শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ আহোম-মোগল সংঘৰ্ষৰ ধাৰাবাহিকতাত ঘটিছিল আৰু মধ্যযুগীয় অসমৰ ৰাজনীতি, সামৰিক কৌশল তথা আঞ্চলিক সীমা নিৰ্ধাৰণত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। গুৱাহাটীৰ শৰাইঘাট অঞ্চলত (বৰ্তমানৰ গুৱাহাটী) ব্ৰহ্মপুত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি এই যুদ্ধত আহোমসকল সংখ্যাগত আৰু কিছুমান দিশত তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল হোৱা সত্ত্বেও নিজৰ পৰিচিত জল-পথ, পাহাৰ-সমভূমিৰ সংযোগভূমি আৰু নৌ-যুদ্ধৰ সুবিধা লৈ মোগল বাহিনীকে পৰাস্ত কৰিবলৈ সক্ষম হয়। এই ঘটনাই মোগলসকলৰ অসমলৈকে সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ লক্ষ্যত এটা উল্লেখযোগ্য বাধা ৰূপে চিহ্নিত হয়।

পটভূমি: আহোম-মোগল সংঘৰ্ষৰ বিকাশ

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধক বুজিবলৈ আহোম-মোগলৰ সংঘৰ্ষৰ দীঘলীয়া পটভূমি মনত ৰখা জৰুৰি। ১৬০২ চনত ঢাকাৰ নবাবে পশ্চিম অসমৰ ধুবুৰী অঞ্চলৰ ৰজা পৰীক্ষিত নাৰায়ণক আক্ৰমণ কৰি দখল কৰাৰ পাছত মোগলসকলৰ অসমৰ দিশে আগ্ৰহ বৃদ্ধি পায়। পৰীক্ষিতৰ ভাতৃ বালি নাৰায়ণক আহোমে সুৰক্ষা দিয়াৰ প্ৰসংগও সংঘাত তীব্ৰ হোৱাত ভূমিকা লয়। ফলত ১৬১৫ চনত আহোম ৰজা প্ৰতাপ সিংহৰ ৰাজত্বকালত মোগল বাহিনী অসম অভিমুখে আগবাঢ়ে।

এই সংঘৰ্ষৰ এটা মীমাংসাসদৃশ পৰ্যায় ১৬৩৯ চনত অসুৰৰ আলিৰ সন্ধিৰ জৰিয়তে দেখা যায়। সেই সন্ধিৰ ভিত্তিত উত্তৰে বৰনদী আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দক্ষিণে অসুৰৰ আলিক সীমাৰেখা হিচাপে ধৰা হৈছিল। তথাপি অঞ্চলগত ক্ষমতাৰ সমীকৰণ স্থিৰ নাছিল। ১৬৪১ চনত কোঁচ ৰজা পাণ্ডুত পৰাজিত হোৱাত কামৰূপ (গুৱাহাটী আৰু হাজো) মোগলৰ অধীনলৈ যায়।

১৬৫৮ চনত সম্ৰাট শ্বাহ জাহানৰ পতনৰ পাছত আঞ্চলিক শক্তিসমূহ সক্ৰিয় হয়। কোঁচ বিহাৰৰ ৰজা প্ৰাণ নাৰায়ণে কোঁচ হাজো দখল কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে আহোম ৰজা জয়ধ্বজ সিংহই গুৱাহাটী দখল কৰি তেওঁক ধুবুৰীলৈকে পশ্চাদপসৰণ কৰায়। পাছলৈ ঔৰংগজেৱৰ শাসনকালত ১৬৬০ চনত মীৰ জুমলা বংগৰ চুবেদাৰ হৈ আহোম ৰাজ্য দখলৰ দায়িত্ব পায়। ১৬৬১ চনত মীৰ জুমলাই অসম আক্ৰমণ কৰি আহোম বাহিনীকে কেইবাটাও সংঘৰ্ষত পৰাস্ত কৰে আৰু শেষত আহোম ৰাজধানী গড়গাঁও দখল কৰে। কিন্তু অতন বুঢ়াগোহাঁইৰ গেৰিলা কৌশল, লগতে নেৰানেপেৰা বৰষুণে যোগাযোগ বিচ্ছিন্ন কৰি পেলোৱাৰ ফলত মোগল বাহিনী স্থায়ী দখল স্থাপন কৰিব নোৱাৰিলে। এই পৰিস্থিতিত ১৬৬৩ চনত ঘিলাধাৰী ঘাটৰ সন্ধি হয় আৰু গড়গাঁও পুনৰ আহোমৰ অধীনলৈ ঘূৰি যায়।

