চুতীয়া ৰাজ্য

চুতীয়া ৰাজ্য (স্থানীয় নাম: সধয়া/স্বধয়া) আছিল মধ্যযুগীয় অসমৰ পূব অংশত গঢ় লৈ উঠা এখন শক্তিশালী ৰাজ্য। শদিয়া বা সধয়াপুৰক ৰাজধানী কৰি ই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰে দিকাৰাই নদী আৰু দক্ষিণ পাৰে দিহিং নদীৰ মাজভাগক মুখ্য কেন্দ্ৰ ধৰি বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল। এই ৰাজ্যৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব তিনিটা ক্ষেত্ৰত স্পষ্ট: (১) পূব অসমৰ সীমান্ত অঞ্চলক সংগঠিত কৰি এক সুসংবদ্ধ ৰাজক্ষমতা স্থাপন, (২) তিব্বত-ভূটান-দক্ষিণ-পশ্চিম চীন অভিমুখী বাণিজ্য আৰু জনচলাচলৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ, আৰু (৩) পৰৱৰ্তী কালত আহোম ৰাজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত এক দীঘলীয়া সামরিক-ৰাজনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে ভূমিকা। ইতিহাসবিদসকলৰ মতে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ মধ্যযুগীয় ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত চুতীয়া ৰাজ্যখন উন্নত আৰু প্ৰগতিশীল ৰূপে চিহ্নিত।

ভূগোল আৰু পৰিসীমা

চুতীয়া ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰভূমি শদিয়া অঞ্চল। ইয়াৰ প্ৰভাৱ-বিস্তাৰৰ ক্ষেত্ৰত আধুনিক প্ৰশাসনিক সীমাৰ ভিত্তিত নিম্নোক্ত এলাকা উল্লেখযোগ্য:

• ডিব্ৰুগড় জিলা, লখিমপুৰ জিলা, ধেমাজি জিলা, তিনিচুকীয়া জিলা, বিশ্বনাথ জিলা, মাজুলী জিলা; লগতে শিৱসাগৰ জিলাৰ এটা অংশ।
• অসমৰ পূব সীমান্তসংলগ্ন পাহাৰীয়া আৰু উপত্যকা অঞ্চলসমূহত, আজিৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ কিছুমান ভৈয়াম/পাহাৰপাদ অঞ্চললৈকে ৰাজ্যখন বিয়পি আছিল বুলি ধৰা হয় (উৎস-টোকাত উল্লিখিত ভৈয়াম আৰু দাতিকাষৰীয়া-সংলগ্ন অঞ্চলসমূহৰ উল্লেখ এই সূত্ৰে প্ৰাসংগিক)।

উত্তৰ পাৰে পশ্চিম দিশৰ সীমা বুৰঞ্জীসমূহত পোনপটীয়াকৈ স্পষ্ট নহ’লেও, ঐতিহাসিক তথ্যৰ বিশ্লেষণৰ পৰা বহুতে দিকাৰাই বা ভৰালী নদীলৈকে চুতীয়া প্ৰভাৱ আছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে। বিশেষকৈ চুতীয়া ৰাজ্য দখলৰ পাছত আহোম শাসকে ভৰালী পাৰ হৈ ৰাউতা-তেমনীৰ ভূঞাসকলৰ ওপৰত অভিযান/বশীকৰণৰ উল্লেখে সেই দিশে সীমা-ধাৰণাৰ ইঙ্গিত দিয়ে। আনহাতে, কিছুমান বৰ্ণনাত ৰজা সত্যনাৰায়ণৰ সময়ত বা তাৰ পাছত পশ্চিমমুখী প্ৰভাৱ কমতা ৰাজ্যৰ পৰিসীমালৈও গ’ল বুলি কোৱা হয়, আৰু সেই বৃহৎ প্ৰসাৰক কেতিয়াবা কৰতয়া নদীলৈকে বিস্তৃত “বৰ-কামৰূপ” ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে (এই দাবী সম্পৰ্কে উৎস-টোকাতো “এক মতে” ধৰণৰ ব্যাখ্যাই অধিক উপযুক্ত, কাৰণ বুৰঞ্জী-ভিত্তিক সীমা-বিৱৰণ একে ৰূপে একমত নহয়)।

