মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ

মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ ১৮শ শতিকাৰ অসম ইতিহাসত সামাজিক অসন্তোষ, ধৰ্মীয় প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা আৰু শাসনতান্ত্ৰিক চাপে একেলগে বিস্ফোৰণ ঘটোৱা এক দীঘলীয়া বিদ্ৰোহী পৰ্যায়। এই আন্দোলনে কেৱল ৰজাঘৰীয়াৰ বিৰুদ্ধে শক্তি প্ৰদৰ্শনেই নহয়, সাধাৰণ পাইক-প্ৰজাৰ দুখ-দুৰ্দশা, সত্ৰসমাজৰ ভিতৰুৱা ৰাজনীতিও স্পষ্ট কৰি তোলে। ফলস্বৰূপে আহোম শাসনব্যৱস্থাৰ ঐতিহ্যগত ভাৰসাম্য ভাঙি পৰে আৰু ৰাজ্যৰ বহু অংশত প্ৰশাসনিক কৰ্তৃত্ব শিথিল হয়।

পটভূমি: ধৰ্ম, ক্ষমতা আৰু সমাজ-অৰ্থনীতি

আহোম যুগত পাইক প্ৰথা আছিল শ্ৰম-সামৰিক সংগঠনৰ মূল আধাৰ। কাল ক্ৰমে সমাজ পৰিৱৰ্তিত হোৱাত এই প্ৰথা নতুন বাস্তৱতাৰ সৈতে খাপ নোখোৱা হৈ পৰে। একে সময়তে বিভিন্ন সত্ৰৰ উত্থানত বহু লোকে সত্ৰক আশ্ৰয় হিচাপে ল’বলৈ ধৰাত পাইকৰ যোগান কমে; ইয়াৰ প্ৰভাৱ শাসন-চলাচল, কৰ-সংগ্ৰহ আৰু সামৰিক শক্তিত পৰে।

মায়ামৰা (মোৱামৰীয়া) সত্ৰ কাল-সংহতিৰ ভিতৰত এটা প্ৰভাৱশালী ধাৰা হিচাপে গঢ়ি উঠে। ইয়াৰ শিষ্যসমাজত মৰাণৰ উপৰিও আহোম, চুতীয়া, কছাৰী, কৈৱৰ্ত, কলিতা আদি বিভিন্ন গোষ্ঠীৰ লোক আছিল। এই বিস্তৃত সামাজিক ভিত্তিয়ে মোৱামৰীয়া গোটক জনভিত্তি প্ৰদান কৰে আৰু অন্য ৰাজসত্ৰসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাৰ পৰিৱেশো সৃষ্টি কৰে। শাসকবৰ্গে এই প্ৰভাৱক প্ৰায়ে সন্দেহৰ চকুত চায়; ফলত সংঘাতৰ বীজ অধিক গাঢ় হয়।

এই পটভূমিত আহোম শাসকবৰ্গে কেতিয়াবা সমঝোতা, কেতিয়াবা দমন—দুইধৰণৰ নীতি অৱলম্বন কৰে। কিছুমান সময়ত সত্ৰৰ সৈতে বুজাবুজিৰ চেষ্টা দেখা যায়, কিন্তু পাছলৈ শাসকশ্ৰেণীৰ ভিতৰত শাক্তধাৰাৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি আৰু অ-ব্ৰাহ্মণ সত্ৰসমূহক একাষৰীয়া কৰাৰ প্ৰৱণতাই সংঘাত ঘনীভূত কৰে। বিশেষকৈ ফুলেশ্বৰী কুঁৱৰীৰ সময়ত সত্ৰসমূহৰ ওপৰত অত্যাচাৰৰ কথা উৎস-টোকাত উল্লেখিত।

সংঘাতৰ কাৰণ আৰু উত্তেজনা বৃদ্ধি

মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ তাৎক্ষণিক উত্তেজনা সৃষ্টি হয় শাসকপক্ষীয় বিষয়ববীয়াৰ কঠোৰ শাস্তিমূলক ব্যৱহাৰ, আৰু মোৱামৰীয়া শিষ্য-সমাজৰ ওপৰত চলা অপমান-নিৰ্যাতনৰ ফলত। উৎস-টোকা অনুসৰি বৰবৰুৱা কীৰ্তি চন্দ্ৰ বৰবৰুৱাই মায়ামৰা সত্ৰৰ শিষ্য নাহৰ আৰু ৰাঘৱ মৰাণক মাৰপিট কৰা ঘটনাই অসন্তোষ বঢ়াই তোলে।

