মামণি ৰয়ছম গোস্বামী

মামণি ৰয়ছম গোস্বামী (১৪ নৱেম্বৰ ১৯৪২—২৯ নৱেম্বৰ ২০১১) অসমৰ এগৰাকী জ্ঞানপীঠ বঁটা বিজয়ী সাহিত্যিক, কবি, সম্পাদক, অধ্যাপিকা আৰু সমাজকৰ্মী। তেখেতক সাধাৰণতে “মামণি বাইদেউ” বুলিও জনা যায়। আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যত তেখেতৰ গুৰুত্ব দুটা দিশত বিশেষভাবে লক্ষ্যণীয়—এফালে উপন্যাস-কেন্দ্ৰিক সৃষ্টিশীল সাহিত্য, আনফালে ৰামায়ণী সাহিত্যক ভিত্তি কৰি কৰা গৱেষণা আৰু শিক্ষাবিদ্যাৰ জৰিয়তে অসমীয়াৰ শৈক্ষিক প্ৰতিনিধিত্ব। সমাজৰ প্ৰান্তীয় অভিজ্ঞতা, লিংগ-ভিত্তিক বঞ্চনা, দাৰিদ্ৰ্য আৰু সংঘাতৰ কঠোৰ বাস্তৱক তেখেতে কাব্যিক সংবেদনাৰে শিল্প-সাহিত্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

পৰিচয় আৰু প্ৰাৰম্ভিক জীৱন

মামণি ৰয়ছম গোস্বামীৰ জন্ম গুৱাহাটীত; জন্মনাম আছিল ইন্দিৰা গোস্বামী। পিতৃ উমাকান্ত গোস্বামী কটন কলেজৰ অধ্যক্ষ আছিল আৰু পিছলৈ অসমৰ প্ৰথম শিক্ষাধিকাৰী হিচাপে পৰিচিত হৈছিল; মাতৃ অম্বিকা দেৱী। শৈশৱৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আমৰঙা সত্ৰত কটোৱা বুলি উল্লেখ কৰা হয়; তেখেতৰ খুৰাক চন্দ্ৰকান্ত গোস্বামী সেই সত্ৰৰ সত্ৰাধিকাৰ আছিল। এই সত্ৰ-জীৱন আৰু পৰিবেশগত অভিজ্ঞতাই তেখেতৰ অন্তঃসংস্কাৰ আৰু দৃষ্টিভংগীত সামাজিক-ধাৰ্মিক অনুশাসন, ৰীতি-নীতি আৰু মানুহৰ দৈনন্দিন বাস্তৱৰ প্ৰতি এক সংবেদনশীলতা গঢ়ি তুলিছিল বুলি তেখেতৰ সাহিত্য-জীৱনৰ আলোচনাত প্ৰায়ে উল্লিখিত হয়।

শিক্ষা আৰু গৱেষণা

শিক্ষাজীৱনত তেখেতে গুৱাহাটীৰ লতাশিল প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত পঢ়াৰ পাছত তৎকালীন অসমৰ ৰাজধানী শ্বিলংৰ “পাইন মাউণ্ট স্কুল”ত অধ্যয়ন কৰে। তাৰ পাছত গুৱাহাটীৰ তাৰিণীচৰণ বালিকা বিদ্যালয় আৰু সন্দিকৈ বালিকা মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা আই.এ. উত্তীৰ্ণ হয়।

গৱেষক ৰূপে মামণি ৰয়ছম গোস্বামীয়ে ৰামায়ণী সাহিত্যৰ তুলনামূলক অধ্যয়নত বিশেষ মনোযোগ দিয়ে। তুলসীদাসৰ ৰামচৰিতমানস আৰু মাধৱ কন্দলীৰ অসমীয়া ৰামায়ণৰ তুলনামূলক অধ্যয়নৰ ভিত্তিত তেখেতে বৃন্দাবনৰ ইনষ্টিটিউট অৱ অৰিয়েণ্টেল ফিল’ছফীৰ পৰা ১৯৭২ চনত ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে। এই গৱেষণাৰ ধাৰা তেখেতৰ সাহিত্যিক দৃষ্টিতো প্ৰভাব পেলাই—পৌৰাণিক আখ্যান, নৈতিকতা, ক্ষমতা-সম্পৰ্ক আৰু সমাজ-প্ৰথাক আধুনিক অভিজ্ঞতাৰ সৈতে মিলাই চোৱাৰ এক প্ৰৱণতা দেখা যায়।

