মালাবাৰ উপকূল

মালাবাৰ উপকূল ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ দক্ষিণ-পশ্চিম অঞ্চল। ই সাধাৰণতে ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলীয় ৰেখাক বুজায়। এই অঞ্চলটো কোংকণৰপৰা কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। ভৌগোলিকভাৱে ই এই উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ বেছি বৰষুণ হোৱা অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ইয়াৰ ভিতৰত গোৱাৰ দক্ষিণ প্ৰান্ত, কৰ্ণাটকৰ কানাড়া অঞ্চল, সমগ্ৰ কেৰালা আৰু তামিলনাডুৰ কন্যাকুমাৰী অঞ্চল পৰে।^১

ভাৰতৰ আটাইতকৈ চাপৰ বা নিম্নতম বিন্দু কুত্তানাদ এই মালাবাৰ উপকূলতে অৱস্থিত। কুত্তানাদক "কেৰালাৰ ধানৰ পাত্ৰ" বুলিও জনা যায়। সাগৰ পৃষ্ঠতকৈ তলত খেতি কৰা পৃথিৱীৰ অতি কমসংখ্যক ঠাইৰ ভিতৰত কুত্তানাদ অন্যতম।^২৩ হিমালয়ৰ বাহিৰত ভাৰতৰ উচ্চতম বিন্দু হিচাপে পৰিগণিত আনামুডি শৃংগটোও এই মালাবাৰ উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাত অৱস্থিত।

মালাবাৰ উপকূলৰ সমান্তৰাল অঞ্চলটো পূবৰ ওখ পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাৰপৰা পশ্চিমৰ উপকূলীয় সমান মািলৈ লাহে লাহে ঢাল খাই পৰিছে। দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ জলীয় বাষ্পপূৰ্ণ বতাহজাক ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ একেবাৰে দক্ষিণ প্ৰান্তত উপস্থিত হয়। তাৰ পিছত ইয়াৰ ভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে এই বতাহজাক দুটা ভাগত বিভক্ত হয়। ইয়াৰে এটা হৈছে "আৰব সাগৰীয় শাখা" আৰু আনটো হৈছে "বংগোপসাগৰীয় শাখা।" ^৪ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ "আৰব সাগৰীয় শাখা"ই প্ৰথমে পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাত খুন্দা খায়।^৫ ইয়াৰ ফলত কেৰালা হৈছে এই বতাহৰপৰা বৰষুণ লাভ কৰা ভাৰতৰ প্ৰথমখন ৰাজ্য।^৬৭ এই মালাবাৰ উপকূল ভাৰতৰ এক অন্যতম প্ৰধান জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ উৎস।

নামৰ উৎপত্তি

ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম মালাবাৰ উপকূলৰ প্ৰায় সমান্তৰালভাৱে অৱস্থিত।]]

ৰ বাহিৰত ভাৰতৰ উচ্চতম শৃংগ আনামুডি মালাবাৰ উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাত অৱস্থিত।]]

'মালাবাৰ' নামটো মালয়ালম ভাষাৰ 'মালানাড' বা 'মালাভাৰম' শব্দৰ সৈতে মিল থকা দেখা যায়। এই শব্দৰ অৰ্থ হৈছে 'পাহাৰ-পৰ্বতৰ দেশ'। ইতিহাসত 'মালাবাৰ' নামটোৰ প্ৰথম ব্যৱহাৰ আল-বিৰুনীৰ (৯৭৩-১০৪৮ খ্ৰীষ্টাব্দ) লিখনিত পোৱা যায়। অৱশ্যে এই নামটো তাৰ বহু আগৰেপৰাই প্ৰচলিত আছিল।^৮ বিখ্যাত পৰিব্ৰাজক ইবন খুৰদাদবেহ আৰু আল-বালাধুৰীয়েও তেওঁলোকৰ লিখনিত মালাবাৰৰ বন্দৰসমূহৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।^৯ এজন ইতিহাসবিদ উইলিয়াম লোগানৰ মতে, 'মালাবাৰ' শব্দটো দ্ৰাবিড় ভাষাৰ 'মালা' (পাহাৰ) আৰু পাৰ্চী বা আৰবী ভাষাৰ 'বাৰ্' (দেশ বা মহাদেশ) শব্দ দুটা লগ হৈ সৃষ্টি হৈছে।^৮১০ এই নামৰ প্ৰথম অংশটো ষষ্ঠ শতিকাৰ কছমাছ ইণ্ডিকোপ্লেউষ্টেচৰ লিখনিত পোৱা গৈছিল। ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে সেই সময়ৰ আৰব নাবিকসকলে কেৰালাক 'মালে' বুলি মাতিছিল। তেওঁলোকৰ লিখনিত 'মালে' নামৰ এটা জলকীয়া-মচলাৰ ডাঙৰ বজাৰৰ উল্লেখ আছে। ইয়াৰপৰাই পিছলৈ মালাবাৰ ('মালেৰ দেশ') নামটোৰ উৎপত্তি হয়। আনহাতে পণ্ডিতসকলৰ মতে নামৰ দ্বিতীয় অংশটো আৰবী ভাষাৰ 'বাৰ্' (মহাদেশ) বা পাৰ্চী ভাষাৰ 'বাৰ' (দেশ) শব্দৰপৰা আহিছে।