আহোম ৰাজ্যৰ পুনৰ্গঠন আৰু গুৱাহাটী পুনৰদখল

মীৰ জুমলাৰ আক্ৰমণ-উত্তৰ কালত আহোম ৰাজ্যত নেতৃত্ব পৰিৱর্তন ঘটে; জয়ধ্বজ সিংহ পৰাস্ত-মানসিকতাত মৃত্যুবৰণ কৰাৰ পাছত চক্ৰধ্বজ সিংহ ৰাজপাটত উঠে। এই পৰ্যায়ত আহোমসকলে ৰাজ্যিক পুনৰ্গঠন, ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকৰ পুনৰ্বাসন, খাদ্য আৰু সামৰিক শক্তি উন্নয়ন, নতুন দুৰ্গ আৰু সুৰক্ষিত স্থান নিৰ্মাণ আদিত গুৰুত্ব দিয়ে। লগতে জয়ন্তীয়া আৰু কছাৰীৰ সৈতে মিত্ৰতা পুনৰ স্থাপন কৰা হয়। এই সমষ্টিগত প্ৰস্তুতিৰ মাজতে লাচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বত সুসংগঠিত বাহিনী গঠিত হয়; ই পাছলৈ আহোম সৈন্যবাহিনীৰ কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰাৰ এক দৃষ্টান্ত হিচাপে দেখা যায় (পৰোক্ষভাৱে পাইক প্ৰথাৰ ভিত্তিভূমিৰ কথাও এই পৰ্যায়ত প্রাসংগিক)।

১৬৬৭ চনত গুৱাহাটীৰ নতুন মোগল ফৌজদাৰ ফিৰোজ খানে মোগল দাবীসমূহ কঠোৰভাৱে ৰূপায়ণৰ চেষ্টা কৰে। তাৰ প্ৰত্যুত্তৰত ১৬৬৭ চনৰ আগষ্টত লাচিত বৰফুকন আৰু অতন বুঢ়াগোহাঁই একেলগে গুৱাহাটী পুনৰ দখলৰ অভিযান আৰম্ভ কৰে। লাচিতে কলিয়াবৰত সেনা-চাউনী পাতি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দুয়োপাৰে আগবাঢ়ে। ছেপ্তেম্বৰৰ প্ৰথম ভাগত ডেকা ফুকনে উত্তৰ পাৰৰ বাঁহবাৰী দখল কৰে, আৰু দক্ষিণপাৰে নাওশলীয়া ফুকন আদি বিষয়াসকলে স্থল-পথ আৰু জল-পথে আগবাঢ়ে। এই অভিযানত কপিলী নদী আৰু গুৱাহাটীৰ মাজৰ কাজলীচকী আদি দুৰ্গ-চৌকিসমূহৰ ওপৰত ধাপে ধাপে চাপ প্ৰয়োগ কৰা হয়।

