মালিকদিনাৰৰ মৃত্যু কাছাৰগোড় চহৰৰ থালাংগাৰাত হৈছিল।^২৫

আছে।]]

প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগীয় কালত এঝিমালা ৰাজ্যৰ পিছত মুশিকা ৰাজবংশৰ শাসন আছিল, যিটো সম্ভৱতঃ টুলু নাডুৰপৰা টুলুৱা ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰব্ৰজনৰ বাবে হৈছিল। একাদশ শতিকাত অথুলাই লিখা মুশিকা-বংশ মহাকাব্যই সেই সময়লৈকে মুশিকা ৰাজপৰিয়ালৰ লিপিবদ্ধ অতীতৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।^২৬ ভাৰতীয় নৃতত্ত্ববিদ আয়িনাপল্লী আয়াপ্পনৰ মতে টুলু নাডুৰ বুণ্ট সম্প্ৰদায়ৰ এক শক্তিশালী আৰু যুঁজাৰু ফৈদক কোলা বাৰী বুলি কোৱা হৈছিল আৰু কোলাথুনাডুৰ কোলাথিৰি ৰজা এই ফৈদৰ বংশধৰ আছিল।^২৭ মুশিকা ৰাজবংশৰ বংশধৰ কোলাথুনাডু ৰাজ্যৰ ক্ষমতাৰ শীৰ্ষ সময়ত ইয়াৰ সীমা উত্তৰে নেত্ৰাৱতী নদীৰ (মাংগালুৰু) পৰা^২৬ দক্ষিণত কোৰাপুঝালৈকে (কোজিকোড়ে) বিস্তৃত আছিল। ইয়াৰ পশ্চিম সীমাত আৰৱ সাগৰ আৰু পূব সীমাত কড়াগু পাহাৰ আছিল, লগতে আৰৱ সাগৰৰ বিচ্ছিন্ন দ্বীপ লাক্ষাদ্বীপও ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।^১৮

কন্নুৰৰ সমীপৱৰ্তী এঝিমালাত ১০৭৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ এটি প্ৰাচীন মালায়ালম শিলালিপি পোৱা গৈছে (ৰামনতলি শিলালিপি), য'ত মাংগালুৰুৰ আলুপা ৰাজবংশৰ ৰজা কুণ্ডা আলুপাৰ উল্লেখ আছে।^২৮ কন্নুৰৰ মাডায়ি মছজিদৰ ভিতৰত থকা এখন তামৰ ফলিত আৰবী ভাষা শিলালিপি অনুসৰি ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা বৰ্ষ হৈছে ১১২৮ খ্ৰীষ্টাব্দ।^২৯ ভ্ৰমণ সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থত (ইল মিলিয়নে) মাৰ্কো প’ল’ৱে ১২৯০-ৰ দশকৰ মাজভাগত এই অঞ্চললৈ কৰা ভ্ৰমণৰ বৰ্ণনা দিছে। আন ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ ভিতৰত বৌদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰী ফাহিয়ান আৰু তাঞ্জিয়াৰছৰ লেখক তথা ইতিহাসবিদ ইবন বটুতা উল্লেখযোগ্য। মধ্যযুগৰ শেষৰফালে অভ্যন্তৰীণ মতানৈক্যৰ ফলত কোলাথুনাডু ১০খন স্বাধীন ৰাজ্যত বিভক্ত হৈ পৰে, যেনে কড়থানাডু (বটাকৰ), ৰণ্ডাতাৰা বা পোয়ানাড (ধৰ্মডম), কোট্টায়াম (তলশ্যেৰী), নীলেশ্বৰম, ইৰুৱাজিনাডু (পানুৰ), কুৰুমব্ৰনাড ইত্যাদি, যিবোৰৰ শাসন সুকীয়া ৰাজকীয় নেতাসকলৰ হাতত আছিল।^৩০ প্ৰাৰম্ভিক মধ্যযুগত কোলাথিৰি সাম্ৰাজ্যৰ একেবাৰে উত্তৰ অংশত থকা নীলেশ্বৰম ৰাজবংশ কোলাথুনাডু আৰু কালিকটৰ জামোৰিন দুয়োৰে আত্মীয় আছিল।^৩১

দ্বাদশ শতিকাত কন্নুৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্য কেন্দ্ৰ আছিল আৰু পাৰস্য আৰু আৰবৰ সৈতে ইয়াৰ সক্ৰিয় ব্যাৱসায়িক সম্পৰ্ক আছিল। মধ্যযুগীয় কেৰালা উপকূলত অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক দিশত কোজিকোড়ে বন্দৰে সৰ্বোচ্চ স্থান দখল কৰিছিল। আনহাতে কন্নুৰ, কোল্লাম, আৰু কোচি বাণিজ্যিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ বন্দৰ আছিল য'ত পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰপৰা ব্যৱসায়ীসকল একত্ৰিত হৈছিল।^৩২