কৰ্মজীৱন: শিক্ষকতা আৰু বিশ্ববিদ্যালয়

বৈবাহিক জীৱনত হোৱা গভীৰ ব্যক্তিগত আঘাতৰ পাছত তেখেতে কিছু সময় অসমৰ গোৱালপাৰাৰ সৈনিক স্কুলত শিক্ষকতা কৰে। পৰৱৰ্তীকালত তেখেত বৃন্দাবনত থাকে আৰু তাত উপেন্দ্ৰ চন্দ্ৰ লেখাৰুৰ অধীনত গৱেষণা আৰম্ভ কৰে (১৯৬৯) বুলি তথ্যত উল্লেখ আছে। বৃন্দাবনৰ অভিজ্ঞতাই তেখেতৰ সাহিত্যসৃষ্টিৰ বাবে বিশেষ উপাদান যোগাইছিল; বিশেষকৈ নীলকণ্ঠী ব্ৰজ উপন্যাসৰ প্ৰেক্ষাপট আৰু মানসিক সুৰ তাতেই গঢ় লৈ উঠা বুলি কোৱা হয়।

১৯৭১ চনত তেখেতে দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আধুনিক ভাৰতীয় ভাষা বিভাগত অসমীয়া বিষয়ৰ অধ্যাপিকা হিচাপে যোগদান কৰে আৰু সেই বিভাগৰ মুৰব্বীৰূপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। দিল্লীত তেখেতৰ উপস্থিতিয়ে অসমীয়া সাহিত্য-ভাষাক ৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক পৰিসৰত প্ৰতিষ্ঠা দানত সহায় কৰিছিল।

ব্যক্তিগত জীৱন আৰু মানসিক অভিঘাত

মামণি ৰয়ছম গোস্বামীৰ বিয়া ১৯৬৫ চনৰ অক্টোবৰ মাহত মাধবেন ৰয়ছম আয়েংগাৰৰ সৈতে সম্পন্ন হয়। স্বামীৰ কৰ্মসূত্ৰে তেখেত কাশ্মীৰলৈ যায়; কিন্তু বিয়াৰ প্ৰায় ১৮ মাহৰ পাছত ১৯৬৭ চনৰ ১৫ এপ্ৰিলত পথ দুৰ্ঘটনাত স্বামীৰ অকাল মৃত্যু হয়। এই ঘটনাই তেখেতৰ ব্যক্তিত্ব আৰু সাহিত্য-জগতত সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাব পেলায়। তেখেতে আত্মজীৱনীমূলক গ্ৰন্থ আধা লেখা দস্তাবেজত হতাশা আৰু মানসিক সংকটৰ কথা স্পষ্টভাবে লিখিছে, যাৰ ভিতৰত আত্মহত্যাৰ চিন্তাৰ উল্লেখো আছে। এই ব্যক্তিগত বেদনা তেখেতৰ বহু ৰচনাৰ অন্তঃসুৰত একেধৰণে—বিচ্ছেদ, শোক, আত্মসংগ্ৰাম আৰু পুনৰ গঠন—ৰূপে ধ্বনিত হয়।