বিদ্ৰোহৰ গভীৰ কাৰণসমূহ একে শাৰীত ব্যাখ্যা কৰা কঠিন; তথাপি উৎস-টোকাত স্পষ্টকৈ দেখা যায়—

• শাসনতান্ত্ৰিকভাৱে পাইক-ভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ চাপে প্ৰজাৰ ওপৰত বোজা বৃদ্ধি
• সত্ৰসমাজ আৰু ৰজাঘৰীয়াৰ মাজত ক্ষমতা-প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা
• শাক্ত-প্ৰভাৱিত ৰাজনীতিৰ সৈতে বৈষ্ণৱধাৰাৰ সংঘাত, বিশেষকৈ মায়ামৰা সত্ৰৰ ওপৰত লক্ষ্য কৰি দমননীতি

এই সকলো মিলি বিদ্ৰোহক কেৱল একক ঘটনাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া নহয়, বৰং দীঘলীয়া সামাজিক জোঁক হিচাপে গঢ় দিয়ে।

প্ৰথম পৰ্যায় (১৭৬৯–১৭৭০): ৰাজধানী দখল আৰু পুনৰুদ্ধাৰ

বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয় স্বৰ্গদেও লক্ষ্মী সিংহৰ দিনত। উৎস-টোকা অনুসৰি ১৭৬৯ চনৰ ১৫ ছেপ্টেম্বৰত মায়ামৰা সত্ৰৰ প্ৰধান শিষ্য ৰাঘ নেওগক হাতী যোগান সম্পৰ্কীয় বিষয়ত শাস্তি দিয়াত উত্তেজনা তীব্ৰ হয়। তাৰপিছতে ৰাঘ নেওগে ৰাজকীয় অভ্যন্তৰীণ অসন্তোষকো কৌশলে ব্যৱহাৰ কৰি লক্ষ্মী সিংহৰ ঘনিষ্ঠ ৰাজকুমাৰসকলক নিজৰ পক্ষে অনাৰ চেষ্টা কৰে।

১৭৬৯ চনৰ নৱেম্বৰত ৰাঘ নেওগ, নাহৰখৰা শইকীয়া আৰু নাহৰখৰাৰ দুই পত্নী ৰাধা আৰু ৰুক্মিণীৰ নেতৃত্বত বিদ্ৰোহীসকলে বুঢ়ীদিহিঙৰ উত্তৰ পাৰৰ অঞ্চল নিজৰ অধিকাৰত আনে। ২১ নৱেম্বৰত তেওঁলোকে ৰংপুৰ দখল কৰি নাহৰখৰাৰ ৰমানন্দক সিংহাসনত বহুৱায় আৰু ৰজা লক্ষ্মী সিংহক বন্দী কৰে। শাসনৰ কেন্দ্ৰীয় পদসমূহত পৰিবৰ্তন ঘটাই তিনিজন সাধাৰণ মৰাণ লোকক তিনিটা গোহাঁই পদত নিযুক্তি দিয়া হয়; ৰাঘ নেওগে নিজে বৰবৰুৱাৰ পদ গ্ৰহণ কৰে।

কিন্তু ৰাজনীতি-প্ৰশাসনত অনভিজ্ঞতা আৰু ৰাঘ নেওগৰ ব্যক্তিগত আচৰণ (বিশেষকৈ উচ্চ পৰিয়ালৰ মহিলা জোৰকৈ হাৰেমত ৰখাৰ অভিযোগ) বিদ্ৰোহী শিবিৰতে বিভাজন ঘটায়। ফলত গোবিন্দ গাঁওবুঢ়াৰ নেতৃত্বত আৰু কুৰংগনয়নীৰ সহায়ত ১৭৭০ চনৰ ১১ এপ্ৰিলত ৰাঘ নেওগ নিহত হয়। এই অভ্যন্তৰীণ উথল-পাথলৰ পিছত ৰমানন্দ, নাহৰখৰা, ৰাধা, ৰুক্মিণী, মায়ামৰা সত্ৰাধিকাৰ অষ্টভুজদেৱ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ সপ্তভুজসহ বহুজনক হত্যা কৰা হয়; ৰাজধানী পুনৰ আহোমপক্ষৰ অধীনলৈ ঘূৰে।

