বিহু

বিহু অসমৰ সৰ্বাধিক জনপ্ৰিয় আৰু বিস্তৃত উদযাপিত উৎসৱ, যি একে সময়তে কৃষিজীৱন, সামাজিক মিলন আৰু লোকসাংস্কৃতিক প্ৰকাশৰ মেলবন্ধন। কৃষিকেন্দ্ৰিক বছৰচক্ৰত খেতিৰ আৰম্ভণি, বাঢ়নী আৰু চপোৱা—এই তিনিটা পৰ্যায়ৰ সৈতে মিলাই অসমত বিহুক তিনিধৰণে দেখা যায়: ব'হাগ বিহু (ৰঙালী), কাতি বিহু (কঙালী) আৰু মাঘ বিহু (ভোগালী)। ই কেৱল আনন্দোৎসৱ নহয়; বৰং অসমৰ সামাজিক গাঁথনিৰ ভেতৰত মংগোলীয় আৰু আৰ্য সংস্কৃতি-স্তৰৰ সংমিশ্ৰণ, আৰু সময়ে সময়ে হোৱা ৰূপান্তৰৰ চিহ্নও বহন কৰে।

স্বৰূপ আৰু পৰিসৰ

বিহুক সাধাৰণতে “কৃষিভিত্তিক উৎসৱ”ৰ ধাৰাত ব্যাখ্যা কৰা হয়। কৃষিশ্ৰমে গঢ়া সমাজত ঋতু আৰু শস্য-চক্ৰ অনুসৰি সামূহিক আনন্দ প্ৰকাশ স্বাভাৱিক; অসমত সেই আনন্দ ধাৰাবাহিকভাৱে আচাৰ-নীতি, গীত-নৃত্য আৰু সামাজিক আদান-প্ৰদানৰ ৰূপ লৈ বিহু হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা পায়। বিহুৰ এটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—ই জাতি-বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলো লোকে একে ঠাইত, একে আনন্দত অংশ ল’ব পৰাকৈ সামাজিকভাৱে বিস্তৃত।

অসমৰ উপৰিও দাঁতি-কাষৰীয়া কিছুমান অঞ্চলৰ কিছুমান জাতি-জনজাতিৰ মাজত বিহু বা বিহুৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা উৎসৱ দেখা যায়। উৎস-ভিত্তিত এই সাদৃশ্যক বিশেষকৈ বড়ো জনগোষ্ঠী আৰু ডিমাছা জনগোষ্ঠী আদিৰ উৎসৱৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়; ইয়াক বৃহত্তৰ বড়ো-কছাৰী সাংস্কৃতিক বলয়ৰ সৈতে জড়িত বুলিও কিছুমান মতত ধৰা হয়।

তিনিটি বিহু: সময়ধাৰা আৰু কৃষিচক্ৰ

অসমীয়া সমাজত বিহুৰ মূল কাঠামো “তিন বিহু”ৰ জৰিয়তে স্পষ্ট হয়। কৃষি উৎসৱৰ সাধাৰণ ধাৰণা অনুসৰি খেতিৰ কাম তিনিটা মুখ্য স্তৰত বিভক্ত—আৰম্ভ, বাঢ়নী, আৰু চপোৱা—আৰু অসমত ইয়াৰ সাংস্কৃতিক ৰূপ হ’ল তিন বিহু।

• ব'হাগ বিহু (ৰঙালী): নতুন কৃষিবছৰৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; উচ্ছলতা, গীত-নৃত্য আৰু সামাজিক মিলনত এই বিহুৰ প্ৰাধান্য বেছি।
• কাতি বিহু (কঙালী): খেতি বাঢ়নী বতৰৰ লগত জড়িত; এই সময়ত লোকাচাৰত সংযম আৰু অভাৱ-সচেতনতাৰ ছাপ বেছি দেখা যায়।
• মাঘ বিহু (ভোগালী): শস্য চপোৱাৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ সৈতে জড়িত; আহাৰৰ প্ৰাচুৰ্য, ভোগ-আয়োজন আৰু সামূহিক ভোজ-প্ৰবণতা এই বিহুত প্ৰবাহিত।

এই তিনিটা ৰূপে বিহু অসমীয়াৰ লোকজ কেলেণ্ডাৰৰ সাংস্কৃতিক ব্যাখ্যা—য’ত কৃষিকেন্দ্ৰিক জীৱন-যাত্ৰাই উৎসৱৰ তাল-লয় নিৰ্ধাৰণ কৰে।

