আহোম ৰাজবংশ

আহোম ৰাজবংশ মধ্যযুগীয় অসমৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয় শক্তি। এই বংশৰ শাসনে দীৰ্ঘস্থায়ী ৰাজপ্ৰশাসন, ৰাজবৈধতা আৰু ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক ৰূপান্তৰৰ এক বিস্তৃত ধাৰা সৃষ্টি কৰে; বুৰঞ্জীসমূহত তেওঁলোকক “অসম ৰজা” বোলা হলেও প্ৰজাৰ মুখে ১৬শ শতিকাৰ পৰা “স্বৰ্গদেউ” নামে বিশেষ মৰ্যাদা লাভ কৰে।

উৎপত্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠা

আহোম ৰাজবংশৰ সূচনা চাওলুং চুকাফাৰ হাতত। তেওঁ মু'ঙ মাওৰ সৈতে সংযোগিত শান ৰাজকুমাৰ ৰূপে উল্লেখিত, যিয়ে পাটকাই পৰ্বত পাৰ হৈ অসমত আহোম সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰে। আহোম পৰম্পৰাগত কাহিনীত চুকাফাক খুনলুঙৰ বংশধৰ বুলি ধৰা হয় আৰু স্বৰ্গীয় উৎসৰ সৈতে ৰাজবংশীয় বৈধতা জড়িত কৰা হয়। এই দৈৱিকত্ব আৰোপে পৰৱৰ্তীকালত স্বৰ্গদেউ পদৰ পবিত্ৰতা আৰু ৰাজপদৰ “বংশগত” সীমাবদ্ধতা বেছি দৃঢ় কৰে।

উপাধি, নামকৰণ আৰু ৰাজাভিষেক

আহোম ৰজাসকলক একাধিক নামেৰে চিনাক্ত কৰা হয়, যাৰ ভিতৰত উপাধি, ধৰ্মীয় অভিধা আৰু অনানুষ্ঠানিক বিশেষণো আছে।

• প্ৰজাই ৰজাক “চাওফা” (চাও-দেৱতা, ফা-স্বৰ্গ) বুলিও মাতিছিল; ১৬শ শতিকাৰ পৰা “স্বৰ্গদেউ” নাম বহুল হয়।
• ৰাজপাটত বহাৰ সময়ত নতুন ৰজাই আহোম পুৰোহিতসকলে থিৰাং কৰা এটা আহোম নাম গ্ৰহণ কৰিছিল; নামটোৰ শেষাংশ সাধাৰণতে “ফা” (টাই অৰ্থত প্ৰভু/দেৱতা)।
• পিছৰ কালত বহু ৰজাই “সিংহ” দি শেষ হোৱা হিন্দু নামো গ্ৰহণ কৰে; উদাহৰণস্বৰূপে চুচেংফায়ে “প্ৰতাপ সিংহ” নাম লৈছিল।
• বুৰঞ্জীত ৰজাৰ বয়স বা বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভৰ কৰি অনানুষ্ঠানিক নামো ব্যৱহৃত হয়; প্ৰতাপ সিংহক বয়স অধিক হোৱা বাবে “বুঢ়া ৰজা” বুলিও উল্লেখ কৰা হৈছে।

ৰাজাভিষেকৰ অনুষ্ঠানক “শিঙৰীঘৰত উঠা” বুলি কোৱা হয়। এই অনুষ্ঠান চুতণফা বামুণী কোঁৱৰ (১৩৯৭–১৪০৭)ৰ দিনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে পালন কৰা হয় বুলি তথ্যত উল্লেখ আছে। অৱশ্যে পৰৱৰ্তী সময়ত সকলো ৰজাৰ ক্ষেত্ৰত এই আচার পালন হোৱা নাই; পূৰ্ণানন্দ বুঢ়াগোহাঁইৰ উপদেশ অনুসৰি কমলেশ্বৰ সিংহ আৰু চন্দ্ৰকান্ত সিংহৰ ৰাজাভিষেক অনুষ্ঠান পালন কৰা হোৱা নাছিল।

উত্তৰাধিকাৰ, প্ৰশাসনিক সমীকৰণ আৰু ক্ষমতাৰ সংঘাত

আহোম ৰাজবংশত ৰাজপদ বংশগত আছিল আৰু চুকাফাৰ বংশধৰসকলৰ বাবেই স্বৰ্গদেউ পদ “সংৰক্ষিত” বুলি ধৰা হৈছিল। সেই কাৰণেই বংশীয় ৰাজকুমাৰসকল সাধাৰণতে মন্ত্ৰীপদৰ বাবে বিবেচিত নহৈছিল—এই প্ৰথা সাম্ৰাজ্যৰ অন্তিম কাললৈকে চলি আহিছিল বুলি উল্লেখ আছে।