ইউৰোপীয় প্ৰভাৱৰ যুগ

১৮৮৭ চনলৈকে কন্নুৰ ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সামৰিক সদৰ আছিল।^৩ আধুনিক চহৰখন কন্নুৰ টাউন বুলি পৰিচিত। কন্নুৰ জিলা আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহ বেছিভাগেই বিখ্যাত কোলাথিৰি ৰজাসকলৰদ্বাৰা শাসিত আছিল। যেতিয়া কেৰালা ৰাজ্য গঠন হৈছিল, তেতিয়া জিলাখনে কন্নুৰ নাম লৈছিল কাৰণ প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয়সমূহ ইয়াতেই স্থাপন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পূৰ্বে কন্নুৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সিৰ মলাবাৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত চিৰক্কল তালুকৰ সদৰ আছিল। কোম্পানী শাসনৰ সময়ত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে মাদ্ৰাজ আৰু কোচিনক তেওঁলোকৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ হিচাপে অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল আৰু তাৰ ফলত কন্নুৰে নিজৰ পুৰণি গৌৰৱ হেৰুৱাবলৈ আৰম্ভ কৰে। কন্নুৰৰ মানুহে আজিও তেওঁলোকৰ হেৰুৱা গৌৰৱ ঘূৰাই পোৱাৰ অপেক্ষাত আছে আৰু তেওঁলোকে অনুভৱ কৰে যে ৰাজ্যিক প্ৰশাসন ৰাজ্যখনৰ একেবাৰে বিপৰীত দিশত থকাৰ বাবে তেওঁলোকক অৱহেলা কৰা হৈছে। কন্নুৰৰ মূল চহৰখনৰ এটা অংশ কেৰালাৰ একমাত্ৰ মুছলমান ৰাজপৰিয়াল অৰাক্কালৰ অধীনত আছিল আৰু এই অঞ্চলটো এতিয়াও চহৰ বুলি জনা যায়।

পৰ্তুগীজ আৱিষ্কাৰক ভাস্কো দা গামা ১৪৯৮ চনত আৱিষ্কাৰৰ যুগত কপ্পাড় কোজিকোড়েত উপস্থিত হৈছিল আৰু এনেদৰে ইউৰোপৰপৰা দক্ষিণ এছিয়ালৈ এক পোনপটীয়া সাগৰীয় পথ মুকলি কৰিছিল।^৩৩ ১৫০১ চনত পেড্ৰো আলভাৰেছ কব্ৰালৰদ্বাৰা ইয়াত এটা পৰ্তুগীজ কাৰখানা স্থাপন কৰা হয় আৰু ১৫০২ চনত দা গামাই ৰজাৰ সৈতে চুক্তি কৰে।^৩ কন্নুৰৰ ছেইণ্ট এঞ্জেলো দুৰ্গ ১৫০৫ চনত ভাৰতৰ প্ৰথম পৰ্তুগীজ ভাইচৰয় ডম ফ্ৰাঞ্চিস্কো ডে আলমেইডাৰদ্বাৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ডাচসকলে ১৬৬৩ চনত পৰ্তুগীজসকলৰপৰা এই দুৰ্গটো দখল কৰে। তেওঁলোকে দুৰ্গটো আধুনিকীকৰণ কৰে আৰু হলেণ্ডিয়া, জিলাণ্ডিয়া, আৰু ফ্ৰিজলেণ্ডিয়া নামৰ বুৰুজ নিৰ্মাণ কৰে যিবোৰ বৰ্তমানৰ গাঁথনিটোৰ প্ৰধান আকৰ্ষণ। মূল পৰ্তুগীজ দুৰ্গটো পিছলৈ ভাঙি পেলোৱা হয়। আমষ্টাৰডামৰ ৰিক্সমিউজিয়ামত এই দুৰ্গ আৰু ইয়াৰ পিছফালে থকা মাছমৰীয়াৰ ঘাটৰ এখন চিত্ৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ডাচসকলে ১৭৭২ চনত অৰাক্কালৰ ৰজা আলি ৰজাৰ হাতত এই দুৰ্গটো বিক্ৰী কৰিছিল।

সপ্তদশ শতিকাত, কন্নুৰ কেৰালাৰ একমাত্ৰ মুছলমান চুলতানী ৰাজ্য অৰাক্কালৰ ৰাজধানী আছিল। তেওঁলোকে কন্নুৰ চহৰৰ উপৰি লাক্ষাদ্বীপ শাসন কৰিছিল।^৩৪ অৰাক্কাল ৰাজ্য আৰু চিৰক্কল ৰাজ্য কন্নুৰ চহৰক কেন্দ্ৰ কৰি থকা দুখন সামন্ত ৰাজ্য আছিল। কন্নুৰৰ ওচৰৰ ধৰ্মডম দ্বীপটো তলশ্যেৰীৰ সৈতে ১৭৩৪ চনতেই ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক গতাই দিয়া হৈছিল। মধ্যযুগৰ শেষৰফালে কোলাট্টু ৰজা, কোট্টায়াম ৰজা, মান্নানাৰ^৩৫ আৰু অৰাক্কাল বিবি সকলোৱেই এই অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত দাবী জনাইছিল। হস্তান্তৰকৰণৰ পিছত ব্ৰিটিছে ইয়াত কাৰখানা আৰু ইংৰাজ বসতি স্থাপন কৰে।^৩৬৩০ তাৰ পিছত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ১৭৯০ চনত কন্নুৰ দুৰ্গ দখল কৰে আৰু ইয়াক মলাবাৰ উপকূলত তেওঁলোকৰ অন্যতম প্ৰধান সামৰিক কেন্দ্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে। ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত, কন্নুৰ চেন্নাই প্ৰদেশৰ মলাবাৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত আছিল।

