কছাৰী ৰাজ্য

কছাৰী ৰাজ্য (স্থানীয় নাম: ডিমাছা কছাৰী ৰাজ্য) মধ্যযুগীয় অসমৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস বুজিবলৈ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ এক ৰাজ্য। একে সময়তে ই জনজাতীয় শাসন-পৰম্পৰা, পৰৱৰ্তীকালৰ হিন্দুকৰণ, আৰু আহোম ৰাজ্যসহ কাষৰীয়া শক্তিসমূহৰ সৈতে দীঘলীয়া সংঘাত-সমঝোতাৰ উদাহৰণ। এই ৰাজ্যৰ নামেই পাছলৈ কাছাৰ জিলা আৰু উত্তৰ কাছাৰ (বৰ্তমান ডিমা হাচাও) অঞ্চলৰ নামকৰণত স্থায়ী ছাপ পেলায়।

পৰিচয় আৰু নামকৰণ

কছাৰী ৰাজ্য ডিমাছা জনগোষ্ঠীৰ শাসনত গঢ় লৈ উঠিছিল। উৎসসমূহত ইয়াক জনজাতীয় ৰাজতন্ত্ৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়, আৰু ধর্মীয় দিশত জনজাতীয় বিশ্বাসৰ লগতে হিন্দু ধৰ্মো পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত দৃঢ়ভাৱে প্ৰৱেশ কৰে। “ডিমাপুৰ” নাম সম্পৰ্কে দুটা ধাৰণা দেখা যায়—এক মতে “হিড়িম্বা” নামৰ লগত সম্পৰ্কিত পুৰণি ৰূপ “হিড়িম্বাপুৰ”ৰ অপভ্ৰংশ ঘটিগৈ ডিমাপুৰ হয়; আন এক মতে “ডিমাচা” আৰু “পুৰ” (নগৰ) শব্দৰ সমাসৰ পৰা নামটো গঢ় লৈ উঠে। আহোম বুৰঞ্জীৰ উল্লেখ অনুসৰি ডিমাপুৰক “চে-ডিমা” অৰ্থাৎ ডিমাচাৰ নগৰ বুলিও কোৱা হৈছিল।

আদিপৰ্ব আৰু পৰম্পৰাগত কাহিনী

কছাৰী ৰাজ্যৰ আৰম্ভণিৰ নিখুঁত ইতিহাস স্পষ্ট নহয়। পৰম্পৰাগত ধাৰণা অনুসৰি ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ প্ৰভাৱত ডিমাছাসকলে কোনো এক সময়ত কামৰূপ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি সৰিবলগীয়া হয়। এই প্ৰব্ৰজন বৰ্ণনাত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী এক প্ৰধান সীমাৰেখা: একাংশ মানুহ নদী পাৰ হ’ব নোৱাৰি উত্তৰ পাৰে ৰৈ যায় আৰু পৰৱৰ্তী পৰিচয়ত বড়ো নামে পৰিচিত হয়; আন অংশই নদী পাৰ হৈ “ডিমাচা” (অৰ্থ: নদীৰ পুত্ৰ) বুলি জনাজাত হয়। “কছাৰী ঘাট” নামক স্থানীয় প্ৰমাণ হিচাপে ধাৰণা কৰা হয়।

ডিমাছা সমাজত শদিয়াৰ দেৱী কেঁচাই খাইটিৰ পূজাৰ উল্লেখো পোৱা যায়, যিটো তেওঁলোকৰ পূজা-পদ্ধতি আৰু পূব-অসমৰ সৈতে সম্পৰ্ক সূচায়। লগতে, কছাৰীসকলৰ মাজত মহাভাৰত-সম্পৰ্কিত বংশকথা জনপ্ৰিয়: তেওঁলোকে নিজকে ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ পুত্ৰ ঘটোৎকচৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰে। মাইবঙত ব্ৰাহ্মণীয় প্রভাৱ দৃঢ় হোৱাৰ লগে লগে এই কাহিনীবোৰে ৰাজনৈতিক বৈধতা (legitimacy)ৰ বুনিয়াদ গঢ়াত সহায় কৰে বুলিও ধৰা যায়।

ৰাজধানীৰ স্থানান্তৰ: কাছমাৰী, ডিমাপুৰ, মাইবং, খাচপুৰ

কছাৰী ৰাজ্যৰ ৰাজধানী একেটা ঠাইত স্থিৰ নাছিল; সময় আৰু ৰাজনৈতিক চাপ অনুসৰি ই সলনি হৈছিল। গোলাঘাট জিলাৰ দৈয়াং নদীৰ পাৰৰ “কাছমাৰী”ক (Kasomari) ডিমাপুৰৰ আগৰ সম্ভাব্য ৰাজধানী বুলি কিছুমান ধাৰণাই আগবঢ়ায়। আহোমসকলৰ সৈতে সংঘাত আৰম্ভ হোৱাৰ আগমুহূর্তত বা আৰম্ভণি পৰ্যায়তে কছাৰীসকলে কাছমাৰী এৰি ডিমাপুৰলৈ গ’ল বুলিও অনুমান কৰা হয়। আজিৰ দিনে কাছমাৰী অঞ্চলত শৈলাস্তম্ভ আৰু পুখুৰীৰ দৰে নিদৰ্শন দেখা যায়, যিয়ে সেই সময়ৰ বসতি আৰু ৰাজনৈতিক গুৰুত্বৰ আভাস দিয়ে।

