সম্পাদকমণ্ডলীৰ বাছনিত বিশ্বকোষৰ শ্ৰেষ্ঠ প্ৰবন্ধসমূহ। · ১১০ প্ৰবন্ধ
অসম উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজ্য, যাৰ ভৌগোলিক-সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ় লৈছে মূলতঃ ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাক কেন্দ্ৰ কৰি। ইতিহাসত কামৰূপ–প্ৰাগজ্যোতিষপুৰ পৰম্পৰা আৰু পিছত টাই-আহোম জনগোষ্ঠীৰ উত্থানৰ যোগেদি এই ভূখণ্ডে পৃথক ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক ধাৰা লাভ কৰে।
গুৱাহাটী অসমৰ সৰ্ববৃহৎ মহানগৰ আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ এক মুখ্য বাণিজ্যিক, শৈক্ষিক আৰু প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ নগৰটোক ঐতিহাসিকভাৱে প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয় আৰু আধুনিক যুগত ই “উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ” ৰূপে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
অসমীয়া ভাষা ভাৰত-আৰ্য ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত এক প্ৰাচ্য ভাৰতীয়-আৰ্য ভাষা, আৰু অসমৰ ৰাজ্যিক ভাষা হিচাপে ই অঞ্চলটোৰ মুখ্য সংযোগী ভাষা। প্ৰাচীন কালৰ পৰা নিজা লিপি আৰু সাহিত্যিক পৰম্পৰাৰে পুষ্ট এই ভাষাই দীঘলীয়া বিৱৰ্তনৰ মাজেদি আহি ২০২৪ চনৰ ৩ অক্টোবৰ তাৰিখে ভাৰতৰ ধ্ৰুপদী ভাষাৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে।
যোৰহাট অসমৰ উজনি অংশৰ এখন ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে প্ৰভাৱশালী নগৰ, আৰু যোৰহাট জিলাৰ সদৰ। আহোম শাসনৰ অন্তিম ৰাজধানী হিচাপে ইয়াৰ ঐতিহ্য, উচ্চ স্বাক্ষৰতাৰ ধাৰা, আৰু চাহ-গৱেষণাকে ধৰি আধুনিক শিক্ষাগৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহে চহৰখনক বিশেষ গুৰুত্ব দিছে।
ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ এছিয়াৰ অন্যতম দীঘল আৰু ভাৰত-অসমৰ প্ৰধান নদী-ব্যৱস্থা, যাৰ পানী-প্ৰবাহে ভৌগোলিক গঠন, কৃষি, বাণিজ্য আৰু জনজীৱনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ই দিহাং, দিবাং আৰু লোহিতৰ সন্মিলনৰ পাছত অসমত “ব্ৰহ্মপুত্ৰ” নামেৰে বিস্তৃত ৰূপ লয়, আৰু আগবঢ়ি গৈ বাংলাদেশত যমুনা নামেৰে গংগাৰ সৈতে মিলি বঙ্গোপসাগৰ…
ডিব্ৰুগড় উজনি অসমত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ উত্তৰ পাৰৰ এখন ঐতিহাসিক মহানগৰ আৰু ডিব্ৰুগড় জিলাৰ সদৰ। ২০২৪ চনত পৌৰ নিগম গঠনৰ পাছত ই অসমৰ দ্বিতীয় মহানগৰ হিচাপে স্বীকৃতি পায় আৰু চাহ-বাণিজ্য, উদ্যোগ-কাৰখানা আৰু ৰাজ্যিক প্ৰশাসনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ ৰূপে পৰিগণিত।
শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱ (১৪৪৯–১৫৬৮) মধ্যযুগীয় অসমৰ এক প্রধান ধৰ্মপ্ৰচাৰক আৰু বহুমুখী স্ৰষ্টা, যাঁৰ নেতৃত্বত নৱবৈষ্ণৱ তথা একশৰণ নাম ধৰ্মে সমাজ-জীৱনত গভীৰ ৰূপান্তৰ আনে। সাহিত্য, সংগীত, নাট-অভিনয়, নৃত্য আৰু সামাজিক সংগঠনৰ সমাহাৰে তেওঁ অসমীয়া সংস্কৃতিৰ এক ঐক্যসূত্ৰ গঢ়ি তোলে।