১৭৬১ চনত ব্ৰিটিছে মাহে দখল কৰে আৰু এই বসতিটো কড়থানাডুৰ শাসকক গতাই দিয়া হয়।^৩৭ ১৭৬৩ চনৰ পেৰিছ চুক্তিৰ আধাৰত ব্ৰিটিছে মাহেক ফৰাচীসকলৰ হাতলৈ ঘূৰাই দিয়ে।^৩৭ ১৭৭৯ চনত এংলো-ফ্ৰেঞ্চ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়, যাৰ ফলত ফৰাচীসকলে মাহে হেৰুৱায়।^৩৭ ১৭৮৩ চনত ব্ৰিটিছে ভাৰতত ফৰাচীসকলৰ বসতিসমূহ ঘূৰাই দিবলৈ সন্মত হয় আৰু ১৭৮৫ চনত মাহে ফৰাচীসকলৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়।^৩৭

প্ৰথমাৱস্থাত ব্ৰিটিছসকলে তেওঁলোকৰ শাসনৰ বিৰুদ্ধে স্থানীয় প্ৰতিৰোধৰ সন্মুখীন হ'বলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ নেতৃত্ব দিছিল কেৰালা বাৰ্মা পাজাশী ৰজাই, যিয়ে তলশ্যেৰী-ৱায়ানাড় অঞ্চলত ব্যাপক জনপ্ৰিয় সমৰ্থন লাভ কৰিছিল।^১১ কোট্টায়াম প্ৰদেশৰ শাসক পাজাশী ৰজাই ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা গেৰিলা যুদ্ধই কন্নুৰৰ ইতিহাসত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। বিংশ শতিকাৰ প্ৰথম দশকবোৰত কেৰালাৰ আৰ্থ-সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক খণ্ডত হোৱা পৰিৱৰ্তনবোৰে কমিউনিষ্ট পাৰ্টীৰ বিকাশৰ বাবে অনুকূল পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ১৯০৬ চনত খ্ৰীষ্টান মিছনাৰীসকলৰদ্বাৰা আৰম্ভ কৰা আৰু পিছলৈ চৰকাৰৰদ্বাৰা আগুৱাই নিয়া ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ, শৰীৰৰ ওপৰৰ অংশ ঢাকিবলৈ কাপোৰ পিন্ধাৰ বাবে হোৱা বিদ্ৰোহ, ১৮৮৮ চনত অৰুৱিপ্পুৰমত মূৰ্তি স্থাপন, ১৮৯১ চনৰ মালায়ালী মেম’ৰিয়েল, ১৯০৩ চনত এছএনডিপি যোগমৰ প্ৰতিষ্ঠা, বিভিন্ন কাৰ্যকলাপ আৰু সংগ্ৰাম আদি কাৰকবোৰে কম সময়ৰ ভিতৰতে কেৰালা সমাজৰ পৰিৱৰ্তন ত্বৰান্বিত কৰাত সহায় কৰিছিল। এই আন্দোলনবোৰ শেষত গৈ ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ সৈতে মিলি গৈছিল।

অতি সোনকালেই সমাজবাদ আৰু ছোভিয়েট বিপ্লৱৰ ধাৰণাসমূহ কেৰালাত আহি পৰে। এনে ধাৰণাসমূহ স্বদেশাভিমানী ৰামকৃষ্ণ পিল্লাই, সহোদৰন আয়াপ্পন, পি. কেশৱদেৱ আৰু অন্যান্যসকলৰ ৰচনাৰ জৰিয়তে কেৰালাত প্ৰচাৰিত হয়। ১৯৩০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিলৈ কিছুমান আন গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিঘটনাও সংঘটিত হৈছিল। তাৰ ভিতৰত ট্ৰাভাঙ্কোৰত নিৱৰ্তনা আন্দোলন আছিল অন্যতম। ই আছিল চৰকাৰত অংশগ্ৰহণৰ বাবে অস্পৃশ্য আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণী হিচাপে এতিয়ালৈকে দমন কৰি ৰখা মানুহৰ দাবী। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰত আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু চাকৰিত সংৰক্ষণৰ দৰে সংগ্ৰামসমূহ আগবাঢ়ি আহিল। ই নিপীড়িত জনসাধাৰণৰ মাজত নতুন উৎসাহ জগাই তুলিলে।^৩৮