আহোম বাহিনীয়ে গুৱাহাটীৰ দুয়োপাৰে থকা বহু চৌকিৰ সৈতে সংঘৰ্ষ কৰি চাহ বুৰুজ আৰু ৰঙামহল দখল কৰে; জয়দুৱাৰ ঘেৰাও কৰে, পাণ্ডু দখল কৰে আৰু ইটাখুলিৰ দিশে আগবাঢ়ে। ১৬৬৭ চনৰ ৪ নৱেম্বৰত ইটাখুলি দুৰ্গত মুখ্য সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হয় আৰু আহোম সৈন্যই জখলা ব্যৱহাৰ কৰি দেৱাল পাৰ হৈ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে। দুৰ্গ দখলৰ পাছত মোগলৰ খাদ্য-সামগ্ৰী আৰু যুদ্ধ-সঁজুলি আহোমসকলৰ হাতলৈ আহে। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত আহোম নৌবাহিনীয়ে উমানন্দ আৰু বৰহাট দিশৰ পৰা মোগল চাউনী দখল কৰে; মোগলপক্ষই মানাহমুখ কিছুদিন ধৰি ৰাখিলেও ফিৰোজ খানে শেষত আত্মসমৰ্পণ কৰে আৰু বন্দী হয়। এইদৰে আহোমসকলে গুৱাহাটী পুনৰ দখল কৰি সীমা মানাহলৈকে বঢ়াবলৈ সক্ষম হয়।

মোগল প্ৰতিআক্রমণ আৰু যুদ্ধক্ষেত্ৰ নিৰ্বাচন

আহোমৰ এই সাফল্যৰ পাছত মোগল সম্ৰাট ঔৰংগজেৱে গুৱাহাটী পুনৰ দখলৰ আদেশ দিয়ে। নেতৃত্বত আছিল কচ্ছৱাহা বংশৰ ৰাজপুত ৰজা ৰাজা ৰামসিংহ। তেওঁ ১৬৬৭ চনৰ ২৭ ডিচেম্বৰত দিল্লী এৰি ১৬৬৯ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীত ৰঙামাটিত উপস্থিত হয়। এই অভিযানে আগৰ ফৌজদাৰ ৰছিদ খাঁৰ সহায়, আৰু শিখ গুৰু টেগ বাহাদুৰৰ পাটনাৰ পৰা আগবঢ়োৱা সহায়ো লাভ কৰে (পাটনা সংক্রান্ত প্ৰসংগ এই যুদ্ধকালীন যোগাযোগ-জালৰ এক উল্লেখযোগ্য সূচক; চাওক পাটনা)।

উৎস-টোকামতে ৰামসিংহৰ বাহিনীত ৪,০০০ অশ্বাৰোহী, ১,৫০০ আহাদী আৰু ৫০০ বাৰ্কাণ্ডাজ আছিল; ঔৰংগজেৱে ইয়াৰ সৈতে অধিক পদাতিক-অশ্বাৰোহী, ধনুৰ্ধৰ আৰু নৌ-জাহাজ যোগ দি অভিযান শক্তিশালী কৰে। মোগল বাহিনীৰ শক্তি বিশেষকৈ অশ্বাৰোহী সেনা আৰু মুক্ত সমভূমিত প্ৰকাশ পোৱা বাবে আহোম নেতৃত্বই যুদ্ধক্ষেত্ৰ বাছনিৰ ক্ষেত্ৰত সচেতন হয়। গুৱাহাটী অঞ্চল পাহাৰ আৰু নদীৰ সঁচা সংযোগভূমি; সেয়ে মোগল অশ্বাৰোহী প্ৰাধান্য সৰ্বাংশে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে, কিন্তু আহোম নৌ-কৌশল আৰু স্থানীয় ভূ-প্ৰকৃতিৰ সুবিধা তুলনামূলকভাৱে কাৰ্যকৰী হয়।

যুদ্ধ: শৰাইঘাটত মুখ্য সংঘৰ্ষ

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীক কেন্দ্ৰ কৰি মূলত নৌ-যুদ্ধ হিচাপে চিহ্নিত। “শৰাইঘাট” নামটোৰ সৈতে লাচিত বৰফুকনে পাণ্ডুঘাটৰ উত্তৰে সেনা-কোঠ আৰু পৰম্পৰাগত হ’-ৰাই স্থাপন কৰাৰ কাহিনী জড়িত বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; হ’-ৰাই থকাৰ বাবে ঘাটটোক হ’-ৰাইঘাট বা শৰাইঘাট বুলিও কোৱা হয়।