ব্ৰিটিছসকল ভাৰতলৈ অহাৰ আগলৈকে বিদেশী ব্যৱসায়ীসকলে সমগ্ৰ কেৰালাক বুজাবলৈ সাধাৰণ নাম হিচাপে 'মালাবাৰ' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৮ পুৰণি কালত বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্যৰ উপৰি ইয়াৰ কাষতে থকা টুলু নাডু আৰু কন্যাকুমাৰী অঞ্চলকো বুজাবলৈ 'মালাবাৰ' নাম ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই গোটেই অঞ্চলটো ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত লাগি আছিল।^১১১২ এই অঞ্চলৰ অধিবাসীসকলক 'মালাবাৰী' বুলি জনা গৈছিল। বৰ্তমান সময়ত প্ৰায়ে সমগ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলীয় অঞ্চলটোক বুজাবলৈ এই নাম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

ইয়াৰ উপৰি, ইউৰোপীয় ব্যৱসায়ী আৰু পণ্ডিতসকলে শ্ৰীলংকাৰ তামিলসকলকো 'মালাবাৰী' বুলি মাতিছিল। ওঠৰ শতিকাত জে পি ফেব্ৰিচিয়াচ নামৰ এজন পণ্ডিতে তেওঁৰ তামিল-ইংৰাজী অভিধানখনক "মালাবাৰ আৰু ইংৰাজী অভিধান" বুলি নামকৰণ কৰিছিল।^১৩

সংজ্ঞা

ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত 'মালাবাৰ উপকূল' বুলি ক’লে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজায়। এই অঞ্চলটো পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা আৰু আৰৱ সাগৰৰ মাজত থকা কৰ্ণাটক আৰু কেৰালাৰ ঠেক উপকূলীয় সমভূমিৰ ওপৰত অৱস্থিত।^১৪ এই উপকূলটো গোৱাৰ দক্ষিণ অংশৰপৰা ভাৰতৰ একেবাৰে দক্ষিণ প্ৰান্তত থকা কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। আনহাতে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পূব উপকূলক কোৰমণ্ডল উপকূল বুলি কোৱা হয়।^১৫

প্ৰাচীন কালত 'মালাবাৰ' শব্দটো সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপাঞ্চলৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। দ্বাদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে এই সমগ্ৰ অঞ্চলটো প্ৰাচীন চেৰা বংশৰ সাম্ৰাজ্যৰ এক অংশ আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত চেৰা সাম্ৰাজ্য ভাঙি যোৱাৰ পাছত এই অঞ্চলৰ সামন্ত প্ৰধানসকলে নিজকে স্বাধীন বুলি ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত কোঝিকোড়ৰ জামুৰিন, কোলাথুনাডু, কোচিন সাম্ৰাজ্য, ভেনাদ সাম্ৰাজ্য আৰু বল্লুভানাডৰ সাম্ৰাজ্য আদি প্ৰধান আছিল।

কেতিয়াবা সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপকূলীয় অঞ্চলটোক বুজাবলৈ এক সৰ্বজনীন নাম হিচাপে 'মালাবাৰ উপকূল' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই বিস্তৃতি কোংকণৰপৰা আৰম্ভ কৰি কন্যাকুমাৰী পৰ্যন্ত জুৰি থাকে।^১৪ ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ কাষে কাষে ই প্ৰায় ৮৪৫ কিলোমিটাৰ (৫২৫ মাইল) দীঘল। ই গোৱাৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰপৰা কন্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে আৰু ইয়াৰ ভিতৰত কৰ্ণাটক তথা কেৰালাৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ পৰে। ইয়াৰ পশ্চিমফালে আৰব সাগৰ আৰু পূবফালে পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা অৱস্থিত। এই ঠেক উপকূলভাগৰ দক্ষিণ অংশক দক্ষিণ পশ্চিম ঘাট আৰ্দ্ৰ পৰ্ণপাতী অৰণ্য বুলি কোৱা হয়।

ইয়াৰ উপৰি পৰিৱেশবিদসকলে ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম অংশৰ (বৰ্তমানৰ কেৰালা) ক্ৰান্তীয় আৰু উপ-ক্ৰান্তীয় আৰ্দ্ৰ বহলপতীয়া অৰণ্যসমূহক বুজাবলৈ 'মালাবাৰ' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে।

ইতিহাস

প্ৰাক-ইতিহাস

প্ৰাচীন কালত পশ্চিম উপকূলৰ নিম্নভূমি আৰু মধ্যভূমিৰ সমভূমি অঞ্চলকে ধৰি মালাবাৰ উপকূলৰ এক বুজন অংশ সাগৰৰ তলত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। চাংগনাচেৰীৰ ওচৰৰ এটা অঞ্চলত সাগৰীয় জীৱৰ জীৱাশ্ম পোৱা গৈছে। এই আৱিষ্কাৰে এই ধাৰণাক সমৰ্থন কৰে।^১৬ প্ৰাক-ঐতিহাসিক পুৰাতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰসমূহৰ ভিতৰত ইডুক্কি জিলাৰ মাৰায়ুৰ অঞ্চলত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ ডলমেন বা পাথৰৰ সমাধি পোৱা গৈছে। এইবোৰ পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাৰ পূব উচ্চভূমিত অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰি ৱায়ানাডৰ এডাক্কাল গুহাত থকা শিলালিপি বা শিলৰ খোদনসমূহ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০০ বছৰ পুৰণি নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ বুলি জনা গৈছে।^১৭১৮