সাহিত্যসৃষ্টি: ধাৰা, বিষয় আৰু কৌশল

মামণি ৰয়ছম গোস্বামী মূলতঃ ঔপন্যাসিকা হিচাপে অধিক জনপ্ৰিয়। যদিও তেখেতে অসমীয়াৰ লগতে ইংৰাজীতো লিখিছিল, তথাপি তেখেতৰ সৃষ্টিশীল সত্তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল অসমীয়া ভাষাৰ গদ্য-শিল্প। তেখেতৰ কাহিনীত প্ৰায়ে দেখা যায়—

• সাধাৰণ মানুহৰ যাপিত জীৱন আৰু তাৰ ভিতৰৰ দুখ-সংগ্ৰাম
• সমাজৰ ৰীতি-নীতি, ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰথাত নিহিত ক্ষমতা-সম্পৰ্ক
• দাৰিদ্ৰ্য, সংঘাত আৰু শাৰীৰিক অস্তিত্ব (gender)ৰ প্ৰভাৱ

তেখেতে নিজ অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত লিখাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে; সেই অভিজ্ঞতাক কল্পনা আৰু শিল্প-ভাষাৰে “গঢ়” দি সাহিত্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ কথাও তেখেতৰ বক্তব্যত দেখা যায়। প্ৰিন্স ক্ল’ছ সন্মান (২০০৮) উপলক্ষে জুৰীৰ মতামতত তেখেতক বৰ্ণনা কৰা হয়—চিন্তামূলক চিত্ৰকল্প বৰ্ণনাৰে সামাজিক ন্যায়, লিংগ-সম্পৰ্ক, বয়স, দাৰিদ্ৰ্য আৰু সংঘাতৰ জটিলতা প্ৰকাশ কৰিব পৰা শক্তিশালী কথাশিল্পী হিচাপে।

উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থসমূহ

উৎস-টোকাত উল্লিখিত উপন্যাস/গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত কিছুমান বিশেষ উল্লেখযোগ্য—

• দঁতাল হাতীৰ উঁয়ে খোৱা হাওদা
• নীলকণ্ঠী ব্ৰজ
• মামৰে ধৰা তৰোৱাল
• তেজ আৰু ধূলিৰে ধূসৰিত পৃষ্ঠা
• অহিৰণ
• চেনাবৰ স্ৰোত
• আধা লেখা দস্তাবেজ
• সংস্কাৰ
• উদয়ভানুৰ চৰিত্ৰ

এছাড়াও উৎস-টোকাত কোৱা মতে তেখেতে ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন অঞ্চল আৰু বিদেশৰ বহু ঠাইৰ পটভূমি লৈ উপন্যাস ৰচনা কৰিছিল; এই বহুপটভূমিৰ ব্যৱহাৰে তেখেতৰ কথাশিল্পক কেৱল আঞ্চলিক সীমাৰ ভিতৰত আবদ্ধ নাথাকি বহুমাত্ৰিক জীৱন-অভিজ্ঞতাৰ সৈতে জুৰি দিছিল।

সন্মান আৰু স্বীকৃতি

মামণি ৰয়ছম গোস্বামীয়ে সাহিত্যক্ষেত্ৰত একাধিক উল্লেখযোগ্য সন্মান লাভ কৰে। উৎস-টোকা অনুসাৰে তেখেতে—

• সাহিত্য অকাডেমি বঁটা (১৯৮২)
• জ্ঞানপীঠ বঁটা (২০০০)
• Principal Prince Claus Laureate (২০০৮) — ভাৰতৰ প্ৰথম Principal Prince Claus Laureate

এই সন্মানসমূহে তেখেতৰ সাহিত্যিক কৃতিত্বৰ লগতে সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰশ্নসমূহক শিল্পিত ৰূপে উত্থাপন কৰাৰ ক্ষমতাকো স্বীকৃতি দিছিল বুলি উৎস-টোকাত ইঙ্গিত মেলে।