দক্ষিণ পাৰে সীমা সম্পৰ্কে তুলনামূলকভাৱে অধিক স্পষ্ট তথ্য পোৱা যায়: চুতীয়া ৰাজ্যৰ দক্ষিণ সীমা দিহিং নদী বুলি বুৰঞ্জীসমূহত উল্লেখ থকা বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।

উৎপত্তি আৰু ৰাষ্ট্ৰ গঠন

উৎস-টোকা অনুসৰি ১১৮৭ চনত বীৰপালে শদিয়াত ৰাজধানী পাতি চুতীয়া ৰাজ্য স্থাপন কৰে। তাৰ পাছত তেওঁৰ পুত্ৰ গৌৰী নাৰায়ণে বিভিন্ন চুতীয়া গোষ্ঠী/অঞ্চল একত্ৰিত কৰি অধিক বিস্তৃত ৰাজ্য গঢ়ি তোলাৰ কথা উল্লেখ আছে।

চুতীয়া ৰাজশক্তিৰ উত্থানৰ পটভূমিত কামৰূপ ৰাজ্যৰ পতনৰ পাছত উপত্যকাৰ ৰাজনীতিত নতুন শক্তিৰ উত্থান দেখা যায়—পূবত চুতীয়া, পশ্চিমত বাৰভূঞা আৰু কমতা শক্তি দৃশ্যমান হয়। এই পৰিবৰ্তিত পৰিস্থিতিত শদিয়াক কেন্দ্ৰ কৰি চুতীয়া ৰজাসকলে সীমান্ত-উপত্যকাৰ সম্পদ আৰু যোগাযোগ-পথ নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে প্ৰাধান্য স্থাপন কৰে।

শাসনব্যৱস্থা, উপাধি আৰু ৰাজনৈতিক পৰম্পৰা

চুতীয়া ৰাজ্যৰ চৰকাৰ প্ৰকাৰ আছিল ৰাজতন্ত্ৰ। ৰজাসকলে নিজকে “সধয়াপুৰেশ্বৰ” বা “সধয়াধিপতি” বুলি চিনাকি দিছিল। এই উপাধি শদিয়াক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়া ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয়ৰ সূচক।

চুতীয়া ৰজাসকলৰ তাম্ৰশাসনসমূহ গণেশ-বন্দনাৰে আৰম্ভ হোৱা বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; এই দিশে কামৰূপীয় ৰাজনৈতিক-ধৰ্মীয় লিখনী পৰম্পৰাৰ সৈতে এক প্ৰকাৰ সাদৃশ্য দেখা যায়। লগতে “পাল” উপাধিৰ ভিত্তিত কিছুমান লেখকে চুতীয়াসকলক প্ৰাচীন কামৰূপৰ পাল শাসকসকলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে, আৰু চুতীয়া ৰাজ্যক পূব অসমত কামৰূপীয় ৰাজনৈতিক পৰম্পৰাৰ সম্ভাব্য ধাৰাবাহিকতা হিচাপে ধৰা হৈছে। অৱশ্যে উৎস-টোকাতেই কোৱা হৈছে যে সঠিক ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক নিশ্চিত নহয়; সেয়ে এই সম্পৰ্কক সম্ভাবনা আৰু ব্যাখ্যামূলক মত হিচাপে গণ্য কৰাটোৱেই সংগত।

চুতীয়া শাসকসকলে নিজকে “অসুৰ” (সুৰ-ৰিপু) আৰু “বিযুৎস্ব” বংশীয় বুলি চিনাকি দিছিল। এই বংশীয় দাবীৰ সৈতে কামৰূপৰ নৰকাসুৰীয় বংশধাৰাৰ কিছুমান সাদৃশ্য দেখা পালেও, দুয়োৰে মাজৰ নিশ্চিত ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক সন্দেহাতীত নহয়।

অৰ্থনীতি, যোগাযোগ আৰু সীমান্ত-বাণিজ্য

চুতীয়া ৰাজ্যৰ শক্তিৰ অন্যতম ভিত্তি আছিল সীমান্ত অঞ্চলৰ যোগাযোগ-পথ আৰু বাণিজ্য-চলাচলৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ। উৎস-টোকা অনুসৰি পূব অসম আৰু উত্তৰ-পূব সীমান্তৰ মাজেৰে তিব্বত, ভূটান আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম চীন অভিমুখে যাতায়াত আৰু বাণিজ্য চলিছিল; চুতীয়া শাসকসকলে এই ধাৰাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাজক্ষমতা সুদৃঢ় কৰিছিল।