নাম-উৎপত্তি: মতবিভেদ আৰু ব্যাখ্যা

“বিহু” শব্দৰ উৎস সম্পৰ্কে একমত সিদ্ধান্ত নাই; একাধিক ব্যাখ্যা একেলগে চলি আহিছে। এই ক্ষেত্ৰত কিছুমান ব্যাখ্যা ধৰ্মীয়-জ্যোতিষগত, কিছুমান ব্যাখ্যা ভাষাতাত্ত্বিক-জনজাতীয়, আৰু কিছুমান ব্যাখ্যা লোকজ-ঐতিহাসিক ধাৰাত গঠিত।

‘বিষুবত’/বিষুৱনৰ সৈতে সংযোগৰ মত

কিছুমান পণ্ডিতে সংস্কৃত ভাষাৰ “বিষুবত” (দিন-ৰাতিৰ সমতা) ধাৰণাৰ পৰা “বিহু” নামটো উদ্ভৱ হোৱা বুলি ভাবিছে। এই ব্যাখ্যাত ব’হাগ বিহুক বসন্ত বিষুবতৰ সৈতে, মাঘ বিহুক উত্তৰায়ণৰ সৈতে, আৰু কাতি বিহুক হেমন্ত বিষুবতৰ সৈতে মিলাই চোৱা হয়। কিন্তু লীলা গগৈয়ে এই ধৰণৰ ব্যুৎপত্তিত সন্দেহ প্ৰকাশ কৰি কোৱা ধৰণে—জ্যোতিষ-ধাৰণাই গাঁৱলীয়া সহজ সমাজলৈ সম্পূৰ্ণকৈ প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতেই কৃষিভিত্তিক উৎসৱৰ অস্তিত্ব থাকিব পাৰে; তেনেক্ষেত্ৰত নাম-উৎপত্তি কেৱল বৈদিক-জ্যোতিষগত ব্যাখ্যাত আবদ্ধ নাথাকিবও পাৰে। তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগীত, সামূহিক আনন্দ প্ৰকাশৰ আদিম লোকোৎসৱৰ ধাৰাই বিহুৰ বিকাশত গভীৰ ভূমিকা লোৱা বুলি ধৰা হয়।

‘বিচু’ ধাৰা: বড়ো-কছাৰী মূল আৰু চুতীয়া-দেউৰী ঐতিহ্য

আন এটা মতত উজনি অসমৰ বড়ো-কছাৰী মূলীয় জনগোষ্ঠীসমূহ—বিশেষকৈ চুতীয়া জনগোষ্ঠী, দেউৰী জনগোষ্ঠী, মৰাণ আৰু সোণোৱালসকলৰ “বিচু” পৰম্পৰাৰ সৈতে বিহুৰ উৎস জড়িত বুলি কোৱা হয়। এই ধাৰাত “বিচু”ক “অতি পবিত্ৰ দিন” বা “অতি আনন্দ”ৰ অৰ্থৰ সৈতে ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰচেষ্টা আছে। ভাষা-পৰিবৰ্তনৰ উদাহৰণ হিচাপে কিছুমান ব্যাখ্যাত “চ” ধ্বনি “হ”লৈ সৰিব পাৰে বুলি দেখুৱাই “বিচু → বিহু” ধৰণৰ ৰূপান্তৰ সম্ভাৱ্য বুলি ধৰা হয়। ড° পৱন চন্দ্ৰ শইকীয়াই ‘দেউৰী চুতীয়া’ত চুতীয়া ভাষাত বিহুক “বিচু” বোলা হয় বুলি উল্লেখ কৰি “বি”ক অতি আৰু “চু”ক আনন্দময় অৰ্থত ধৰি অপভ্ৰংশৰ কথা তুলিছে।

লোকপৰম্পৰাৰ এক ব্যাখ্যাত “বিচু”ৰ সূত্ৰ আহু ধানৰ খেতিৰ সৈতে সংলগ্ন বুলিও কোৱা হয়; ৰাতি জাগি খেতি পহৰা দিয়া পৰিস্থিতিত গান-নাচেৰে সময় কটাই আনন্দ প্ৰকাশ কৰাৰ অভ্যাসৰ পৰা বাৰ্ষিক উৎসৱৰ ৰূপ গঢ় লৈ উঠা বুলি মমণি মহন্তৰ মত-ধাৰাত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