“চেকনী কোবোৱা ৰণ” আৰু গেৰিলা প্ৰতিৰোধ

ৰাজধানী পুনৰুদ্ধাৰ হোৱাৰ পিছতো বিদ্ৰোহী শক্তি শেষ নহয়। উৎস-টোকাত উল্লেখ অনুসৰি চাগুনমুৰিত থকা বিদ্ৰোহীসকলে গোবিন্দ গাঁওবুঢ়াৰ নেতৃত্বত পুনৰ ৰজাঘৰ উফৰাবলৈ চেষ্টা কৰে। এই সময়খিনিত জনজাগৰণৰ বৈশিষ্ট্য থকা আন্দোলনত বাঁহৰ লাঠী প্ৰধান অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহৃত হয়, আৰু “প্ৰজা-ঐ জৰৈৰোৱা, চেকনী-ঐ চপাই ধৰা” ধৰণৰ শ্লোগান প্ৰচলিত হয়। এই কাৰণেই পৰৱৰ্তী সংঘাতক “চেকনী কোবোৱা ৰণ” বুলিও চিনাক্ত কৰা হয়।

কেইবাটাও যুদ্ধত আহোমপক্ষৰ উচ্চ বিষয়াৰ মৃত্যু ঘটে (উৎস-টোকাত বৰপাত্ৰগোহাঁই আৰু ঢেকিয়াল ফুকনৰ মৃত্যুৰ কথা আছে) আৰু বিদ্ৰোহীসকল থাওৰাত বাধাপ্ৰাপ্ত হৈ পৰাস্ত হয়। গোবিন্দ গাঁওবুঢ়াক ধৰি মৃত্যুদণ্ড দিয়া হয়। তাৰ পিছত কিছুমান গোট অৰণ্য-আশ্ৰিত গেৰিলা আক্ৰমণ চলাই থাকে; অৱশেষত আহোম বাহিনীয়ে কঠোৰ দমন চলায়। গাঁও ধ্বংস, নেতাসকলৰ হত্যা আৰু পলাই যোৱা লোকৰ ছিন্নভিন্ন অৱস্থাৰ উল্লেখ উৎস-টোকাত আছে। শেষত নোমল নামৰ অন্তিম নেতাক ধৰি শূলত দিয়াৰ সৈতে প্ৰথম পৰ্যায়ৰ প্ৰতিৰোধ নিস্তেজ হয়।

দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ঢৌ (১৭৮২–১৭৯৯): গণ-উত্তেজনা, দমন আৰু নতুন মিত্ৰতা

প্ৰথম বিদ্ৰোহৰ প্ৰায় এক দশক পিছত ৰংপুৰ-গড়গাঁও-দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলত সাধাৰণ ৰাইজ ধৰ্মীয় গোট আৰু কীৰ্তন আদি অচিলাৰে পুনৰ সংগঠিত হ’বলৈ ধৰে। বিভিন্ন ঠাইত গোপন দল গঠন হৈ যোগাযোগ বাঢ়ে। ১৭৮২ চনৰ এপ্ৰিলত বহাগ বিহুৰ সময়ত অস্ত্ৰধাৰী গোটে ৰজা আৰু সঙ্গীবৃন্দক আক্ৰমণ কৰে; ৰজা পলাই সাৰে। বিদ্ৰোহীসকলে ৰংপুৰ আৰু গড়গাঁওত প্ৰৱেশ কৰি বহু বিষয়াক বন্দী কৰে, যদিও পাছলৈ আহোম পক্ষৰ প্ৰত্যাক্ৰমণে বিদ্ৰোহীসকল ছেদেলি-ভেদেলি হয়।

এই পৰ্যায়ৰ এটা ভয়াবহ দিশ হৈছে বিদ্ৰোহ দমন কৰাৰ নামত চলা হত্যাকাণ্ড। উৎস-টোকাত প্ৰায় দেৰ মাহ ধৰি মৰাণসকলৰ হত্যালীলা আৰু হাজাৰ-হাজাৰ সাধাৰণ পাইকৰ মৃত্যুৰ কথা আছে। বহু লোক ওচৰৰ ৰাজ্যলৈ পলাই যোৱাত অৰ্থনীতি অধিক দুৰ্বল হয়।