যুদ্ধৰ আগমুহূৰ্তত লাচিত বৰফুকনে শৃংখলা বজাই ৰখাত কঠোৰতা দেখুৱাইছিল; কামত গাফিলতিৰ বাবে লাহন ম’-মাইৰ শিৰশ্চেদ কৰাৰ ঘটনাও উৎস-টোকাত আছে, যি আহোম সেনানুশাসনৰ কড়া ধাৰণা বুজায়। আনহাতে ৰণক্ষেত্ৰলৈ যোৱাৰ সময়ত লাচিতৰ বক্তৃতাসদৃশ উক্তিয়ে সৈন্যৰ মনোবল বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল বুলি বৰ্ণিত।

মুখ্য সংঘৰ্ষত আহোমসকলে নদীপথে মোগল নৌবাহিনীৰ ওপৰত একাধিক দিশৰ পৰা চাপ প্ৰয়োগ কৰে। উত্তৰ পাৰৰ আম্ৰাজুলিত মোগল নৌবাহিনীক আক্ৰমণ, আৰু ইটাখুলি-কামাখ্যা-অশ্বক্ৰান্ত অঞ্চল যুদ্ধ-নাৱৰ সমাবেশেৰে ব্যস্ত হোৱা বৰ্ণনা যুদ্ধৰ ব্যাপকতা সূচায়। আহোম বাহিনীয়ে সন্মুখ আৰু পিছফাল দুয়ো দিশৰ পৰা একেলগে আক্ৰমণ কৰাত মোগলপক্ষ বিপৰ্যস্ত হয়। পিছফালৰ আঘাতত মোগল এডমাইৰেল মুন্নাৱৰ খাঁৰ মৃত্যু হয় বুলি উল্লেখ আছে; লগতে মোগলৰ তিনিজন শীৰ্ষ আমিৰ আৰু আন বহু সৈন্যৰ মৃত্যু ঘটাত মোগল বাহিনীৰ মনোবল আৰু সংগঠন দুৰ্বল হৈ পৰে।

মূল যুদ্ধখন কেতিয়াবা ১৬৭১ চনৰ মাৰ্চ মাহৰ মাজভাগত হোৱা বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে, যদিও নিৰ্দিষ্ট দিন উল্লেখযোগ্যভাৱে নিশ্চিত নহয়। আনহাতে তথ্যপেটীত “১৬৭০ চনৰ মাৰ্চ মাহৰ মাজভাগত” বুলিও উল্লেখ আছে। সেয়ে তাৰিখ বিষয়ে গ্ৰহণযোগ্য উপস্থাপন হ’ল—যুদ্ধৰ মুখ্য সংঘৰ্ষ মাৰ্চ মাহৰ মাজভাগত সংঘটিত হৈছিল, কিন্তু সঠিক বছৰ নিৰ্ধাৰণ সম্পৰ্কে উৎস-টোকাতেই অমিল দেখা যায়।

কৌশলগত দিশ: কেনেকৈ আহোমসকলে সুবিধা ল’লে

শৰাইঘাটত আহোম বিজয়ক কেৱল সংখ্যা-বলৰ ফল বুলি ব্যাখ্যা নকৰা হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি আহোমপক্ষই একাধিক উপায় একেলগে প্ৰয়োগ কৰিছিল—

• গেৰিলা যুদ্ধকেন্দ্ৰিক ধাৰণা আৰু স্থানীয় ভূগোলৰ সদ্ব্যৱহাৰ
• মানসিক যুদ্ধ (psychological warfare) আৰু কূটনীতি
• সমতল অঞ্চলত মোগল প্ৰাধান্য স্বীকাৰ কৰি নদী-নিয়ন্ত্ৰিত, পাহাৰ-নদী সংযোগভূমিত সংঘৰ্ষ টানি অনা
• মোগল নৌ-সেনা তুলনামূলকভাৱে দুৰ্বল থকাৰ সুযোগ গ্ৰহণ