প্ৰাচীন আৰু মধ্যযুগীয় ইতিহাস

ই কলিকট পাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা জলপথ (ক’লা ৰেখা)। ইয়াৰ জৰিয়তে ইউৰোপৰপৰা ভাৰতলৈ নতুন জলপথ আৱিষ্কাৰ হয়। পিছলৈ ই ইউৰোপীয়সকলৰ বাবে ভাৰতত উপনিৱেশ স্থাপনৰ পথ মুকলি কৰে।]]

পুৰণি চুমেৰীয় তথ্য অনুসৰি, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০ চনৰেপৰাই মালাবাৰ উপকূল মচলা ৰপ্তানিৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। সেইবাবেই আজিও ইয়াক "মচলাৰ বাগিছা" বা "ভাৰতৰ মচলাৰ বাগিছা" বুলি কোৱা হয়।^১৯২০ কেৰালাৰ এই মচলাসমূহৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় সহস্ৰাব্দতে প্ৰাচীন আৰব, বেবিলন, আচিৰীয়া আৰু মিচৰীয় ব্যৱসায়ীসকল মালাবাৰ উপকূললৈ আহিছিল। এই সময়ছোৱাতে ফিনিচীয়সকলেও মালাবাৰৰ সৈতে ব্যাৱসায়িক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছিল।^২১ মচলাৰ বাণিজ্যৰ বাবে মালাবাৰ উপকূলত প্ৰৱেশ কৰা আৰব আৰু ফিনিচীয়সকলেই আছিল প্ৰথম বিদেশী ব্যৱসায়ী।^২১ য়েমেন, ওমান আৰু পাৰস্য উপসাগৰৰ উপকূলৰ আৰব নাবিকসকলে মালাবাৰ আৰু অন্যান্য পূবৰ দেশসমূহলৈ প্ৰথম দীঘলীয়া জলযাত্ৰা কৰিছিল।^২১ তেওঁলোকেই মালাবাৰৰ দালচেনি মধ্য প্ৰাচ্যলৈ লৈ গৈছিল।^২১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ গ্ৰীক ইতিহাসবিদ হেৰ’ড’টাছে উল্লেখ কৰিছে যে তেওঁৰ সময়ত দালচেনি মচলাৰ ব্যৱসায় সম্পূৰ্ণৰূপে মিচৰীয় আৰু ফিনিচীয়সকলৰ হাতত আছিল।^২১

প্ৰাচীন গ্ৰীক নাবিকৰ ডায়েৰী 'পেৰিপ্লাছ অৱ দ্য এৰিথ্ৰিয়ান চি'ৰ মতে, 'লিমীৰিকে' নামৰ এক ঐতিহাসিক অঞ্চল কন্নুৰৰ ওচৰৰ 'নাউৰা' আৰু 'টিণ্ডিচ'ৰপৰা আৰম্ভ হৈছিল। অৱশ্যে টলেমিয়ে কেৱল 'টিণ্ডিচ'কহে ইয়াৰ আৰম্ভণি বিন্দু বুলি উল্লেখ কৰিছে। এই অঞ্চলটো সম্ভৱতঃ কন্যাকুমাৰীত শেষ হৈছিল। গতিকে ই বৰ্তমানৰ মালাবাৰ উপকূলৰ সৈতে প্ৰায় মিলি যায়। সেই সময়ত ৰোম সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে এই অঞ্চলৰ বাৰ্ষিক বাণিজ্যৰ মূল্য আছিল প্ৰায় ৫,০০,০০,০০০ চেষ্টাৰ্চ। ঐতিহাসিক প্লিনী দ্যা এল্ডাৰে উল্লেখ কৰিছে যে লিমীৰিকে অঞ্চলটো জলদস্যুৰদ্বাৰা আক্ৰান্ত হৈছিল। আকৌ কছমাছ ইণ্ডিকোপ্লেউষ্টেচে উল্লেখ কৰিছে যে এই অঞ্চলটো বিখ্যাত মালাবাৰ জালুকৰ এক প্ৰধান উৎস আছিল।^২২ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব অন্তিম শতিকাকেইটাত মচলা, বিশেষকৈ ক’লা জালুকৰ বাবে এই উপকূলটো গ্ৰীক আৰু ৰোমানসকলৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছিল। চেৰা ৰজাসকলৰ প্ৰাচীন চীন, পশ্চিম এছিয়া, মিচৰ, গ্ৰীচ আৰু ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে পোনপটীয়া ব্যাৱসায়িক সম্পৰ্ক আছিল। বিদেশী ব্যৱসায়ীসকলৰ মাজত এই অঞ্চলটো 'মালে' বা 'मालाবাৰ' নামেৰে জনাজাত আছিল।^২৩ সেই সময়ত মুজিৰিচ, টিণ্ডিচ, নাউৰা আৰু নেলচিণ্ডা আছিল এই উপকূলৰ প্ৰধান বন্দৰ। সমসাময়িক সংগম সাহিত্যত বৰ্ণনা কৰা হৈছে যে কেনেকৈ ৰোমান জাহাজবোৰে কেৰালাৰ মুজিৰিচ বন্দৰলৈ সোণ কঢ়িয়াই আনিছিল আৰু তাৰ বিনিময়ত বিখ্যাত মালাবাৰ জালুক লৈ গৈছিল। মৌচুমী বতাহৰ সহায় লৈ কেৰালাত উপস্থিত হোৱা প্ৰথম পশ্চিমীয়া ব্যৱসায়ীসকলৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল ইউডক্সাছ অফ চিজিকাছ। তেওঁ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১১৮ চনৰ আশে-পাশে মিচৰৰ টলেমিক বংশৰ ৰজাৰ পৃষ্ঠপোষকতাত এই যাত্ৰা কৰিছিল। ৰোম সাম্ৰাজ্যৰ একমাত্ৰ জীয়াই থকা মেপ 'টেবুলা পেউটিনজাৰিয়ানা'ত এই অঞ্চলৰ বন্দৰ চহৰসমূহত থকা ৰোমান সম্ৰাট অগাষ্টাছৰ মন্দিৰ আৰু ৰোমান সৈন্যৰ শিবিৰৰ স্পষ্ট উল্লেখ পোৱা যায়।^২৪