ডিমাপুৰ পৰ্যায়ত কছাৰী ৰাজ্য অধিক সংগঠিত ৰূপত দক্ষিণ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ শক্তি হিচাপে দেখা যায়। তথাপি ১৬শ শতিকাৰ তীব্ৰ সংঘৰ্ষৰ ফলত ডিমাপুৰ ত্যাগ কৰি কছাৰীসকলে দক্ষিণ দিশে মাইবঙত ৰাজধানী স্থাপন কৰে। ডিমাচা ভাষাৰ ব্যাখ্যা অনুসৰি “মাই” মানে ধাননি আৰু “বং” মানে বহুত; সেয়ে মাইবং নামটো কৃষিভিত্তিক পৰিৱেশ বা উৎপাদনশীল ভূমিৰ ইঙ্গিত দিয়া বুলি ধৰা হয়।

পিছলৈ খাচপুৰ অঞ্চল কছাৰী ৰাজ্যৰ অধীনলৈ অহাৰ পাছত ৰাজধানী শিলচৰৰ ওচৰৰ খাচপুৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। উৎস-তথ্যত “হাৰিটিকাৰ” নামো ৰাজধানীৰ তালিকাত পোৱা যায়, যদিও ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিত-ব্যাখ্যা সীমিত।

ভূখণ্ড আৰু ৰাজনৈতিক পৰিসৰ

১৩শ শতিকাত কছাৰী ৰাজ্যৰ বিস্তাৰৰ উল্লেখত দক্ষিণ ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দিখৌৰ পৰা কলং নদীলৈকে অঞ্চল, বৰ্তমানৰ ধনশিৰী উপত্যকা আৰু ডিমা হাচাও পাহাৰীয় অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত আছিল বুলি কোৱা হয়। এই পৰিসৰ কছাৰী ৰাজ্যক পাহাৰ-ভৈয়াম উভয় পৰিবেশৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল; ফলত শাসন-পদ্ধতি আৰু প্ৰশাসনত অঞ্চলভেদে তফাৎ দেখা যায়।

১৭শ শতিকাত ৰাজ্যখন কাচাৰৰ ভৈয়ামলৈ বিয়পে। ভৈয়াম অঞ্চলৰ সমাজ-অৰ্থনীতি শাসনত ব্ৰাহ্মণ আৰু ধৰ্মাধি গুৰুৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি পায় বুলি উৎসত উল্লেখ আছে, যদিও ভৈয়ামৰ সকলো গোষ্ঠীয় লোক ডিমাছা ৰাজপৰিষদত প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ লোৱা নাছিল।

শাসনব্যৱস্থা আৰু সমাজ

মাইবঙত কছাৰী ৰজাক শাসনকাৰ্যত “বৰভাণ্ডাৰী” আৰু তেওঁৰ অধীনস্থ পাত্ৰ-ভাণ্ডাৰীৰে গঠিত এক ধৰণৰ মন্ত্ৰী-পরিষদে সহায় কৰিছিল। উৎস অনুসৰি এই মন্ত্ৰী আৰু বহু বিষয়াই ডিমাছা জনগোষ্ঠীৰেই লোক আছিল, যিয়ে ৰাজক্ষমতাৰ মূল কেন্দ্ৰত জনজাতীয় নেতৃত্বৰ প্ৰাধান্য দেখুৱায়।

ডিমাছা সমাজত প্ৰায় ৪০টা ফৈদ বা “ছেংফং”ৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এই ফৈদসমূহে “মেল” নামৰ এক পৰিষদ/সভালৈ প্ৰতিনিধি পঠিয়াইছিল, আৰু এই মেলৰ ৰজা নিৰ্বাচনত ভূমিকা আছিল বুলি কোৱা হয়। মেল মণ্ডপত আসনবিন্যাস ছেংফঙৰ মৰ্যাদা অনুসৰি হোৱা তথ্যই কছাৰী শাসনত বংশীয়-গোষ্ঠীয় অনুক্ৰমৰ গুৰুত্ব স্পষ্ট কৰে।