ভূগোল

লগতে চাওক: কন্নুৰৰ পৰ্যটনস্থলীসমূহ

কন্নুৰৰ উচ্চতা হৈছে সাগৰ পৃষ্ঠৰপৰা 1.02 মিটাৰ। ই লাক্ষাদ্বীপ সাগৰৰ উপকূলত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ উপকূলীয় অঞ্চলটো বালিৰে ভৰা। চহৰখনত এখন 8 কি.মি. দীঘল সাগৰৰ পাৰ আৰু পয়্যাম্বলমত এখন 3 কি.মি. দীঘল সাগৰীয় তীৰ আছে। কন্নুৰ কোজিকোড়েৰ উত্তৰে, কাছাৰগোড় আৰু মাংগালুৰুৰ দক্ষিণে, কড়াগু আৰু ৱায়ানাড়ৰ পশ্চিমঘাট অঞ্চলৰ পশ্চিমে আৰু লাক্ষাদ্বীপ সাগৰৰ পূবে অৱস্থিত। আয়িক্কাৰাত মপ্পিলা উপসাগৰ বন্দৰ আছে। ইয়াৰ এফালে ছেইণ্ট এঞ্জেলো দুৰ্গ (১৫০৫ চনত নিৰ্মিত) আৰু আনফালে অৰাক্কাল ৰাজপ্ৰাসাদ আছে। এছিয়াৰ আটাইতকৈ দীঘল ড্ৰাইভ-ইন তীৰ মুজাপ্পিলাংগড় সাগৰীয় তীৰ কন্নুৰত অৱস্থিত। ভায়ালাপ্ৰা হ্ৰদ মাডায়িৰ সমীপত অৱস্থিত।

জলবায়ু

কন্নুৰত অতিশয় আৰ্দ্ৰ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় মৌচুমী জলবায়ু (কোপেন জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ অধীনত Am) বিৰাজ কৰে। এপ্ৰিল আৰু মে' মাহত গড় সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা প্ৰায় 35 °C হয়। ডিচেম্বৰ আৰু জানুৱাৰীত উষ্ণতা মজলীয়া ধৰণৰ থাকে: প্ৰায় 24 °C। মলাবাৰ উপকূলৰ আন অঞ্চলবোৰৰ দৰেই, এই চহৰখনতো দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ ফলত প্ৰচুৰ বৰষুণ হয়। বাৰ্ষিক গড় বৰষুণৰ পৰিমাণ হৈছে 3438 মি.মি., যাৰ প্ৰায় ৬৮ শতাংশ গ্ৰীষ্মকালত হয়।^৩৯

নাগৰিক প্ৰশাসন

ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্যৰ ১৮৬৫ চনৰ মাদ্ৰাজ আইন ১০ৰ (নগৰ উন্নয়ন আইন ১৮৫০-ৰ সংশোধনী)^৭ অধীনত ১৮৬৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত কন্নুৰ পৌৰসভা গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে তলশ্যেৰী, কোজিকোড়ে, পলক্কড়, আৰু ফৰ্ট কোচি পৌৰসভাও গঠিত হৈছিল, যিবোৰ ৰাজ্যখনৰ প্ৰথম আধুনিক পৌৰসভাত পৰিণত হয়। ২০১৫ চনত ইয়াক পৌৰ নিগমলৈ উন্নীত কৰা হয়।^৪০

চহৰখনৰ প্ৰশাসন কন্নুৰ পৌৰ নিগমৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়, যাৰ মুৰব্বী হৈছে এজন মেয়ৰ। নিগমটো মেয়ৰ আৰু পৰিষদৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয় আৰু কন্নুৰ চহৰৰ ৭৮.৩৫ বৰ্গ কিমি এলেকাজুৰি থকা প্ৰায় ২৩২,৪৮৬ জনসংখ্যাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।^{৪১৪২৪৩} প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে চহৰখনক ৫৫টা ৱাৰ্ডত ভাগ কৰা হৈছে, য'ৰপৰা নিগম পৰিষদৰ সদস্যসকলক পাঁচ বছৰৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰা হয়। কন্নুৰ পৌৰ নিগমক ছটা মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে: কন্নুৰ টাউন, পল্লিকুন্নু, পুঝাথী, এডক্কাড, এলায়াভুৰ, আৰু চেলোৰা।^৪০

ৰাজ্য গঠনৰ পিছত কন্নুৰ নিগম হৈছে কেৰালাৰ পঞ্চমখন পৌৰ নিগম। ২০১৫ চনত স্থাপিত হোৱা কন্নুৰ নিগমৰ প্ৰথম মেয়ৰ আছিল ই. পি. লতা।^৪৬ কন্নুৰ নিগমত দুটা বিধানসভা সমষ্টি আছে; কন্নুৰ আৰু অঝিকোড় এই দুয়োটা কন্নুৰ সংসদীয় সমষ্টিৰ অংশ।

কন্নুৰ পৌৰ নিগম নিৰ্বাচন ২০২০

+কন্নুৰ পৌৰ নিগম নিৰ্বাচন ২০২০৪৭
ক্ৰমিক নং	দলৰ নাম	দলৰ প্ৰতীক	পাৰিষদৰ সংখ্যা
০১	ইউডিএফ		৩৪
০২	এলডিএফ		১৯
০৩	বিজেপি		০১
০৪	নিৰ্দলীয়		০১