'কেৰালা' নামটো প্ৰথমবাৰৰ বাবে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত মগধৰ সম্ৰাট সম্ৰাট অশোকৰ এটা শিলালিপিত 'কেতলাপুতো' (চেৰা বংশ) হিচাপে খোদিত পোৱা গৈছিল।^২৫ অশোকৰ সময়ত দক্ষিণ ভাৰতৰ চাৰিখন স্বাধীন ৰাজ্যৰ ভিতৰত ই অন্যতম আছিল। আন তিনিখন ৰাজ্য আছিল চোল সাম্ৰাজ্য, পাণ্ড্য সাম্ৰাজ্য আৰু সত্যপুত্ৰ।^২৬ চেৰা ৰজাসকলে ভূমধ্য সাগৰ আৰু লোহিত সাগৰৰ সকলো প্ৰধান বন্দৰৰ লগতে দূৰ প্ৰাচ্যৰ সৈতে আৰব সাগৰেৰে ব্যাৱসায়িক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰদ্বাৰা তেওঁলোকে কেৰালাক এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য কেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰিছিল। প্ৰাচীন ভাৰত মহাসাগৰৰ বাণিজ্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পথত চেৰাসকলৰ ৰাজ্য অৱস্থিত আছিল। চুবুৰীয়া চোল আৰু ৰাষ্ট্ৰকূটসকলৰ ধাৰাবাহিক আক্ৰমণৰ পিছত প্ৰাচীন চেৰা সাম্ৰাজ্য ভাগি পৰিছিল।

মধ্যযুগৰ আৰম্ভণিতে নাম্বুডিৰি ব্ৰাহ্মণসকল কেৰালাত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁলোকে ভাৰতৰ জাতি প্ৰথাৰ আৰ্হিত ইয়াৰ সমাজ-ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল। অষ্টম শতিকাত মধ্য কেৰালাৰ কালাডীত আদি শংকৰৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁ সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপদ্বীপে ভ্ৰমণ কৰি অদ্বৈত বেদান্ত দৰ্শনৰ প্ৰচাৰৰ বাবে বিভিন্ন মঠ-প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰিছিল। নৱম শতিকাত চেৰাসকলে পুনৰ কেৰালাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰে। দ্বাদশ শতিকাত এই সাম্ৰাজ্য চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত হয়। ইয়াৰ পিছত কিছুমান সৰু সৰু স্বায়ত্ত্বশাসিত ৰাজ্যৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰে ভিতৰত কোঝিকোড় সাম্ৰাজ্য আছিল আটাইতকৈ প্ৰধান। ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ ভেনিচৰ পৰিব্ৰাজক মাৰ্কো পোলোৱে এই অঞ্চল ভ্ৰমণ কৰি ইয়াৰ বিষয়ে লিখি থৈ গৈছে।^২৭ কলিকট বন্দৰটো মধ্যযুগৰ দক্ষিণ ভাৰতীয় উপকূলত প্ৰৱেশ কৰাৰ বাবে চীনা, আৰব, পৰ্তুগীজ, ডাচ আৰু ব্ৰিটিছসকলৰ বাবে এক প্ৰধান দুৱাৰ আছিল।^৮