ভৈয়াম অঞ্চলত প্ৰজাসকলক “খেল” হিচাপে ভাগ কৰা হৈছিল আৰু “উজীৰ” নামৰ বিষয়াৰ জৰিয়তে কৰ সংগ্ৰহ চলিছিল—এই দিশে কছাৰী শাসনত ভৈয়াম প্ৰশাসনৰ বাবে আলাদা কাঠামো গঢ় লৈ উঠাৰ চিত্ৰ মেলে।

বহিৰ্বিশ্ব সংঘাত, কূটনীতি আৰু অধীনতা

কছাৰী ৰাজ্যৰ ইতিহাসত আহোম ৰাজ্যৰ সৈতে সংঘাত প্ৰধান চালিকা। ১৪৯০ চনত প্ৰথম আহোম-কছাৰী সংঘাতৰ উল্লেখ আছে, য’ত আহোমসকল পৰাজিত হৈছিল। তাৰ পাছত শান্তিৰ স্বাৰ্থত আহোম কুঁৱৰী এগৰাকী কছাৰী ৰজালৈ দিয়াৰ কথাও উল্লেখিত; এইধৰণৰ বৈবাহিক কূটনীতিৰ ফলত কছাৰীসকলে ধনশিৰীৰ সিপাৰৰ অঞ্চলত নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি কৰে। কিন্তু সময় বঢ়াৰ লগে লগে আহোম শক্তি বৃদ্ধি পালে কছাৰীসকল পশ্চিমমুখী চাপ অনুভৱ কৰে।

১৫২৬ চনত কছাৰীসকলে আহোমবিৰোধী এটা যুদ্ধত জয় লাভ কৰিলেও সেই বছৰেই আন এক সংঘাতত হাৰ মানে। এই টানাপোড়েনৰ চূড়ান্ত ৰূপ ১৫৩১ আৰু ১৫৩৬ চনৰ ঘটনাত দেখা যায়: আহোম আক্ৰমণৰ পাছত কছাৰী কোঁৱৰ ডেটচুঙ কৰতলীয়া শাসক ৰূপে স্থাপন হয় আৰু বছৰি ২০টা হাতী আৰু ১ লাখ টকাৰ কৰ দিয়া চুক্তি হয়। পাঁচ বছৰৰ ভিতৰতে বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ আহোমে পুনৰ ডিমাপুৰ আক্ৰমণ কৰে আৰু ডেটচুঙক হত্যা কৰে; ফলত কছাৰীসকলে ডিমাপুৰ ত্যাগ কৰি মাইবংলৈ সৰি যায়।

১৫৬২ চনত কোচ ৰাজবংশৰ সেনাপতি চিলাৰায়ে দুৰ্লভ নাৰায়ণৰ সময়ত কছাৰী ৰাজ্য আক্রমণ কৰি কৰতলীয়া কৰে। উৎসত বছৰি সত্তৰ হাজাৰ মোহৰ আৰু ষাঠীটা হাতীৰ কৰৰ উল্লেখ আছে। কিছুমান কোচ সৈন্য “দেহান” নামেৰে কছাৰী ৰাজ্যত ৰৈ বিশেষ সুবিধা লাভ কৰিছিল বুলিও কোৱা হয়। অৱশ্যে চিলাৰায়ৰ মৃত্যুৰ পাছত কোচ ৰাজ্যত গৃহকন্দল সৃষ্টি হোৱাত কছাৰীসকলে পুনৰ স্বাধীনতা ঘোষণা কৰাৰ সুযোগ পায়।

কছাৰী-জয়ন্তীয়া ৰাজ্য সম্পৰ্কো সংঘাতময়। সপ্তদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিত ডিমৰুৱা অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি যুদ্ধত জয়ন্তীয়া ৰজা ধনমাণিক পৰাজিত হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। তাৰ পাছত কছাৰী ৰজা শত্ৰুদমনে যশমাণিকক জয়ন্তীয়া ৰজা পাতি কূটনৈতিক দিশে ১৬১৮ চনত আহোম-কছাৰী সংঘাতৰ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলা বুলি উৎসে কয়। শত্ৰুদমনক শক্তিশালী শাসকৰূপে চিহ্নিত কৰা হয়; তেওঁৰ অধীনত নগাঁও জিলাৰ ডিমৰুৱা, উত্তৰ কাচাৰ, কাচাৰৰ ভৈয়াম আৰু পূব চিলেটৰ কিছু অংশ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা বৰ্ণনা পোৱা যায়। চিলেট বিজয়ৰ পাছত তেওঁৰ নামত মোহৰ নিৰ্মাণৰ কথাও উল্লেখিত, যিয়ে ৰাজ্যীয় প্ৰতীক-ব্যৱস্থাৰ বিকাশ সূচায়।