এই ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ মানে কেৱল অৰ্থনৈতিক লাভ নহয়; পাহাৰ-উপত্যকাৰ লোক-সম্পৰ্ক, কৰ/উপঢৌকান, আৰু সামরিক জোগান-ব্যৱস্থা এই নেটৱৰ্কৰ সৈতে জড়িত আছিল। ফলত শদিয়া অঞ্চলক কেন্দ্ৰ কৰি চুতীয়া ৰাজধাৰাই উপত্যকাৰ পূৰ্বাংশত এক দীৰ্ঘকালীন ৰাজ্যিক কাঠামো বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হয়।

ভাষা, জনগোষ্ঠী আৰু ধৰ্ম

চুতীয়াসকল অসমৰ স্থানীয় জনজাতিসকলৰ অন্যতম। উৎস-টোকা অনুসৰি চুতীয়া জনগোষ্ঠী কছাৰী গোষ্ঠীৰ লোক, আৰু এক সময়ত তিব্বত-বাৰ্মীজ ভাষা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজকীয় তথা ধৰ্মীয় ভাষা বৰ্তমানৰ দেউৰী ভাষা; বৃটিছ যুগত এই ভাষাক “দেউৰী-চুতীয়া ভাষা” বুলিও কোৱা হৈছিল। আধুনিক কালত চুতীয়াসকলৰ প্ৰধান ভাষা অসমীয়া ভাষা।

ধৰ্মীয় ক্ষেত্ৰত উৎস-টোকাৰ তথ্যপেটী অনুসৰি ৰজাঘৰ আৰু প্ৰজাৰ মাজত জনজাতীয় তান্ত্ৰিক ধৰ্মীয় ধাৰা শক্তিশালী আছিল, আৰু একাংশ প্ৰজাৰ মাজত হিন্দু ধৰ্মও চলিছিল। তাম্ৰশাসনত গণেশ-বন্দনা আৰু ব্ৰাহ্মণক ভূমিদানৰ উল্লেখে ৰাজ্যখনত সংস্কৃত-প্ৰভাবিত ধৰ্মীয়-সামাজিক প্রতিষ্ঠানও কাৰ্যকৰী আছিল বুলি বুজায়।

নগৰ, কীৰ্তিচিহ্ন আৰু লিপি-প্ৰমাণ

চুতীয়া ৰাজ্যৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ আছিল শদিয়া। শদিয়া অঞ্চলত চুতীয়া যুগৰ একাধিক নগৰ-ধ্বংসাৱশেষ চিনাক্ত কৰা হৈছে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে:

• ভৈয়ামৰ বৰ-নগৰ
• দাতিকাষৰীয়া অঞ্চলৰ ৰূক্মিণী নগৰ (বুৰঞ্জীৰ চন্দনগিৰিৰ সৈতে একে বুলি “সম্ভৱতঃ” ধৰা হয়)
• ভীষ্মক নগৰ (বুৰঞ্জীৰ থাঙগিৰিৰ সৈতে “সম্ভৱতঃ” সম্বন্ধিত)

এই নগৰসমূহৰ ইটা-নির্মাণত কিছুমান ৰজাৰ নাম খোদিত থকা কথা উৎস-টোকাত আছে—ভীষ্মক নগৰ আৰু ৰূক্মিণী নগৰৰ ইটাত লক্ষ্মীনাৰায়ণ আৰু প্ৰত্যক্ষ নাৰায়ণৰ নাম; আৰু তাম্ৰেশ্বৰী শালৰ ইটা দেৱালখন মুক্ত-ধৰ্মনাৰায়ণে নিৰ্মাণ কৰোৱা বুলি উল্লেখ। এই ধৰণৰ লিপি/স্থাপত্য-প্ৰমাণে চুতীয়া ৰাষ্ট্ৰীয় উপস্থিতি কেৱল বুৰঞ্জী-উল্লেখত সীমাবদ্ধ নহয়, স্থল-ভৌতিক সাক্ষ্যৰ দ্বাৰাও দৃঢ় হয়।