ভূপেন হাজৰিকা (১৯২৬–২০১১) অসম আৰু ভাৰতৰ বহুভাষিক কণ্ঠশিল্পী, সুৰকাৰ, গীতিকাৰ আৰু চলচ্চিত্ৰ-সংগীত পৰিচালক; তেখেত “সুধাকণ্ঠ” নামে ব্যাপক জনপ্ৰিয়। সংগীত-সাহিত্য-চলচ্চিত্ৰ-সাংস্কৃতিক নেতৃত্ব আৰু সীমিত ৰাজনৈতিক ভূমিকাৰ জৰিয়তে তেখেতে আধুনিক অসমীয়া সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ়াত উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছে।
লখিমপুৰ জিলা অসমৰ উত্তৰ-পূবাংশত অৱস্থিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্রশাসনিক একক, যাৰ সদৰ উত্তৰ লখিমপুৰ। ঐতিহাসিকভাৱে ই চুতীয়া ৰাজ্য আৰু আহোম ৰাজ্যৰ শাসন-পৰ্যায় অতিক্ৰম কৰি ঔপনিৱেশিক যুগত জিলা-গঠন লাভ কৰে আৰু ১৯৭১ চনত পুনৰ্গঠনৰ জৰিয়তে আধুনিক সীমাৰেখা লাভ কৰে।
আহোম ৰাজ্য (পূৰ্বনাম অসম ৰাজ্য; টাই-আহোম নাম মু'ঙ দুন চুন খাম) ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰায় ৬০০ বছৰ ধৰি টিকি থকা এক মধ্যযুগীয় ৰাজতান্ত্ৰিক ৰাজ্য আছিল। এই ৰাজ্যই উত্তৰ-পূব ভাৰতত এক শক্তিশালী ৰাজনৈতিক-সামৰিক ব্যৱস্থা গঢ় দি মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰসাৰ ৰোধ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয় আৰু শেষত ১৮২৬ চনত…
শিৱসাগৰ অসমৰ শিৱসাগৰ জিলাৰ জিলা সদৰ আৰু টাই-আহোম যুগৰ ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্নেৰে সমৃদ্ধ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নগৰ। শিৱসাগৰ পুখুৰী আৰু তাৰ কাষৰ দ’লসমূহৰ লগতে ৰংপুৰ-গড়গাঁও এলেকাৰ স্থাপত্যই এই নগৰক অসমৰ ইতিহাস-সংস্কৃতি অধ্যয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু কৰি তোলে।
শিৱসাগৰ জিলা অসমৰ এখন প্ৰশাসনিক জিলা, য’ত আহোম যুগৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস আৰু স্থাপত্য-ঐতিহ্য বিশেষভাৱে ঘনীভূত ৰূপত দেখা যায়। তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ উৎপাদনৰ আগৰণুৱা ক্ষেত্ৰ হিচাপেো জিলাখনৰ আৰ্থ-সামাজিক গুৰুত্ব উল্লেখযোগ্য।
টাই-আহোম জনগোষ্ঠী হৈছে অসম আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশত বসবাস কৰা উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ টাই জাতিগত গোট। ঐতিহাসিকভাৱে তেওঁলোকৰ আগমন, ৰাজ্য-গঠন, লিপি-ভাষা আৰু পূৰ্বপুৰুষ-পূজাভিত্তিক ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা অসম ইতিহাসৰ এটা মুখ্য অধ্যায়।
যোৰহাট জিলা অসম ৰাজ্যৰ এটি গুৰুত্বপূর্ণ প্ৰশাসনিক একক, যাৰ সদৰ যোৰহাট চহৰ। শিক্ষাৰ বিস্তাৰ, সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ বিকাশ, চাহ উদ্যোগ আৰু গৱেষণা-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ উপস্থিতিৰ বাবে এই জিলাখনক অসমৰ সাংস্কৃতিক প্ৰাণকেন্দ্ৰ বুলি বহুতে চেনে।