খাচপুৰ অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰত উৎসত দেখা যায় যে অঞ্চলটো আগতে ত্ৰিপুৰা অধীন আছিল; ১৬শ শতিকাত চিলাৰায়ে অধিকাৰ কৰাৰ পাছত কমলনাৰায়নে শাসন কৰিছিল। পাছত কোচ শক্তি হ্ৰাস পালে খাচপুৰ পৃথকভাবে শক্তি-ক্ষেত্ৰত পৰিণত হয়, আৰু ১৮শ শতিকাৰ মাজভাগত শেষ কোচ শাসক উত্তৰাধিকাৰী নোহোৱাকৈ মৃত্যু হোৱাত অঞ্চলটো যৌতুক হিচাপে কছাৰী ৰজাৰ অধীনলৈ যায়। এই একত্ৰীকৰণে কছাৰী ৰাজ্যক ভৈয়াম কেন্দ্ৰিক ৰাজনীতিত অধিক শক্তিশালী কৰে।

অন্তিম পৰ্ব: মানৰ অধীনতা আৰু ব্ৰিটিছ সংযুক্তি

১৯শ শতিকাৰ আৰম্ভণিত কছাৰী ৰাজ্যসহ আহোম ৰাজ্যও মান শক্তিৰ অধীনলৈ যায় বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। ১৮২৬ চনৰ ইয়াণ্ডাবু সন্ধিৰ পাছত শেষ কছাৰী ৰজা গোবিন্দচন্দ্ৰক ব্ৰিটিছসকলে পুনৰ স্থাপন কৰে; কিন্তু তেওঁ পাহাৰীয়া অঞ্চল শাসন কৰা সেনাপতি তুলাৰাম থাউচেনক বশ কৰাত সক্ষম নহ’ল। তুলাৰাম থাউচেনে দক্ষিণে মাহুৰ নদী আৰু নগা পাহাৰ, পশ্চিমে দৈয়াং নদী, পূবে ধনশিৰি নদী, উত্তৰে যমুনা আৰু দৈয়াং নদীৰ ভিতৰত নিজৰ শাসন বিস্তাৰ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে।

১৮৩০ চনৰ ২০ এপ্ৰিলত মণিপুৰৰ ৰাজকুমাৰ গম্ভীৰ সিঙৰ প্ৰৰোচনাত কিছুমান মণিপুৰী লোকৰ হাতে গোবিন্দচন্দ্ৰ নিহত হয়। তাৰ পাছত ব্ৰিটিছসকলে ধাপে ধাপে ভূখণ্ড অধিগ্ৰহণ কৰে: ১৮৩২ চনত তুলাৰাম থাউচেনক পেঞ্চন দি তেওঁৰ শাসিত অঞ্চল অধিগ্ৰহণ কৰি উত্তৰ কাচাৰ জিলা হিচাপে লয়, আৰু ১৮৩৩ চনত গোবিন্দচন্দ্ৰৰ শাসিত অংশক কাচাৰ জিলা হিচাপে সংযুক্ত কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰে কছাৰী ৰাজ্য এক স্বতন্ত্ৰ ৰাজনৈতিক সত্তা হিচাপে অবসান ঘটে।

তাৎপৰ্য

কছাৰী ৰাজ্যৰ তাৎপৰ্য তিনিটা দিশত বিশেষভাবে দেখা যায়। প্ৰথমত, ই ডিমাছা জনগোষ্ঠীৰ জনজাতীয় শাসন-ধাৰা, ফৈদ-ভিত্তিক প্রতিনিধিত্ব আৰু ৰজা নিৰ্বাচনৰ ধাৰণাক (মেল পৰিষদ) ঐতিহাসিক ৰূপ দিছিল। দ্বিতীয়ত, ডিমাপুৰৰ পৰা মাইবং, আৰু পাছলৈ খাচপুৰলৈ ৰাজধানী সলনি হোৱাই ৰাজ্যখনৰ অভিযোজনক্ষমতা আৰু আঞ্চলিক শক্তিৰ চাপ-সমীকৰণ স্পষ্ট কৰে। তৃতীয়ত, আহোম, কোচ আৰু জয়ন্তীয়া শক্তিৰ সৈতে সংঘাত-সমঝোতাই মধ্যযুগীয় অসমৰ বহুকেন্দ্ৰিক ৰাজনীতিৰ এক জ্যোতিষ্ক বিন্দু হিচাপে কছাৰী ৰাজ্যক স্থাপন কৰে।

আৰু চাওক

• অসম
• ডিমাছা জনগোষ্ঠী
• কামৰূপ ৰাজ্য
• চুতীয়া ৰাজ্য
• কমতা ৰাজ্য
• আহোম ৰাজ্য
• চিলাৰায়
• জয়ন্তীয়া ৰাজ্য
• ডিমাপুৰ
• কাছাৰ জিলা
• ইয়াণ্ডাবু সন্ধি
• মহাভাৰত
• ভীম
• ঘটোৎকচ