তথাপি বাস্তৱ ক্ষমতা আৰু বৈধতাত উচ্চপদস্থ পাত্ৰমন্ত্ৰীসকলৰ ভূমিকা নিৰ্ণায়ক আছিল। কোনো প্ৰাৰ্থীয়ে ৰাজপাটত বহিবলৈ হলে এই পাত্ৰমন্ত্ৰীসকলৰ সমৰ্থন জৰুৰি বুলি ধৰা হয়:

• বুঢ়াগোহাঁ‌ই
• বৰগোহাঁ‌ই
• বৰপাত্ৰগোহাঁ‌ই
• বৰবৰুৱা
• বৰফুকন

এই সমীকৰণৰ ফলত দুয়ো ধৰণৰ ঘটনা দেখা যায়: (১) উপযুক্ত প্ৰাৰ্থী নথকাৰ বাবে ১৪শ শতিকাৰ তিনিটা সময়ত ৰাজ্যত শাসক নথকা অৱস্থা, আৰু (২) মন্ত্ৰীসকলৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে গ’লে ৰজাক আঁতৰাব পৰা, আনকি হত্যা হোৱা ঘটনাও। ১৭শ শতিকাত ক্ষমতাৰ দ্বন্দ্বৰ পৰিণতিত কম সময়ৰ ভিতৰত একাধিক শাসক সলনি হোৱা আৰু পূৰ্বৰ ৰজা নিহত হোৱা ধৰণৰ সংকট বুৰঞ্জীগত বৰ্ণনাত আছে।

চুলিক্‌ফা ল’ৰা ৰজাৰ দিনত এটা নিয়ম গঢ় লৈ উঠে—ৰজা হ’বলৈ প্ৰাৰ্থীৰ অঙ্গত খুঁত থাকিব নালাগিব। এই নীতিয়ে উত্তৰাধিকাৰ প্ৰতিযোগিতাক অধিক নিষ্ঠুৰ ৰূপ দিয়ে; বহু আহোম কোঁৱৰক উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিতভাৱে অঙ্গক্ষত কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। ৰুদ্ৰসিংহেও সন্দেহৰ ভিত্তিত ভ্ৰাতৃ লেচাইক অঙ্গক্ষত কৰাইছিল। উত্তৰাধিকাৰী সংকট শিথিল কৰিবলৈ ৰুদ্ৰসিংহে তেওঁৰ পাঁচ পুত্ৰৰ ভিতৰত চাৰিজনক ক্ৰমে ৰাজপাটত বহিবলৈ আদেশ দিছিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত মোহনমালা আওকাণিত হৈছিল আৰু পিছলৈ মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ এটি দলক নেতৃত্ব দিছিল বুলি তথ্যত আছে। পৰৱৰ্তীকালত এই “অঙ্গক্ষত” নীতিয়েই দুৰ্বল প্ৰাৰ্থী ৰাজপদলৈ উঠাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে; কমলেশ্বৰ সিংহ আৰু পুৰন্দৰ সিংহৰ ক্ষেত্ৰতো পিতৃ অঙ্গক্ষত হোৱা অৱস্থাই তেওঁলোকৰ শাসক হোৱাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত দিয়া আছে।

বংশীয় বিন্যাস: সাতঘৰীয়া আৰু ৰাজকীয় ফৈদ

আহোম সমাজত অভিজাত বংশীয় শ্ৰেণীবিন্যাস গঢ়াত ৰাজবংশীয় নীতিৰ বিশেষ ভূমিকা আছিল। তৃতীয় আহোম ৰজা চুবিন্‌ফা (১২৮১–১২৯৩)য়ে আহোমৰ অভিজাত সাতটা বংশক সাতঘৰীয়া আহোম নামে চিহ্নিত কৰে; ইয়াত ৰজাৰ বংশ, বুঢ়াগোহাঁই আৰু বৰগোহাঁইৰ বংশ, আৰু আহোম পুৰোহিতৰ বংশসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল বুলি উল্লেখ আছে।

পৰৱৰ্তীকালত “চাৰিং ৰজা” উপাধিৰ প্ৰথা আৰম্ভ হয়। চুৰাম্‌ফা (১৩৩২–১৩৬৪)য়ে আপাত উত্তৰাধিকাৰীৰ বাবে এই উপাধি প্ৰৱৰ্তন কৰে, আৰু প্ৰথম চাৰিং ৰজা আছিল চাও পুলাই।