এইবোৰৰ যোগফলত মোগল বাহিনীৰ অশ্বাৰোহী-ভিত্তিক শক্তি সীমিত পৰিসৰত আবদ্ধ হয়, আৰু নদী-যুদ্ধত আহোমসকলে নিৰ্ণায়ক সুবিধা লাভ কৰে।

ফলাফল আৰু পৰৱৰ্তী পৰিণতি

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধৰ জৰিয়তে মোগলসকল অসমলৈকে সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ অন্তিমবাৰৰ বাবে বৃহৎ প্ৰচেষ্টা চলাইছিল বুলি উৎস-টোকাত ধৰা আছে; সেই প্ৰচেষ্টা এই যুদ্ধত বাধাপ্ৰাপ্ত হয়। তদুপৰি অঞ্চলগত দখল-অধিকাৰৰ প্ৰশ্ন তৎকালীনভাৱে সম্পূৰ্ণ স্থিৰ নাছিল: উৎস-টোকা অনুসৰি পৰৱৰ্তী কালত মোগলে গুৱাহাটী অধিকাৰ কৰিছিল, কিন্তু ১৬৮২ চনত আহোমসকলে পুনৰ গুৱাহাটীক নিজৰ অধীনলৈ আনে। তাৰ পাছৰ পৰা আহোম ৰাজত্ব শেষ হোৱালৈকে গুৱাহাটী আহোম অধীনত আছিল বুলি উল্লেখ আছে। এই ধাৰাবাহিকতাত, শৰাইঘাটৰ যুদ্ধক আহোম প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা, গুৱাহাটী-কেন্দ্ৰিক কৌশলগত বোধ, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ক্ষমতা-ৰাজনীতিত এক মাইলৰ খুঁটি বুলি ধৰা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ অসম ইতিহাসত কেৱল এটা সামৰিক জয় নহয়; ই ৰাজ্যিক সংগঠন, নৌ-সামৰিক সক্ষমতা আৰু নেতৃত্ব-কেন্দ্ৰিক শৃংখলাৰ প্ৰতীক হৈ পৰে। লাচিত বৰফুকনৰ ভূমিকাই আহোম নেতৃত্ব-সংস্কৃতিৰ এক আদৰ্শ ৰূপে জনমানসত ঠাই পায়—য’ত দেশ-ৰক্ষাৰ লক্ষ্য ব্যক্তিগত সম্পৰ্ক বা সুবিধাতকৈ আগত। একে সময়তে, এই যুদ্ধ আহোম ৰাজ্যৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰ-আধাৰিত ভূ-ৰাজনৈতিক জ্ঞান (নদীপথ, ঘাট, দুৰ্গ, চৌকি) কেনেকৈ যুদ্ধ-জয়ৰ সৈতে জড়িত, তাৰ এক শিক্ষণীয় দৃষ্টান্ত। পৰৱৰ্তী আঞ্চলিক ইতিহাসত গুৱাহাটীৰ নিয়ন্ত্ৰণ যে কেৱল নগৰ দখল নহয়, বৰং পশ্চিম অসমৰ দুৱাৰমুখ নিয়ন্ত্ৰণ—এই বোধো এই যুদ্ধ-উত্তৰ পৰ্যায়ত অধিক স্পষ্ট হয়।

আৰু চাওক

• আহোম-মোগলৰ সংঘৰ্ষ
• লাচিত বৰফুকন
• আহোম ৰাজ্য
• গুৱাহাটী
• অসুৰৰ আলিৰ সন্ধি
• ঘিলাধাৰী ঘাটৰ সন্ধি
• আহোম সৈন্যবাহিনী
• পাইক প্ৰথা
• লালুকসোলা বৰফুকন