১৪৯৮ চনত ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰৰ যুগত ভাস্কো দা গামাই কোঝিকোড়লৈ এক নতুন জলপথ আৱিষ্কাৰ কৰে। এয়া আছিল ইউৰোপৰপৰা দক্ষিণ এছিয়ালৈ প্ৰথম আধুনিক জলপথ। ইয়াৰ পিছত পৰ্তুগীজসকলে ইয়াত বসতি স্থাপন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ভাৰতত উপনিৱেশ যুগৰ আৰম্ভণি হয়। ভাৰতত হোৱা ঔপনিৱেশিক যুদ্ধসমূহৰ সময়ত ডাচ, ফৰাচী আৰু ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ বাণিজ্যিক স্বাৰ্থই প্ৰধান ভূমিকা লৈছিল। ১৭৫৫ চনত পুৰাক্কাডৰ যুদ্ধত কোঝিকোড়ৰ শক্তিশালী জামুৰিনক পৰাস্ত কৰি ট্ৰাভাংকুৰ কেৰালাৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী ৰাজ্য হৈ পৰে।^২৮ কোচিন আৰু ট্ৰাভাংকুৰৰ পালিথ আছানে মিলি কেলিকটৰ জামুৰিনক কোচি অঞ্চলৰপৰা খেদি পঠিয়াইছিল। মাৰ্তাণ্ড পিল্লাইৰ নেতৃত্বত ট্ৰাভাংকুৰৰ নাইৰ বাহিনীয়ে ১৭৬৩ চনত ত্ৰিছূৰৰ যুদ্ধত থ্ৰিচূৰ দখল কৰে। তীব্ৰ প্ৰতিৰোধৰ পিছতো জামুৰিনৰ সৈন্য পিছহুহকি যায়। শেষত তেওঁলোকে কোচি অঞ্চল ত্যাগ কৰে। শান্তি স্থাপনৰ বাবে জামুৰিনে যুদ্ধৰ খৰচ ভৰিবলৈ সন্মত হয়। লগতে সদায় বন্ধু হৈ থকাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজা মাৰ্তাণ্ড বৰ্মাৰ হাতত ডাচসকল পৰাস্ত হোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কেৰালাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লাভ কৰে। তেওঁলোকে উত্তৰ কেৰালাত মালাবাৰ জিলা গঠন কৰে। লগতে দক্ষিণ ভাগত নতুনকৈ গঠিত ট্ৰাভাংকুৰ দেশীয় ৰাজ্যৰ সৈতে মিত্ৰতা কৰে। ১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ আগলৈকে এই ব্যৱস্থা চলি আছিল। ১৯৫৬ চনত পূৰ্বৰ ট্ৰাভাংকুৰ-কোচিন ৰাজ্য, মালাবাৰ জিলা আৰু মাদ্ৰাজ ৰাজ্যৰ দক্ষিণ কানাড়া জিলাৰ কাছাৰগোড তালুক লগ লগাই বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্য গঠন কৰা হয়।^২৯

ব্ৰিটিছ উপনিৱেশবাদ: মালাবাৰ জিলা

এংলো-মহীশূৰ যুদ্ধৰ পিছত ব্ৰিটিছৰ অধীনলৈ যোৱা মালাবাৰ উপকূলৰ অংশসমূহ ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ এখন জিলা হিচাপে গঢ়ি তোলা হয়। এই ব্ৰিটিছ জিলাখনৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ কন্নুৰ, কলিকট, ৱায়ানাড, মালাপ্পুৰম জিলা সোমাই আছিল। লগতে পালাক্কাদৰ সিংহভাগ, ত্ৰিছূৰৰ কিছু অংশ, এৰ্নাকুলাম জিলাৰ ফ'ৰ্ট কোচি অঞ্চল আৰু কেইটামান সুকীয়া দ্বীপ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ইয়াৰ প্ৰশাসনিক সদৰ ঠাই কোঝিকোড়ত আছিল।

প্ৰাচীন মালাবাৰ উপকূলৰ অংশ হিচাপে থকা মালাবাৰ জিলা ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল। ইয়াৰ ভিতৰত কেৰালা ৰাজ্যৰ উত্তৰ অংশ আৰু লাক্ষাদ্বীপৰ দ্বীপসমূহ আছিল।^৩০ কোঝিকোড়ক মালাবাৰৰ ৰাজধানী বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। এই সমগ্ৰ অঞ্চলটোক উত্তৰ আৰু দক্ষিণ হিচাপে দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল। উত্তৰ মালাবাৰৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ কাছাৰগোড আৰু কন্নুৰ জিলা, ৱায়ানাড জিলাৰ মানানথাভাটী তালুক আৰু কোঝিকোড় জিলাৰ ভাতাকৰা তথা কোইলাণ্ডী তালুক পৰে। বাকী থকা অংশটোক দক্ষিণ মালাবাৰ বা কোঝিকোড় বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ কোঝিকোড় আৰু থামৰাছেৰী তালুক, দক্ষিণ ৱায়ানাডৰ কল্পেত্তা, মালাপ্পুৰম জিলাৰ এৰানাড তালুক, পালাক্কাদ জিলা আৰু ত্ৰিছূৰ জিলাৰ চাভাক্কাড তালুক অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।

ব্ৰিটিছ ৰাজৰ সময়ত মালাবাৰৰ মুখ্য গুৰুত্ব আছিল বিখ্যাত মালাবাৰ জালুক, চালিৰ টাইলছ আৰু নাৰিকল উৎপাদন কৰাত।^৩১ পুৰণি মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ প্ৰশাসনিক তথ্য অনুসৰি, চৰকাৰৰ অধীনত থকা আটাইতকৈ উল্লেখনীয় বাগানখন আছিল ১৮৪৪ চনত স্থাপন কৰা নিলাম্বুৰৰ চেগুন গছৰ বাগান।^৩২ পূৰ্বৰ মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীত মালাবাৰ জিলা আৰু ইয়াৰ বেইপুৰ তথা ফ’ৰ্ট কোচি বন্দৰৰ এক বিশেষ গুৰুত্ব আছিল। কিয়নো এই জিলাখন প্ৰেছিডেন্সীৰ এনে দুখন জিলাৰ ভিতৰত এখন আছিল, যি পশ্চিম মালাবাৰ উপকূলত অৱস্থিত আছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে আৰৱ সাগৰৰ সাগৰীয় পথ ব্যৱহাৰ কৰাৰ সুবিধা পোৱা গৈছিল। ইয়াৰ বাবেই ১৮৬১ চনত তিৰুৰৰপৰা বেইপুৰলৈকে কেৰালাৰ প্ৰথমটো ৰেল পথ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।

ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছত

ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পিছত মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীখন মাদ্ৰাজ ৰাজ্যলৈ সলনি হয়। ১৯৫৬ চনৰ ১ নৱেম্বৰত এই ৰাজ্যখনক ভাষাৰ ভিত্তিত বিভক্ত কৰা হয়। সেই সময়ত উত্তৰ দিশৰ কাছাৰগোড অঞ্চলটো মালাবাৰৰ সৈতে আৰু দক্ষিণ দিশৰ ট্ৰাভাংকোৰ-কোচিন ৰাজ্যখন একেলগ কৰি বৰ্তমানৰ কেৰালা ৰাজ্য গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ আগতে কাছাৰগোড অঞ্চলটো মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ দক্ষিণ কানাড়া জিলাৰ এটা অংশ আছিল। আনহাতে লাক্ষাদ্বীপ দ্বীপপুঞ্জক পৃথক কৰি এটা নতুন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল গঠন কৰা হয়।

ভূগোল

ভৌগোলিকভাৱে মালাবাৰ উপকূলক জলবায়ুৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি। এই কেইটা হৈছে: পূবৰ উচ্চভূমি (ওখ-কোৱা আৰু ঠাণ্ডা পাহাৰীয়া অঞ্চল), কেন্দ্ৰীয় মধ্যভূমি (সৰু সৰু পাহাৰেৰে আবৃত) আৰু পশ্চিমৰ নিম্নভূমি (উপকূলীয় সমভূমি)।^২০

পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা পূবৰ উচ্চভূমিত এই উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে অৱস্থিত। এই পৰ্বতমালাই উপকূলীয় সমভূমিক দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমিৰপৰা পৃথক কৰিছে। এই পৰ্বতবোৰক জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ আঠটা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানৰ ভিতৰত এটা বুলি গণ্য কৰা হয়। লগতে ইয়াক ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^৩৩ কেৰালাত থকা আনামুডি শৃংগটোৰ উচ্চতা ২৬৯৫ মিটাৰ। ই হিমালয়ৰ দক্ষিণ দিশে থকা ভাৰতৰ উচ্চতম শৃংগ।^৩৪ এই পৰ্বতমালাৰ অৰণ্যসমূহ হিমালয় পৰ্বততকৈও পুৰণি বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^৩৩

পূব অঞ্চলৰ তুলনাত মালাবাৰৰ পশ্চিম উপকূলীয় অঞ্চলটো বহু পৰিমাণে সমান।^২০ ইয়াত ইটোৱে সিটোৰ সৈতে লাগি থকা লুণীয়া পানীৰ খাল, হ্ৰদ আৰু নদীৰ এটা ডাঙৰ জাল আছে। ইয়াক কেৰালাৰ কায়াল বা কেৰালাৰ বেকৱাটাৰ বুলি জনা যায়।^৩৫ "কেৰালাৰ ধানৰ পাত্ৰ" বুলি জনাজাত কুত্তানাদ অঞ্চলটো ভাৰতৰ আটাইতকৈ কম উচ্চতা থকা স্থান।^২ দেশৰ আটাইতকৈ দীঘল হ্ৰদ ভেম্বনাদ হ্ৰদ এই বেকৱাটাৰ্চ অঞ্চলৰ প্ৰধান অংগ। ই আলাপ্পুয়া আৰু কোচিৰ মাজত অৱস্থিত। ইয়াৰ কালি প্ৰায় ২০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।^৩৬ ভাৰতৰ মুঠ জলপথৰ প্ৰায় আঠ শতাংশ কেৰালাতে পোৱা যায়।^৩৭

প্ৰাকৃতিক ভূগোল

কেতিয়াবা সমগ্ৰ পশ্চিম উপকূলীয় অঞ্চলটোক বুজাবলৈ এক সৰ্বজনীন নাম হিচাপে 'মালাবাৰ উপকূল' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ বিস্তৃতি কোংকণৰপৰা আৰম্ভ কৰি উপদ্বীপাঞ্চলৰ শেষ প্ৰান্ত কন্যাকুমাৰী বা কেপ কমোৰিন পৰ্যন্ত জুৰি থাকে। ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৮৪৫ কিলোমিটাৰ (৫২৫ মাইল)। ই মহাৰাষ্ট্ৰৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰপৰা আৰম্ভ হৈ গোৱাৰ উপকূলীয় অঞ্চল, সমগ্ৰ কৰ্ণাটক আৰু কেৰালাৰ পশ্চিম উপকূল অতিক্ৰম কৰি কন‍্যাকুমাৰীলৈকে বিস্তৃত হৈ আছে। ইয়াৰ পশ্চিমফালে আৰব সাগৰ আৰু পূবফালে পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা অৱস্থিত। এই ঠেক উপকূলভাগৰ দক্ষিণ অংশক দক্ষিণ পশ্চিম ঘাট আৰ্দ্ৰ পৰ্ণপাতী অৰণ্য বুলি কোৱা হয়। জলবায়ুৰফালৰপৰা মালাবাৰ উপকূল (বিশেষকৈ ইয়াৰ পশ্চিমমুখী পাহাৰীয়া ঢালবোৰ) দক্ষিণ ভাৰতৰ আটাইতকৈ বেছি বৰষুণ হোৱা অঞ্চল। কাৰণ পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাই জলীয় বাষ্পপূৰ্ণ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহজাকক বাধা দিয়ে।