লখিমপুৰ-ধেমাজি অঞ্চলেও চুতীয়া উপস্থিতিৰ তথ্য আছে। উদাহৰণস্বৰূপে হাবুং আৰু সোৱণশিৰি নদী উপত্যকাৰ দুয়োপাৰে ব্ৰাহ্মণক ভূমিদানৰ উল্লেখ, আৰু ১৪২৮ চনত শদিয়াৰ চেপাখোৱা তামৰ ফলিত দুৰ্লভনাৰায়ণৰ আদেশ-সংকেতৰ ভিত্তিত হাবুঙাধিপতি বৃহৎ পাত্ৰৰ ভূমিদানৰ কথা উৎস-টোকাত দিয়া আছে। ইয়াৰ উপৰিও ১৩৯২, ১৪০১, ১৫২২ চনৰ কিছু তাম্ৰশাসন-উল্লেখে এই অঞ্চলত ৰাজ্যখনৰ প্ৰশাসনিক-ধর্মীয় কাঠামোৰ প্ৰসাৰ সূচায়।

আহোম-চুতীয়া সংঘাত, পতন আৰু প্ৰতিৰোধ

চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন আহোম-চুতীয়া সংঘাতৰ অন্তত ঘটে আৰু ৰাজ্যখনৰ ভূখণ্ড আহোম ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্য দখলৰ পাছত ১৫২৬ চনত আহোম শাসকে উত্তৰ কূলৰ ভৰালীৰ পূব অঞ্চল শাসনৰ বাবে নতুন নিযুক্তি/পদবী সৃষ্টি কৰে, আৰু ১৫২৭–২৯ চনত ভৰালী পাৰ হৈ পশ্চিমমুখী অভিযানৰ কথাও উল্লেখ আছে—ই চুতীয়া ভূখণ্ড অধিগ্ৰহণৰ পাছৰ পুনৰ্গঠন নীতিক স্পষ্ট কৰে।

পতনৰ পাছতো চুতীয়াসকল সম্পূৰ্ণৰূপে নিশ্চিহ্ন হোৱা নাছিল। উৎস-টোকা অনুসৰি তেওঁলোকে বিক্ষিপ্ত বিদ্ৰোহ, আক্ৰমণ আৰু গেৰিলা-ধৰণৰ প্ৰতিৰোধ অব্যাহত ৰাখে, আৰু এই প্ৰতিৰোধ ১৬৭৩ চনলৈকে চলি থাকে; তাৰ পাছত চুতীয়াসকল আহোম শাসনৰ অধীনত অধিক সম্পূৰ্ণভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

চুতীয়া ৰাজ্যৰ উত্তৰাধিকাৰ পূব অসমৰ ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ, ভাষা-সাংস্কৃতিক ৰূপান্তৰ আৰু সীমান্ত-উপত্যকা সম্পৰ্কৰ ইতিহাসত দীৰ্ঘস্থায়ী। শদিয়া-কেন্দ্ৰিক নগৰ, ইটা-স্থাপত্য আৰু তাম্ৰশাসনসমূহে ৰাজ্যখনৰ সংগঠিত প্ৰশাসন আৰু ধৰ্মীয়-সামাজিক কাঠামোৰ স্বাক্ষৰ বহন কৰে। একেদৰে চুতীয়া জনগোষ্ঠীৰ ভাষাগত পৰিবৰ্তন—এসময়ৰ দেউৰী ভাষাভিত্তিক ৰাজধাৰাৰ পৰা আধুনিক কালৰ অসমীয়াভাষী সমাজলৈ—অসমৰ বৃহৎ সামাজিক একীভৱনৰ এক স্পষ্ট দৃষ্টান্ত। আহোম অধিগ্ৰহণৰ পাছতো ১৬৭৩ চনলৈকে চলা প্ৰতিৰোধে চুতীয়া সমাজৰ ৰাজনৈতিক স্মৃতি আৰু স্বাতন্ত্র্য-চেতনা বুজিবলৈ সহায় কৰে।

আৰু চাওক

• চুতীয়া জনগোষ্ঠী
• শদিয়া
• আহোম ৰাজ্য
• কামৰূপ ৰাজ্য
• দেউৰী ভাষা
• সোৱণশিৰি নদী
• হাবুং
• দিহিং নদী
• অৰুণাচল প্ৰদেশ
• লখিমপুৰ জিলা