সামাজিক ভূমিকা আৰু শান্তি-প্ৰচেষ্টা

সাহিত্যৰ বাহিৰেও মামণি ৰয়ছম গোস্বামী অসমত শান্তি-প্ৰচেষ্টাৰ সৈতে জড়িত আছিল। উৎস-টোকা অনুসাৰে, তেখেতে সংযুক্ত মুক্তি বাহিনী (ULFA)ক অস্ত্ৰ-সম্বৰণ কৰি জনজীৱনলৈ ঘূৰি আহিবলৈ আহ্বান জনোৱাৰ লগতে চৰকাৰ আৰু সংগঠনটোৰ মাজত আলোচনাৰ জৰিয়তে শান্তি স্থাপনৰ প্ৰচেষ্টাত অংশ লয়। এই প্ৰয়াসৰ অংশ হিচাপে বিশিষ্ট নাগৰিক আৰু প্ৰচাৰ মাধ্যমৰ প্ৰতিনিধি সম্বলিত People’s Consultive Group (PCG) গঠিত হয় আৰু এই মঞ্চৰ মাধ্যমেৰে তিনিলানী আলোচনা অনুষ্ঠিত হয়; এক আলোচনাত প্ৰধানমন্ত্ৰী মনমোহন সিংও অংশ লৈছিল বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। সাহিত্যিক-সামাজিক ব্যক্তিত্ব হিচাপে তেখেতৰ এই ভূমিকা অসমীয়াৰ জনজীৱন আৰু ৰাজনৈতিক পৰিসৰত বহুল আলোচিত হয়।

শেষ বছৰ আৰু মৃত্যু

উৎস-টোকা অনুসাৰে, তেখেতে হাওঁফাওঁ-সম্পৰ্কীয় সংক্ৰমণসহ বিভিন্ন ৰোগত ভুগি প্ৰায় আঠ মাহ সংকটজনক অৱস্থাত আছিল। চিকিৎসাৰ উদ্দেশ্যে গুৰগাঁৱৰ এখন চিকিৎসালয়লৈ নিয়া হৈছিল আৰু পিছত গুৱাহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়লৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ২৯ নৱেম্বৰ ২০১১ তাৰিখে গুৱাহাটী চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ত তেখেতৰ মৃত্যু হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

মামণি ৰয়ছম গোস্বামীৰ সাহিত্যিক উত্তৰাধিকাৰ মূলতঃ দুটা স্তম্ভত দাঁড়ি আছে—(১) অসমীয়া উপন্যাসক সামাজিক বাস্তৱ, লিংগ-সংবেদনশীলতা আৰু সংঘাত-অনুভৱৰ গভীৰ অনুসন্ধানলৈ আগুৱাই নিয়া, আৰু (২) ৰামায়ণী অধ্যয়ন তথা বিশ্ববিদ্যালয়-শিক্ষণৰ জৰিয়তে অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যক ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষাক্ষেত্ৰত প্ৰতিষ্ঠিত কৰা। ব্যক্তিগত জীৱনৰ শোক, বিচ্ছেদ আৰু মানসিক সংকটকো তেখেতে নিছক আত্মবিলাপত সীমাবদ্ধ নাথাকি শিল্পত ৰূপ দিয়া—এই গুণে তেখেতক আধুনিক অসমীয়া কথাসাহিত্যৰ অন্যতম স্বতন্ত্ৰ কণ্ঠস্বৰ কৰি তোলে। লগতে, শান্তি-প্ৰচেষ্টাত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণে দেখুৱায় যে তেখেতে সাহিত্যক কেৱল পাঠ্য-জগতৰ ভিতৰত আবদ্ধ নৰাখি সমাজ-বাস্তৱৰ সৈতে সংলাপ স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

আৰু চাওক

• অসমীয়া সাহিত্য
• জ্ঞানপীঠ বঁটা
• সাহিত্য অকাডেমি বঁটা
• দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়
• নীলকণ্ঠী ব্ৰজ
• দঁতাল হাতীৰ উঁয়ে খোৱা হাওদা
• আধা লেখা দস্তাবেজ
• সংযুক্ত মুক্তি বাহিনী
• গুৱাহাটী
• অসম