কন্নুৰ পৌৰ নিগম নিৰ্বাচন ২০১৫

আইন-শৃংখলা

কন্নুৰ চিটী পুলিচ এজন আৰক্ষী আয়ুক্তৰ (যি এজন আইপিএছ বিষয়া) অধীনত পৰিচালিত হয়। কন্নুৰ চিটী পুলিচক তিনিটা আৰক্ষী উপ-সংমণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে; কন্নুৰ, তলশ্যেৰী আৰু কুথুপৰাম্বা। প্ৰতিটোৰ দায়িত্বত এজন সহকাৰী আৰক্ষী আয়ুক্ত (এচি) থাকে। কন্নুৰ চিটী পুলিচৰ অধীনত ২৪খন আৰক্ষী থানা আছে।^৪৯ নিয়মীয়া আইন-শৃংখলা ৰক্ষা কৰাৰ উপৰি, চহৰখনৰ আৰক্ষী বাহিনীত ট্ৰেফিক আৰক্ষী, বম্ব স্কোৱাড, ডগ স্কোৱাড, ফিংগাৰপ্ৰিণ্ট ব্যুৰো, মহিলা কোষ, কিশোৰ শাখা, নাৰ্কোটিক্স কোষ, দাঙ্গা নিয়ন্ত্ৰণ বাহিনী, সশস্ত্ৰ সংৰক্ষিত শিবিৰ, জিলা অপৰাধ ৰেকৰ্ড ব্যুৰো আৰু এখন মহিলা থানা অন্তৰ্ভুক্ত।^৫০

জনগাঁথনি

২০১১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি,^৫১ কন্নুৰ চহৰৰ জনসংখ্যা।^{৪৪০৫২৫৩} পুৰুষৰ সংখ্যা মুঠ জনসংখ্যাৰ ৪৬.২% আৰু মহিলাৰ সংখ্যা ৫৩.৮%। কন্নুৰৰ গড় সাক্ষৰতা হাৰ ৯৬.২৩%, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় গড় ৭৪.০৪% তকৈ বেছি। পুৰুষৰ সাক্ষৰতা হাৰ ৯৮% আৰু মহিলাৰ সাক্ষৰতা হাৰ ৯৪%। কন্নুৰত ১২% জনসংখ্যা ছবছৰৰ তলৰ।

কন্নুৰৰ এংলো-ইণ্ডিয়ান সম্প্ৰদায় মূলতঃ বাৰ্ণাচেৰীৰ কন্নুৰ কেণ্টনমেণ্ট আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া থিলেৰী, নং ৩ বজাৰ আৰু কেম্প বজাৰ অঞ্চলত বাস কৰে। প্ৰশাসনিক আৰু স্থানীয় ভাষা হিচাপে মালায়ালম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

শিক্ষা

ভাৰতীয় নৌ সেনা একাডেমী কন্নুৰৰ এঝিমালাত অৱস্থিত। ২৫০০ একৰৰ বিশাল চৌহদত ইয়াত নৌ সেনা কেডেটসকলক প্ৰশিক্ষণ দিয়া হয়। কন্নুৰ জিলাত কন্নুৰ, কেলট্ৰন নগৰ, পায়্যানুৰ, এঝিমালা, আৰু তলশ্যেৰী, পেৰিঙ্গোমক ধৰি পাঁচখন কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয় আছে।

১৯৯৬ চনৰ কেৰালা বিধানসভাৰ ২২ নং আইনৰ জৰিয়তে কন্নুৰ বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পূৰ্বে ১৯৯৫ চনৰ ৯ নৱেম্বৰত কেৰালাৰ ৰাজ্যপালৰ এক অধ্যাদেশৰ জৰিয়তে "মলাবাৰ বিশ্ববিদ্যালয়" নামেৰে এই বিশ্ববিদ্যালয়খন স্থাপিত হৈছিল। ১৯৯৬ চনৰ ২ মাৰ্চত কেৰালাৰ মুখ্যমন্ত্ৰী এ. কে. এণ্টনীয়ে বিশ্ববিদ্যালয়খন উদ্বোধন কৰিছিল। কন্নুৰ বিশ্ববিদ্যালয় আইন ১৯৯৬ৰ উদ্দেশ্য আছিল কেৰালা ৰাজ্যত এখন শিক্ষাদান কৰা, আৱাসিক আৰু সংযুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে কাছাৰগোড় আৰু কন্নুৰ ৰাজহ জিলাসমূহৰ লগতে ৱায়ানাড় জিলাৰ মানন্তৱাড়ী তালুকত উচ্চ শিক্ষাৰ বিকাশ কৰিব বিচৰা হৈছিল। কন্নুৰ বিশ্ববিদ্যালয় এখন বহুমুখী চৌহদৰ বিশ্ববিদ্যালয়।

১৮৬২ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা কন্নুৰৰ প্ৰথমখন মহাবিদ্যালয় চৰকাৰী ব্ৰেনেন মহাবিদ্যালয়ত ২৫০০-তকৈ অধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক শিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়। উত্তৰ কেৰালাত অভিযান্ত্ৰিক শিক্ষা প্ৰদানৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে ১৯৮৬ চনত ধৰ্মশালা, কন্নুৰৰ সমীপত চৰকাৰী অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়, কন্নুৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।^৫৪ কাৰিকৰী শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত উচ্চ শিক্ষা প্ৰদান কৰা এই মহাবিদ্যালয়খন ৰাজ্যখনৰ শীৰ্ষ দহখন অভিযান্ত্ৰিক মহাবিদ্যালয়ৰ ভিতৰত অন্যতম।