জুবিন গাৰ্গ (১৯৭২–২০২৫) আধুনিক অসমীয়া সংগীতৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী কণ্ঠশিল্পী, সুৰকাৰ আৰু সংগীত পৰিচালক আছিল। বহুভাষিক কণ্ঠদান, বহুবাদ্যযন্ত্ৰৰ দখল আৰু চলচ্চিত্ৰ-সংগীতত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ বাবে তেওঁ অসম তথা উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক পৰিসৰত বিশেষ স্থান লাভ কৰে।
মাধৱদেৱ (১৪৮৯–১৫৯৬) মহাপুৰুষীয়া এক শৰণ নাম ধৰ্মৰ অন্যতম কেন্দ্ৰীয় ব্যক্তিত্ব আৰু শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ প্ৰধান শিষ্য তথা উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে স্বীকৃত। সাহিত্য, সংগীত-নাট্য, আৰু সত্ৰ-সংগঠনৰ জৰিয়তে তেওঁ অসমীয়া ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ দীঘলীয়া ধাৰাক সুদৃঢ় ৰূপ দিছে।
লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা (১৮৬৪–১৯৩৮) আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যৰ অন্যতম পথ-প্ৰদৰ্শক; কাব্য, নাটক, প্ৰবন্ধ, হাস্য-ৰম্য, সমালোচনা, শিশুসাহিত্য আৰু সাংবাদিকতাত তেওঁৰ বহুমুখী সৃষ্টি-কৰ্মে অসমীয়া বৌদ্ধিক জগতলৈ এক নতুন গতি আনিছিল।
হোমেন বৰগোহাঞি (১৯৩২–২০২১) আছিল অসমৰ এগৰাকী প্ৰভাৱশালী সাহিত্যিক-সাংবাদিক, যাৰ সৃষ্টি-সাংবাদিকতা আৰু বৌদ্ধিক সক্ৰিয়তাই বিংশ শতিকাৰ শেষ আৰু একবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ অসমীয়া সাংস্কৃতিক জগতত দীঘলীয়া ছাপ থৈ যায়।
জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা (১৯০৩–১৯৫১) অসমীয়া সাংস্কৃতিক জগতৰ এক বহুমুখী স্ৰষ্টা—গীত, নাটক, সাহিত্য আৰু চলচ্চিত্ৰত তেখেতে একেলগে দীৰ্ঘস্থায়ী ছাপ ৰাখিছে। প্ৰথম অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ নিৰ্মাণৰ লগতে আধুনিক অসমীয়া গীতধাৰাৰ বাট খুলিবলৈ আগবঢ়োৱা ভূমিকাৰ বাবে তেখেতক “ৰূপকোঁৱৰ” ৰূপে স্মৰণ কৰা হয়।
ভাষা হ’ল মানুহে সাঙ্কেতিক ধ্বনিৰ সহায়ত অৰ্থবোধক বাক্য গঠন কৰি ভাব-বিনিময় কৰাৰ সমাজ-স্বীকৃত প্ৰণালী। ই প্ৰণালীবদ্ধ, সমাজকেন্দ্ৰিক আৰু সৃজনমূলক এক মানৱীয় দক্ষতা, যাৰ উপাদান ধ্বনি, ৰূপ, বাক্য আৰু অৰ্থ।
তিনিচুকীয়া জিলা অসমৰ এটি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশাসনিক একক, যাৰ সদৰ তিনিচুকীয়া নগৰত অবস্থিত। ইতিহাস, বনাঞ্চল আৰু খনিজ-ভিত্তিক উদ্যোগ একেলগে ধৰি এই জিলা উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।
বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা (১৯০৯–১৯৬৯) অসমৰ আধুনিক সাংস্কৃতিক ইতিহাসত বহুমুখী প্ৰতিভাৰ প্ৰতীক, যাঁক শিল্প-সাহিত্য আৰু গণআন্দোলনৰ সংযোগস্থলৰ এজন মুখ্য স্ৰষ্টা হিচাপে ধৰা হয়।
গোলাঘাট উজনি অসমৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰ আৰু গোলাঘাট জিলাৰ সদৰ। ধনশিৰী নৈক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লোৱা এই নগৰ ঐতিহাসিক নিদৰ্শন, শিক্ষা-সংস্কৃতি আৰু কাজিৰঙা-কেন্দ্ৰিক পৰ্যটন সংযোগৰ বাবে পৰিচিত।