মালাবাৰৰ বৰ্ষাৰণ্যসমূহ

মালাবাৰৰ বৰ্ষাৰণ্যসমূহৰ ভিতৰত তলত উল্লেখ কৰা পৰিৱেশীয় অঞ্চলসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে:

1. মালাবাৰ উপকূলীয় আৰ্দ্ৰ অৰণ্য: এই অৰণ্যসমূহে পূৰ্বে ২৫০ মিটাৰ উচ্চতালৈকে উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ আৱৰি আছিল (অৱশ্যে বৰ্তমান এই অৰণ্যসমূহৰ ৯৫ শতাংশই ধ্বংস হৈ গৈছে)।
2. দক্ষিণ পশ্চিম ঘাট আৰ্দ্ৰ পৰ্ণপাতী অৰণ্য: এইবোৰ মধ্যমীয়া উচ্চতাৰ অঞ্চলত গঢ়ি উঠে।
3. দক্ষিণ পশ্চিম ঘাট পাৰ্বত্য বৰ্ষাৰণ্য: এই অৰণ্যসমূহে ১০০০ মিটাৰতকৈ অধিক উচ্চতাৰ অঞ্চলসমূহ আৱৰি ৰাখিছে।

এই বিশেষ অঞ্চলৰপৰাই বিখ্যাত 'মৌচুমী মালাবাৰ' কফিৰ উৎপাদন কৰা হয়।

বন্দৰ চহৰসমূহ

মালাবাৰ উপকূলত কেইবাখনো ঐতিহাসিক বন্দৰ চহৰ আছিল। প্ৰাচীন কালত ইয়াৰ ভিতৰত নাউৰা, ভিজিনজাম, মুজিৰিচ, নেলচিণ্ডা, বেইপুৰ আৰু থুণ্ডী আদি আছিল প্ৰধান। আনহাতে মধ্যযুগত কলিকট, কোল্লাম, পোন্নানী, কন্নুৰ আৰু কোচি আদি চহৰে হাজাৰ হাজাৰ বছৰ ধৰি ভাৰত মহাসাগৰৰ বাণিজ্যৰ একো একোটা ডাঙৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে কাম কৰি আহিছিল।

সাগৰ আৰু সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সৈতে জড়িত থকাৰ বাবেই মালাবাৰ উপকূলৰ চহৰসমূহ বহুত বহুসাংস্কৃতিক আছিল। এই চহৰসমূহ ভাৰতৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ ইহুদী (বৰ্তমান কোচিৰ ইহুদীসকল বুলি জনা যায়), চিৰিয়ান খ্ৰীষ্টান, মুছলমান (বৰ্তমান মালাবাৰৰ মুছলমানসকল বা মাপ্পিলা নামেৰে জনাজাত) আৰু এংলো-ইণ্ডিয়ানসকলৰ ঘৰ আছিল।^৩৮

অৰ্থনীতি

মালাবাৰ উপকূলৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষি, মৎস্য পালন আৰু সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই অঞ্চলটোত প্ৰাচীন কালৰেপৰা মচলাৰ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানি হৈ আহিছে।

কৃষিকৰ্ম আৰু উৎপাদন

• ক’লা জালুক: মালাবাৰ উপকূলৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কৃষিজাত দ্ৰব্য হৈছে ক’লা জালুক। ইয়াক "মালাবাৰ জালুক" বুলিও কোৱা হয়।
• মচলাজাত সামগ্ৰী: ইয়াৰ লগতে দালচেনি, আদা আৰু ইলাচি প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপাদিত হয়।
• নাৰিকল আৰু কফি: উপকূলীয় অঞ্চলত নাৰিকল খেতি আৰু পাহাৰীয়া ঢালত কফি খেতি কৰা হয়।

বাণিজ্য আৰু পৰিবহণ

• সামুদ্ৰিক বন্দৰ: কোঝিকোড়, কোচিন আৰু কন্নুৰ বন্দৰেৰে বৈদেশিক বাণিজ্য চলে।
• মাছ ধৰা কাৰ্য: আৰব সাগৰৰ কাষত থকা বাবে মাছ ধৰা কাৰ্য ইয়াৰ মানুহৰ অন্যতম প্ৰধান জীৱিকা।

আয়ুৰ্বেদ আৰু পৰম্পৰাগত চিকিৎসা পদ্ধতি

মালাবাৰ উপকূল কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চৰ্চাৰ বিকাশ আৰু সংৰক্ষণৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। কেৰালাৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত জন্ম লোৱা কেইবাটাও বংশগত চিকিৎসক পৰিয়ালক একেলগে অষ্টবৈদ্য পৰম্পৰা বুলি জনা যায়। তেওঁলোকে সংস্কৃত পাণ্ডিত্য, চিকিৎসা শিক্ষা আৰু 'অষ্টাংগ হৃদয়ম'ৰ দৰে প্ৰাচীন আয়ুৰ্বেদিক গ্ৰন্থৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চিকিৎসা চৰ্চালৈ অভূতপূৰ্ব বৰঙনি আগবঢ়াইছিল।