কন্নুৰ চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহৰ সেৱাৰ বাবে ১৯৯৩ চনত পৰিয়াৰমত চৰকাৰী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়, কন্নুৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ত্ৰয়োদশ ৰাষ্ট্ৰীয় ফেশ্বন প্ৰযুক্তি প্ৰতিষ্ঠান (এনআইএফটি) চৌহদটো কন্নুৰ চহৰৰপৰা 16 কি.মি. উত্তৰে ধৰ্মশালা, কন্নুৰত অৱস্থিত।

সংবাদ মাধ্যম

কন্নুৰত বহুতো স্থানীয় কেবুল দূৰদৰ্শন চেনেল উপলব্ধ। আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় কেবুল চেনেলসমূহ হৈছে চিটী চেনেল, চিটী গ'ল্ড, চিটী জুক, নেটৱৰ্ক চেনেলছ, জীল নেটৱৰ্ক, কন্নুৰ ভিছন, ৱৰ্ল্ড ভিছন, ৱৰ্ল্ডভিছন মিউজিক, চক্কৰাক্কল, গ্ৰামিকা চেনেল কুথুপৰাম্বা আৰু কন্নুৰৱান।

কন্নুৰত ১০১.৫ মেগাহাৰ্টজত আকাশবাণী সম্প্ৰচাৰ কৰা হয়। কন্নুৰৰ ব্যক্তিগত এফএম ৰেডিঅ' ষ্টেচনসমূহৰ ভিতৰত আছে: ৰেডিঅ' মেংগো ৯১.৯ (মালায়ালম মনোৰমা কোম্পানী লিমিটেড), ক্লাব এফএম ৯৪.৩ (মাতৃভূমি প্ৰিণ্টিং এণ্ড পাব্লিছিং কোম্পানী লিমিটেড), ৰেড এফএম (ভাৰত)|ৰেড এফএম ৯৩.৫ (ছান টিভি নেটৱৰ্ক|ছান নেটৱৰ্ক) আৰু বেষ্ট এফএম ৯৫|বেষ্ট এফএম ৯৫.০ (এছিয়ানেট কমিউনিকেশ্বনছ লিমিটেড)।

কন্নুৰৰপৰা কেইবাখনো বাতৰি কাকত প্ৰকাশিত হয়। ইয়াৰ ভিতৰত মালায়ালম মনোৰমা, মাতৃভূমি, মাধ্যমম, দেশাভিমানী, দীপিকা (বাতৰি কাকত)|দীপিকা, দীপিকা (বাতৰি কাকত)#ৰাষ্ট্ৰ দীপিকা|ৰাষ্ট্ৰ দীপিকা, চন্দ্ৰিকা (মালায়ালম বাতৰি কাকত)|চন্দ্ৰিকা, কেৰালা কৌমুদী, মংগলম, জন্মভূমি, বীক্ষণম, তেজছ, চিৰাজ ডেইলী|চিৰাজ, সুপ্ৰভাতম, জনযুগম আৰু দ্য নিউ ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছ আদি উল্লেখযোগ্য।

ৰন্ধনশৈলী

লগতে চাওক: তলশ্যেৰী ৰন্ধনশৈলী

কন্নুৰৰ ৰন্ধনশৈলীয়ে ইয়াৰ সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যক প্ৰতিফলিত কৰে। ই মলাবাৰ বিৰিয়ানীৰ বাবে বিখ্যাত। মিঠাইবিধৰ গঠনৰ বাবে ইউৰোপীয়সকলে ছুইট মিট বুলি কোৱা হালৱাৰ বাবেও এই চহৰখন বিখ্যাত। আন এক বিশেষত্ব হৈছে কলৰ চিপছ, যিবোৰ মচমচীয়া আৰু পাতলকৈ বনোৱা হয়। অন্যান্য জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জনসমূহৰ ভিতৰত সাগৰীয় খাদ্যৰ প্ৰস্তুতি (মিছামাছ, শামুক, মেকাৰেল) অন্তৰ্ভুক্ত। নিৰামিষ আহাৰৰ ভিতৰত সাদ্যা অন্তৰ্ভুক্ত।

কন্নুৰৰ ৰন্ধনশৈলী পৰম্পৰাগত কেৰালা, পাৰ্চী, য়েমেনী আৰু আৰৱ খাদ্য-সংস্কৃতিৰ এক মিশ্ৰণ।^৫৫ খাদ্য-সংস্কৃতিৰ এই সংগম বেছিভাগ ব্যঞ্জনৰ প্ৰস্তুতিতেই দেখিবলৈ পোৱা যায়।^৫৫ কল্লুম্মাক্কায়া (শামুক)ৰ আঞ্জা, ইৰাচি পুট্টু (ইৰাচি মানে মাংস), পৰোটা (কোমল চেপেটা ৰুটী),^৫৫ পাথিৰি (এবিধ চাউলৰ পিঠা)^৫৫ আৰু ঘিউ ভাত আদি অন্যান্য কিছুমান বিশেষত্ব। মচলাৰ ব্যৱহাৰ কন্নুৰৰ ৰন্ধনশৈলীৰ এক প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। ইয়াত প্ৰচুৰ পৰিমাণে জালুক, ইলাচী আৰু লং ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