গোৱালপাৰা জিলা অসমৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত এখন প্ৰশাসনিক জিলা, যাৰ সদৰ গোৱালপাৰা নগৰত। ইতিহাস, ভাষা-সংস্কৃতি আৰু নদীনিৰ্ভৰ ভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে এই জিলা পশ্চিম অসমৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চল।
মাজুলী অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বুকুত অৱস্থিত বৃহৎ নদীদ্বীপ, আৰু ২০১৬ চনৰ পৰা ই এখন পৃথক জিলা। সত্ৰ-ভিত্তিক বৈষ্ণৱ পৰম্পৰা, বহুধা লোকসংস্কৃতি আৰু নদীভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে মাজুলী অসম তথা ভাৰতৰ এক অনন্য সাংস্কৃতিক-ভৌগোলিক অঞ্চল।
ধুবুৰী জিলা অসমৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত এখন সীমান্তৱৰ্তী প্ৰশাসনিক জিলা, যাৰ সদৰ ধুবুৰী নগৰত। ব্ৰহ্মপুত্ৰকেন্দ্ৰিক ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য, বহুস্তৰীয় ইতিহাস আৰু ধৰ্ম-সংস্কৃতিৰ সহাৱস্থানে এই জিলাক বিশেষ গুৰুত্ব দিছে।
বড়ো ভাষা (बर’ राव) বড়ো জনগোষ্ঠীৰ মাতৃভাষা আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ তিব্বত-বৰ্মীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত কওঁতাৰ সংখ্যাৰে অগ্ৰগণ্য। ই অসমৰ সহ-চৰকাৰী ভাষা, বড়োলেণ্ড স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ চৰকাৰী ভাষা, আৰু ভাৰতৰ সংবিধানৰ অষ্টম অনুসূচীত অন্তৰ্ভুক্ত স্বীকৃত ভাষা।
চুতীয়া ৰাজ্য আছিল ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ পৰা ষোড়শ শতিকাৰ প্ৰথম ভাগলৈকে পূব অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত গঢ় লৈ উঠা এখন বৃহৎ মধ্যযুগীয় ৰাজতান্ত্ৰিক ৰাজ্য। শদিয়াক কেন্দ্ৰ কৰি ই উত্তৰ-পূব সীমান্ত-বাণিজ্য, সাংস্কৃতিক-ধৰ্মীয় প্রতিষ্ঠান আৰু আঞ্চলিক ৰাজনীতিত দীৰ্ঘকাল প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিছিল।
বিহু অসমৰ জাতীয় উৎসৱ আৰু অসমৰ জনজীৱনৰ কৃষিভিত্তিক বাৰ্ষিক ঋতুচক্ৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। জাতি-বৰ্ণ-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে একেলগে উদযাপন কৰিব পৰা এই উৎসৱে অসমৰ সাংস্কৃতিক ঐক্য, লোকাচাৰ আৰু সংগীত-নৃত্য পৰম্পৰাৰ এক প্ৰধান বাহক ৰূপে পৰিচয় দিয়ে।
মিচিং জনগোষ্ঠী অসম আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশত বসবাস কৰা টানি জাতিৰ এটা প্ৰধান জনগোষ্ঠী, যাৰ ভাষা চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ অন্তৰ্গত। নদীকেন্দ্ৰিক বাসস্থান, কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতি আৰু উৎসৱ-সংস্কৃতিৰ বাবে মিচিং সমাজ অসমৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিসৰত উল্লেখযোগ্য।