পাছত বিদ্ৰোহী শক্তিৰ ভিতৰত মিত্ৰতা বিস্তৃত হয়; উৎস-টোকা অনুসৰি বড়ো-কছাৰীসকলেও যোগদান কৰে। ১৭৮৬ চনত হৰিহৰ তাঁতীয়ে মোৱামৰীয়া আৰু দফলা-বহতীয়া লোকক সংগঠিত কৰি সৈন্য গঢ়ে। তেওঁলোকে মাজুলীৰ আউনীআটী সত্ৰত থকা মৃত মায়ামৰা সত্ৰাধিকাৰৰ নাতি পীতাম্বৰক উদ্ধাৰ কৰে, আৰু আউনীআটী সত্ৰ, গড়মূৰ সত্ৰ আৰু দক্ষিণপাট সত্ৰত অগ্নিসংযোগৰ ঘটনাও উৎস-টোকাত উল্লেখিত। ১৭৮৮ চনৰ ১৯ জানুৱাৰীত ৰংপুৰ আগুৰি ধৰাৰ পিছত ৰজা গৌৰীনাথ সিংহ আৰু বিষয়ববীয়াই পলায়ন কৰে।

এই সময়ত বিদ্ৰোহী-নিয়ন্ত্ৰিত এলেকাত স্থানীয় শাসনব্যৱস্থা গঢ়ি উঠে: ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰ হৰিহৰ তাঁতীয়ে, মাজুলী হৌহই, আৰু বেংমৰা অঞ্চল (বৰ্তমানৰ তিনিচুকীয়া-ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ) সৰ্বানন্দে শাসন কৰে। ভৰতক ৰজা ঘোষণা কৰা হয়; ভৰত আৰু সৰ্বানন্দৰ নামত মোহৰ সজাৰ কথাও উৎস-টোকাত আছে। পাছলৈ পূৰ্ণানন্দ বুঢ়াগোহাঁই যোৰহাটত থিতাপি লয় আৰু আন বিষয়ববীয়াই দৰঙত আশ্ৰয় লয়; গৌৰীনাথ সিংহে নগাঁও-গুৱাহাটীলৈ আঁতৰি যায় (তাৰিখসহ তথ্য উৎস-টোকাত আছে)।

ব্ৰিটিছ সামৰিক হস্তক্ষেপ আৰু শেষ পৰ্যায় (১৭৯২–১৮০৫)

বিদ্ৰোহ দমনৰ বাবে আহোম পক্ষ আৰু অসমত বেপাৰ কৰা ইংৰাজসকলে ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক সহায় বিচাৰে। ১৭৯২ চনৰ ছেপ্টেম্বৰত গৱৰ্ণৰ কৰ্ণৱালিছৰ নিৰ্দেশত থমাছ ৱেল্‌ছে ৫৫০ জনীয়া সুসজ্জিত দল লৈ অসমলৈ আহে। তেওঁলোকে ১৭৯২ চনৰ ২৪ নৱেম্বৰত গুৱাহাটী অধিকাৰ কৰে আৰু ১৭৯৪ চনৰ ১৮ মাৰ্চত ৰংপুৰ অধিকাৰ কৰে। উৎস-টোকা অনুসৰি গৌৰীনাথ সিংহৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন পাই ২৫ মে’ত ব্ৰিটিছ বাহিনী কলিকতালৈ উভতি যায়।

১৭৯৪ চনত গৌৰীনাথ সিংহৰ মৃত্যু হয় আৰু কমলেশ্বৰ সিংহ ৰজা হয়। ব্ৰিটিছ বাহিনীৰ সামৰিক সক্ষমতা দেখি আহোম প্ৰশাসনে পাইক প্ৰথা-ভিত্তিক সৈন্যৰ সলনি নগদ দৰ্মহাৰ বন্দৱস্তে অধিকাংশ হিন্দুস্তানী সৈন্য লৈ স্থায়ী সেনাবাহিনী গঠনৰ দিশে যায় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। বিদ্ৰোহী নেতা ফোপাইক (১৭৯৬) আৰু ভৰত (১৭৯৯) ধৰা পৰি নিহত হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি বিদ্ৰোহ কমলেশ্বৰ সিংহৰ দিনতে (১৭৬৯–১৮০৫) শেষ হয় আৰু পাছত মোৱামৰীয়া নেতাসকলে আহোম ৰজাৰ সৈতে মিট-মাট কৰে।