কেৰালাৰ বিৰিয়ানীৰ সংস্কৰণটো, যাক মালয়ালম ভাষা ভাষাত কুঝি মাণ্ডি বুলি জনা যায়, ই আন এবিধ জনপ্ৰিয় ব্যঞ্জন। ইয়াৰ ওপৰত য়েমেনৰ প্ৰভাৱ আছে। ইয়াত তলশ্যেৰী বিৰিয়ানী আৰু কন্নুৰ বিৰিয়ানীৰ^৫৬ দৰে বিভিন্ন ধৰণৰ বিৰিয়ানী প্ৰস্তুত কৰা হয়।^৫৫

জলপানসমূহৰ ভিতৰত উন্নক্কায়া (কাজু, কিশমিশ আৰু চেনিৰ মিশ্ৰণ দি বনোৱা সিজোৱা পকা কলৰ প্ৰলেপক গভীৰভাৱে ভজা হয়),^৫৭ পঝম নিৰচথু (ৰুকি থোৱা নাৰিকল, গুড় বা চেনিৰে ভৰোৱা পকা কল),^৫৭ কণীৰে নিৰ্মিত মুত্তামালা,^৫৫ চাট্টি পাথিৰি (আটাৰে তৈয়াৰী এবিধ মিঠাই যিটো স্তৰযুক্ত আৰু ভিতৰত মিশ্ৰণ ভৰোৱা বেক কৰা চাপাতিৰ দৰে হয়), অৰিক্কডুক্কা,^৫৮ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।^৫৫

পৰিবহণ

মূল প্ৰবন্ধ: কন্নুৰ জিলাত পৰিবহণ

কন্নুৰৰপৰা মাংগালুৰু, বেংগালুৰু, মহীশূৰ, কড়াগু আৰু কোচিলৈ এক সুন্দৰ পথ যোগাযোগ ব্যৱস্থা আছে। ইয়াৰ ৰেলৱে ষ্টেচনটোও ভাৰতৰ সকলো প্ৰান্তৰ সৈতে সু-সংযোজিত হৈ আছে। চহৰখনৰপৰা প্ৰায় ২৬ কিমি দূৰত অৱস্থিত কন্নুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰটোৱে ২০১৮ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰৰপৰা কাম-কাজ আৰম্ভ কৰে। ই ৰাজ্যখনৰ চতুৰ্থটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ। ওচৰৰ আন বিমানবন্দৰসমূহ কালিকট, মহীশূৰ আৰু মাংগালুৰুত অৱস্থিত।

কন্নুৰ কোজিকোড়ে আৰু মাংগালুৰুৰ মাজৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ৬৬ বা এনএইচ ৬৬ (পূৰ্বৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ ১৭)-ত অৱস্থিত। এই ঘাইপথটো চাৰিলেনযুক্ত কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ বহল কৰা প্ৰকল্পৰ অধীনত কন্নুৰ চহৰৰ বাবে এটা বাইপাছৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছে। কন্নুৰ-কুৰ্গ-মহীশূৰ ঘাইপথৰ জৰিয়তে কন্নুৰ কৰ্ণাটকৰ কড়াগু, মহীশূৰ আৰু বেংগালুৰুৰ সৈতে সংযোজিত। ২০১৭ চনত এই ঘাইপথটোক ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথলৈ উন্নীত কৰা হৈছিল।

কন্নুৰ ৰেলৱে ষ্টেচন ৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ অধীনস্থ দক্ষিণ ৰেলৱে মণ্ডলৰ অন্যতম প্ৰধান ষ্টেচন। তিৰুৱনন্তপুৰম ৰাজধানী এক্সপ্ৰেছ আৰু গৰীব ৰথকে ধৰি সকলো ৰেল কন্নুৰত ৰয়। ছখন দৈনিক ৰেল আৰু প্ৰায় ১৫খন সাপ্তাহিক বা দ্বি-সাপ্তাহিক ৰেলে কন্নুৰক ৰাজধানী তিৰুৱনন্তপুৰমৰ সৈতে সংযোগ কৰে। কন্নুৰ ৰেলযোগে মাংগালুৰু আৰু কোজিকোড়েৰ সৈতে সু-সংযোজিত।^৫৯৬০

কন্নুৰ দক্ষিণ ৰেলৱে ষ্টেচন আৰু এডক্কাড ৰেলৱে ষ্টেচন কন্নুৰ নিগমৰ সীমাৰ ভিতৰত অৱস্থিত। চিৰক্কল ৰেলৱে ষ্টেচন চহৰখনৰ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত। এই তিনিখন ষ্টেচনত কেৱল যাত্ৰীবাহী ৰেলহে ৰয়।