চুতুফা দিহিঙীয়া ৰজা (১৪৯৭–১৫৩৯)য়ে পূৰ্বৰ ৰজাৰ বংশধৰসকলক বিভিন্ন ঠাইত থাপি দিয়া নীতিত সাতটা ৰাজকীয় ফৈদ গঢ় লৈ উঠে বুলি বৰ্ণনা আছে: চাৰিঙীয়া, টিপমীয়া, দিহিঙীয়া, চামগুৰীয়া, টুংখুঙীয়া, পৰ্বতীয়া আৰু নামৰূপীয়া। এই ফৈদীয় ধাৰণাই ৰাজনীতিৰ ভিতৰত বংশীয় দাবী আৰু সমৰ্থনৰ নতুন ভাষা গঢ়ে। শেষত গদাধৰ সিংহ (১৬৮১–১৬৯৬)য়ে টুংখুঙীয়া ফৈদৰ শাসনৰ পাতনি মেলে, আৰু সাম্ৰাজ্যৰ শেষ দিনলৈকে এই ফৈদেই ৰাজত্ব কৰে বুলি উৎসত উল্লেখ আছে।

ধৰ্মীয় ৰূপান্তৰ আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ

আহোম ৰাজবংশৰ আদিতে চুকাফাৰ আৰাধ্য দেৱতা আছিল চোমদেও—যাক অনা-হিন্দু, অনা-বুদ্ধ ধৰ্মীয় দেৱতা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। পূজা-পাতলৰ বাবে দেওধাই, বাইলুং আদি পুৰোহিত-শ্ৰেণী আছিল। কিন্তু শাসিত সমাজৰ প্ৰভাৱে ৰাজপৰিয়ালৰ ধৰ্মীয় দিশত ক্ৰমে সলনি দেখা যায়।

• ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত ডাঙৰ হোৱা চুতণফা বামুণী কোঁৱৰৰ দিনৰে পৰা হিন্দু ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ ৰাজপৰিয়ালত বাঢ়ে।
• চুতুফা (১৪৯৭–১৫৩৯)ৰ ৰাজত্বত প্ৰথম অসমীয়া বুৰঞ্জী লিখা হয় আৰু তেওঁ “স্বৰ্গনাৰায়ণ” উপাধি গ্ৰহণ কৰে; এই পদক্ষেপে ৰজাৰ “স্বৰ্গদেউ” উপাধি অধিক স্থায়ী কৰে।
• মহাপুৰুষীয়া ধৰ্মত দীক্ষিত হোৱা প্ৰথম ৰজা আছিল চুটাম্‌লা (১৬৪৮–১৬৬৩) বুলি উল্লেখ আছে।
• ১৭শ শতিকাৰ শেষৰ ৰাজনৈতিক ঘটনাপৰম্পৰাৰ পিছত গদাধৰ সিংহে ধৰ্মীয় গোটসমূহৰ প্ৰতি অবিশ্বাস পুহি ৰাখিছিল; ৰুদ্ৰসিংহৰ দিনত বিকল্প ধৰ্ম-সন্ধান আৰম্ভ হয়।
• শিৱ সিংহ (১৭১৪–১৭৪৪)য়ে আনুষ্ঠানিকভাৱে শাক্তধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে। শিৱ সিংহৰ শাসনকালৰে পৰা মহাপুৰুষীয়া সত্ৰসমূহৰ ওপৰত অত্যাচাৰ আৰম্ভ হোৱা বুলি উল্লেখ আছে, আৰু এই প্ৰৱণতাক মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ প্ৰধান কাৰকসমূহৰ এটি বুলি ধৰা হয়; বিদ্ৰোহে সাম্ৰাজ্যৰ শক্তি বহুলাংশে ক্ষয় কৰে।

ৰাণীসকল, ৰাজচিহ্ন আৰু শাসনত অংশগ্ৰহণ

আহোম শাসনব্যৱস্থাত ৰাণীসকলৰ ভূমিকা কেৱল আনুষ্ঠানিক সীমাত আবদ্ধ নাছিল। তেওঁলোকক বৰ কুঁৱৰী, পৰ্বতীয়া কুঁৱৰী, ৰাইডাঙীয়া কুঁৱৰী, তামূলী কুঁৱৰী আদি পদ দিয়া হৈছিল। উচ্চ বা সম্ভ্ৰান্ত আহোম পৰিয়ালৰ জীয়াৰীসকল সাধাৰণতে এই পদত অধিষ্ঠিত হৈছিল; নিম্ন বংশজাত ৰাণীক “চমুৱা কুঁৱৰী” বুলি কোৱা হৈছিল।