পৰিণতি: জনক্ষয়, ৰাজ্যভাঙন আৰু ক্ষমতাৰ সৰক

মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ তাত্ক্ষণিক ফল আছিল শাসনযন্ত্ৰৰ বিপৰ্যয়। দুবাৰ ৰাজধানী অধিকাৰহীন হোৱা, পুনৰুদ্ধাৰ অভিযানত বহু প্ৰজাৰ মৃত্যু, আৰু ৰাজ্যৰ সকলো অংশ পুনৰ একে শক্তিত কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণলৈ নাহি অহা—এইবোৰ উৎস-টোকাত স্পষ্ট। বেংমৰা অঞ্চল প্ৰায় স্বাধীনসদৃশ হৈ পৰাৰ কথাও উল্লেখিত। বিদ্ৰোহ আৰু দমন-প্ৰতিদমনৰ চক্ৰই প্ৰজাসংখ্যা হ্ৰাস আৰু অৰ্থনীতি বিধ্বস্ত কৰি তোলে; “প্ৰায় আধা প্ৰজা নাইকিয়া” ধৰণৰ উল্লেখ উৎস-টোকাত আছে (ইয়াক সামগ্ৰিক ক্ষয়ক্ষতিৰ ৰূপে বুজা হয়, নিৰ্দিষ্ট গণনাৰ ধৰণ উৎস-টোকাত দিয়া নাই)।

দীৰ্ঘম্যাদী পৰিণতিৰ ভিতৰত দুটা দিশ বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ:

• আহোম শাসন দুৰ্বল হোৱাত বহিৰাক্ৰমণৰ বাবে পৰিবেশ অনুকূল হয়; উৎস-টোকাত ইয়াৰ সৈতে মানৰ অসম আক্ৰমণ আৰু পৰৱৰ্তী ব্ৰিটিছ উপনিবেশ স্থাপনৰ যোগসূত্ৰ উল্লেখিত।
• সামাজিকভাৱে সত্ৰ, পাইক, প্ৰজা-অধিকাৰ আৰু শাসকৰ ধৰ্মনীতি—এইবোৰক কেন্দ্ৰ কৰি বৃহৎ স্তৰৰ অসন্তোষ প্ৰকাশ পায়, যি অসম ইতিহাসত গণ-আন্দোলনধর্মী ধাৰা হিচাপে মনত ৰখা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহক কেৱল “সত্ৰ বনাম ৰজা” বুলিলে আংশিক সত্যহে ধৰা পৰে। ই আছিল ধৰ্মীয় প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই উচটনি দিয়া, কিন্তু মূলত সমাজ-অৰ্থনৈতিক চাপ, প্ৰশাসনিক অসামঞ্জস্য আৰু ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰীয়কৰণে তীব্ৰ কৰা এক বহুস্তৰীয় সংকট। ৰাজধানী দখল, স্থানীয় শাসন গঠন, আৰু দমন-অভিযানত হোৱা ব্যাপক জনক্ষয়ে আহোম যুগৰ ৰাজনৈতিক স্থিতিশীলতাক গভীৰভাৱে আঘাত কৰে। এই দুৰ্বলতাৰ পটভূমিত অসমে পাছলৈ বহিৰশক্তিৰ সৈতে অধিক সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয় আৰু অঞ্চলটোৰ ইতিহাস নতুন বাঁকলৈ মোড় লয়।

আৰু চাওক

• আহোম ৰাজবংশ
• আহোম ৰাজ্য
• পাইক প্ৰথা
• সত্ৰ
• ফুলেশ্বৰী কুঁৱৰী
• বৰবৰুৱা
• কুৰংগনয়নী
• অষ্টভুজ মহন্ত
• ৰংপুৰ (আহোম ৰাজধানী)
• গড়গাঁও
• আউনীআটী সত্ৰ
• গড়মূৰ সত্ৰ
• দক্ষিণপাট সত্ৰ
• মাজুলী
• তিনিচুকীয়া
• মানৰ অসম আক্ৰমণ