মাট্টাননূৰত থকা কন্নুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ ২০১৮ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰত উদ্বোধন কৰা হৈছিল। ই কেৰালাৰ চতুৰ্থটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰ। বিমানবন্দৰটোত ৰানৱে (ৰাজ্যখনৰ আটাইতকৈ দীঘল) আৰু অত্যাধুনিক যাত্ৰী টাৰ্মিনেলৰ লগতে অন্যান্য সা-সুবিধাসমূহ আছে।^৬১ ই এক বিস্তৃত পথ যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে সু-সংযোজিত আৰু ইয়াৰ বাবে এটা ৰেলপথৰ প্ৰস্তাৱো আগবঢ়োৱা হৈছে। ২০১৬–১৭ চনৰ কেন্দ্ৰীয় ৰেলৱে বাজেটত, অতিৰিক্ত বাজেট সম্পদৰ (ইবিআৰ) অধীনত ইয়াৰ বাবে আবণ্টন দিয়া হৈছিল। ৰেলপথটোৰ বাবে খৰচ হ'বলগীয়া এই ধনৰ এটা অংশ ৰাজ্য চৰকাৰে বহন কৰিব।

উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিসকল

সাহিত্য

• সুকুমাৰ অঝিকোড়
• ওয়্যাৰথু চান্দু মেনন
• চেৰুচ্ছেৰী নাম্বুথিৰী
• এন. প্ৰভাকৰণ
• টি. পদ্মনাভন
• টি. কে. ডি. মুজাপ্পিলাংগড়

ক্ৰীড়া

• মানুৱেল ফ্ৰেডেৰিক
• জিমি জৰ্জ
• ভি. পি. সত্যন
• ডেনছন দেৱদাস
• চি. কে. বিনীত
• চাহল আব্দুল চমাড
• টিণ্টু লুকা
• চুন্দাংগাপোয়িল ৰিজৱান
• সুধা শ্বাহ

ৰাজনীতিবিদ

• এম. ভি. ৰাঘৱন
• পিনাৰায়ি বিজয়ন
• কে. কৰুণাকৰণ
• ই. কে. নয়নাৰ
• কে. কে. শৈলজা
• পি. জয়ৰাজন
• ই. আহমেদ
• এম. ভি. গোবিন্দন
• কদিয়েৰী বালাকৃষ্ণন
• জন ব্ৰিটাছ
• ই. পি. জয়ৰাজন
• কদন্নপ্পল্লী ৰামচন্দ্ৰন
• এ. এন. ছমছীৰ
• কে. সুধাকৰণ
• এম. ভি. জয়ৰাজন
• জেমছ মেথিউ
• টি. ভি. ৰাজেশ
• এম. ভি. নিকেশ কুমাৰ

অভিনেতা-অভিনত্ৰী

• শ্ৰীনিবাসন
• এম. এন. নাম্বিয়াৰ
• মালবিকা মোহনন
• অনশ্বৰা ৰাজন
• সম্বৃতা সুনীল
• মমতা মোহনদাস
• বিনীত
• বিনীত কুমাৰ
• দীপক পৰম্বোল
• সনুশা
• সনুপ সন্তোষ
• নিখিলা বিমল
• নিবেথা থমাছ
• শ্ৰীকলা শশীধৰণ
• স্নেহা পালিযেৰী
• অঞ্জু অৰবিন্দ
• আত্মীয়া ৰাজন
• শ্ৰুতি লক্ষ্মী
• পাৰ্বতী নাম্বিয়াৰ
• গণপতি এছ পোডুৱাল
• মেডোনা চেবাষ্টিয়ান
• ছানা খান
• সন্তোষ কীঝাট্টুৰ
• শামনা কাছিম

চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাতা

• বিজয় নাম্বিয়াৰ
• চেলিম আহমেদ
• বিনীত শ্ৰীনিবাসন
• ধ্যান শ্ৰীনিবাসন

সংগীত (সুৰকাৰ)

• কাইথাপ্ৰম দামোদৰন নাম্বুথিৰী
• কন্নুৰ ৰাজন
• দীপক দেৱ
• ইফতি
• শ্বান ৰহমান
• সুশিন শ্যাম
• ছায়ানোৰা ফিলিপ

সংগীত (নেপথ্য গায়ক)

• বিনীত শ্ৰীনিবাসন
• শ্বান ৰহমান
• সুশিন শ্যাম
• ছায়ানোৰা ফিলিপ
• অৰুণ আলাত

চিত্ৰগ্ৰহণকাৰী

• কে. ইউ. মোহনন

লগতে চাওক

• কন্নুৰ উত্তৰ
• কন্নুৰ পূব
• কন্নুৰ জিলাৰ উপাসনা স্থলীসমূহ
• জিডিপি অনুসৰি ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ চহৰসমূহ

বাহ্যিক সংযোগ

• জিঅ'হেক – কন্নুৰ
• চৰকাৰী ৱেবছাইট (আৰ্কাইভ কৰা)
• চৰকাৰী ৱেবছাইট (বিকল্প ৱেবছাইট; আৰ্কাইভ কৰা)