মালাবাৰৰ সৈতে জড়িত এনে এক উল্লেখযোগ্য আয়ুৰ্বেদিক বংশ হৈছে বৰ্তমানৰ মালাপ্পুৰম জিলাৰ পুলামানথোল মুছ পৰম্পৰা। এই পৰিয়ালটো অষ্টবৈদ্য ব্যৱস্থাৰ অন্তৰ্ভুক্ত। তেওঁলোকে ঐতিহাসিকভাৱে কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসাৰ সংৰক্ষণ আৰু চৰ্চাৰ সৈতে জড়িত হৈ আহিছে।

আঞ্চলিক পৰম্পৰা আৰু ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি, পুলামানথোল মুছ বংশৰ চিকিৎসকসকলৰ ট্ৰাভাংকোৰ (তিৰুৱিতাংকোৰ) ৰাজপৰিয়ালৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছিল। দেশীয় ৰাজ্যৰ শাসনকালত তেওঁলোকে ট্ৰাভাংকুৰ ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ চিকিৎসাৰ বাবেও পৰামৰ্শ আৰু সেৱা আগবঢ়াইছিল। ট্ৰাভাংকোৰৰ ৰজাসকলে আয়ুৰ্বেদ আৰু সংস্কৃত পাণ্ডিত্যলৈ আগবঢ়োৱা ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতায়ে কেৰালাৰ পৰম্পৰাগত চিকিৎসক পৰিয়ালসমূহৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধিত সহায় কৰিছিল।

পুলামানথোল পৰম্পৰা আয়ুৰ্বেদৰ মূল ভিত্তি হিচাপে পৰিগণিত তথা বাগভটৰদ্বাৰা ৰচিত 'অষ্টাংগ হৃদয়ম'ৰ অধ্যয়ন আৰু প্ৰয়োগৰ সৈতে জড়িত। এই বংশ পুলামানথোলত থকা শ্ৰী ৰুদ্ৰ ধন্বন্তৰী মন্দিৰৰ সৈতেও সংলগ্ন। হিন্দু পৰম্পৰাত ভগৱান ধন্বন্তৰীক আয়ুৰ্বেদ আৰু আৰোগ্যৰ দেৱতা বুলি গণ্য কৰা হয়।

এই মন্দিৰটো পৰম্পৰাগত আৰোগ্য ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত ধৰ্মীয় নিয়মসমূহৰ বাবে জনাজাত। ইয়াৰ ভিতৰত 'সৰ্ব ৰোগ শমন পূজা' অন্যতম। এই পূজা বিভিন্ন ৰোগ আৰু শাৰীৰিক কষ্টৰপৰা মুক্তি পাবলৈ এক ভক্তিপূৰ্ণ নিয়ম হিচাপে কৰা হয়। এই অনুষ্ঠানে কেৰালাৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ লগতে ৰাজ্যৰ বাহিৰৰপৰাও ভক্ত আৰু আয়ুৰ্বেদ অনুৰাগীসকলক আকৰ্ষিত কৰে।

এই বংশৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত পুলামানথোল মুছ আয়ুৰ্বেদ হাস্পতাল আৰু আন আন চিকিৎসা কেন্দ্ৰসমূহ অন্যতম। এই কেন্দ্ৰসমূহত পঞ্চকৰ্ম, স্নায়ৱিক পুনৰ্সংস্থাপন, পেশী আৰু হাড়ৰ ৰোগ তথা বংশগত সমস্যাসমূহৰ চিকিৎসা কৰা হয়।^৩৯

প্ৰখ্যাত কৰ্ণাটকী সংগীতজ্ঞ চেম্বাই বৈদ্যনাথ ভাগৱতৰৰ বাবে এই পৰম্পৰাই সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰতো বিশেষ স্বীকৃতি লাভ কৰে। কণ্ঠ সম্পৰ্কীয় সমস্যাত ভোগাৰ পিছত তেওঁ পুলামানথোল পৰম্পৰাৰ অধীনত আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসা গ্ৰহণ কৰি আৰোগ্য লাভ কৰিছিল বুলি জনা যায়।

বৰ্তমান সময়ত এই বংশৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহে 'আয়ুৰ্বেদ থানাল'ৰ দৰে সমাজ কল্যাণমূলক স্বাস্থ্য আঁচনিৰ জৰিয়তে নিজৰ কাম-কাজ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলক আয়ুৰ্বেদিক চিকিৎসাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা।

অধিক পঢ়ক

• K. V. Krishna Iyer. (1938). Zamorins of Calicut: From the earliest times to AD 1806. Norman Printing Bureau, Kozhikode
• William Logan. (1887). Malabar Manual (Volume-I). Madras Government Press
• William Logan. (1887). Malabar Manual (Volume-II). Madras Government Press
• Menon, A. Sreedhara. (2007). A Survey of Kerala History. DC Books. ISBN 9788126415786
• S. Muhammad Hussain Nainar. (1942). Tuhfat-al-Mujahidin: An Historical Work in The Arabic Language. University of Madras
• Panikkar, K. M. (1929). Malabar and the Portuguese: being a history of the relations of the Portuguese with Malabar from 1500 to 1663
• Panikkar, K. M. (1931). Malabar and the Dutch
• Panikkar, K. M. (1953). Asia and Western dominance, 1498–1945. G. Allen and Unwin