কিছুমান ৰাণীক শাসনৰ বাবে ৰাজ্যৰ একোটা অংশো দিয়া হৈছিল আৰু সেই অঞ্চলসমূহ ফুকন-বৰুৱা শ্ৰেণীৰ কৰ্মচাৰীয়ে চোৱা-চিতা কৰিছিল। শিৱ সিংহে ফুলেশ্বৰী কুঁৱৰী, অম্বিকা কুঁৱৰী আৰু অনাদৰী কুঁৱৰীক একে একে ৰাজ ছত্ৰ আৰু ৰাজ চিহ্ন প্ৰদান কৰি শাসনাধিকার দিছিল; তেওঁলোক “বৰ-ৰজা” নামে পৰিচিত হৈছিল। তেতিয়াৰ প্ৰচলিত মুদ্ৰাৰ ওলোটা পিঠিত ৰাণীৰ নাম থকা ঘটনাই এই ৰাজনৈতিক-মৰ্যাদাৰ স্বীকৃতি দেখুৱায়।

সমাধি-প্ৰথা আৰু ৰাজধাৰণাৰ চিহ্ন

আহোম ৰজাসকলৰ মৃত্যুৰ পিছত সমাধিস্থ কৰাৰ বাবে মৈদাম প্ৰথা গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। ৰাজত্বকালত মৃত্যু হোৱা ৰজাসকল মৈদামত সমাধিস্থ কৰা হৈছিল; বহু মৈদামত ১৭শ শতিকাত মিৰ জুমলাই লুটপাত চলায় বুলি উল্লেখ আছে। পাছৰকালত কিছুমান ৰজাৰ দাহ কৰাৰ নজিৰো পোৱা যায়; উদাহৰণস্বৰূপে শিৱ সিংহৰ ভস্ম সমাধিস্থ কৰাৰ কথা উৎসত আছে। এই আচারসমূহে আহোম ৰাজবংশৰ ৰাজ্যধাৰণা, স্মৃতি-সংৰক্ষণ আৰু পবিত্ৰ ৰাজপদৰ ধাৰণাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে।

পতন আৰু শাসনৰ সমাপ্তি

আহোম সাম্ৰাজ্যৰ অন্তিম পৰ্বত মানৰ আক্ৰমণ আৰু আভ্যন্তৰীণ দুর্বলতাৰ অভিঘাত গাঢ় হয়। শেষত ১৮২৬ চনত ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পাছত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আধিপত্য স্থাপিত হোৱাত আহোম ৰাজবংশীয় শাসনৰ সমাপ্তি ঘটে। এই ঘটনাই প্ৰায় ছশ বছৰ ধৰি চলি অহা আহোম ৰাজবংশীয় শাসন-ধাৰাৰ ঐতিহাসিক সীমাৰেখা টানি দিয়ে।

উত্তৰাধিকাৰ

আহোম ৰাজবংশৰ উত্তৰাধিকাৰ অসমীয়া সমাজ-ইতিহাসত বহুমাত্ৰিক। একেদৰে ই দীঘলীয়া সময় ধৰি টিকি থকা শাসন-ধাঁচ, পাত্ৰমন্ত্ৰী-নিয়ন্ত্ৰিত ৰাজবদল, বংশীয় ফৈদৰ ৰাজনীতি, আৰু নাম-উপাধি-আচাৰৰ জৰিয়তে গঢ় লৈ উঠা ৰাজবৈধতাৰ এক বিস্তৃত পৰিসৰ উপস্থাপন কৰে। লগতে হিন্দু ধৰ্ম, মহাপুৰুষীয়া ধৰ্ম আৰু শাক্তধৰ্মৰ সৈতে আহোম ৰাজবংশৰ সম্পৰ্কই অসমৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক মানচিত্ৰ পৰিবৰ্তনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়; বিশেষকৈ সত্ৰবিৰোধী নীতিসমূহ আৰু তাৰ পৰিণতিত মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ দৰে দীঘলীয়া অস্থিৰতাই সাম্ৰাজ্যৰ ক্ষমতা ক্ষয় কৰি পতনৰ পথ প্ৰসস্ত কৰে।

আৰু চাওক

• অসম
• পাটকাই
• মু'ঙ মাও
• ইয়াণ্ডাবু সন্ধি
• বৰবৰুৱা
• বৰফুকন
• সাতঘৰীয়া আহোম
• শিঙৰীঘৰত উঠা
• মৈদাম
• সত্ৰ
• শাক্তধৰ্ম
• মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ
• পুৰন্দৰ সিংহ
• গড়গাঁও