টাই ভাষাৰ ‘পয়হু’ মত আৰু আপত্তি

গৱেষক ডিম্বেশ্বৰ গগৈয়ে টাই ভাষাৰ “পয়হু” শব্দৰ পৰা “বিহু” নামটো বিকশিত হোৱা সম্ভাৱনা উত্থাপন কৰিছে; এই ব্যাখ্যাত গৰু-পূজাক কেন্দ্ৰ কৰি নামৰ উৎপত্তিৰ কথা কোৱা হয়। কিন্তু ৰিদিপ কুমাৰে যুক্তি দিছে যে ৰঙালী বিহু সম্পূৰ্ণ গৰুকেন্দ্ৰিক নহয়, আৰু কাতি-মাঘ বিহুত গৰু-কেন্দ্ৰিক একেধৰণৰ নিয়ম দেখা নাযায়; সেয়ে ভাব-অৰ্থৰ দিশত “বিচু” ধাৰাক তেওঁ অধিক সম্ভাৱ্য বুলি মত দিয়ে। এইদৰে, বিহুৰ নাম-উৎপত্তি বিষয়টো একাধিক সম্ভাৱনাৰ মাজত আলোচনা-ধীন হৈ আছে।

ঐতিহাসিক-সাংস্কৃতিক বিকাশ

বিহুৰ গঠন-প্ৰক্ৰিয়া অসমৰ সমাজ-ইতিহাসৰ বহুস্তৰীয় সঁজুলি। কৃষিৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে সংগতি ৰাখি উৎসৱৰ প্ৰাথমিক আকাৰ গঢ় লৈ উঠিছিল বুলি ধৰা হয়, আৰু অসমত কৃষিৰ প্ৰাথমিক বিকাশ অষ্ট্ৰ-এছিয়াটিক আৰু তিব্বতীয়-বৰ্মীয় জনগোষ্ঠীৰ সৈতে জড়িত বুলি কিছুমান গৱেষণাত উল্লেখ কৰা হয়। সেই অনুপাতে বিহুৰ আদিম ৰূপকো থলুৱা কৃষি-সংস্কৃতিৰ পৰিসৰত ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। পৰৱৰ্তী ইন্দো-আৰ্য সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ ফলত থলুৱা উৎসৱ-ধাৰাক বিষুৱ বা সংক্ৰান্তি ধাৰণাৰ সৈতে কেলেণ্ডাৰগতভাৱে জুৰি দিয়া ব্যাখ্যাও আগবঢ়োৱা হৈছে (প্ৰমোদচন্দ্ৰ ভট্টাচাৰ্যৰ মত অনুসৰি)।

বিহুৰ বিস্তাৰৰ ক্ষেত্ৰত উজনি অসমৰ ভূমিকা প্ৰায়েই উল্লেখিত। হলিৰাম ঢেকিয়াল ফুকনৰ মতে বিহু কামৰূপত তুলনামূলক কম আৰু সৌমাৰ (উজনি অসম)ত অধিক। এই ধাৰাই বিহুক উজনি অসমৰ লোকজ পৰম্পৰাৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত বুলিও কিছুমান লেখকে মত প্ৰকাশ কৰে।

ৰীতি-নীতি, লোকাচাৰ আৰু স্থানীয় পৰম্পৰা

বিহুৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰত অঞ্চলভেদে প্ৰথাৰ ভিন্নতা দেখা যায়, বিশেষকৈ ব’হাগ বিহুৰ আগ-পিছৰ দিনসমূহক কেন্দ্ৰ কৰি। এক পৰম্পৰা অনুসৰি বৈদিক প্ৰভাৱ আগতে ব’হাগ মাহৰ প্ৰথম বুধবাৰৰ পৰা বিহু আৰম্ভ হোৱাৰ কথা কোৱা হয়; শদিয়া অঞ্চলৰ লোক আৰু দেউৰী জনগোষ্ঠীৰ কিছুমান শাখাই আজিও সেই দিন ধৰি আৰম্ভ কৰাৰ কথা উৎস-ধাৰাত উল্লেখিত। কিছুমান পুৰণি হুঁচৰি-গীতত এই ধৰণৰ সময়-ধাৰাৰ উল্লেখো পাওঁ বুলি ধৰা হয়।

উৎস-ধাৰাত “চ’তৰ বিহু” বা “ৰাতি বিহু” নামৰ এক আগতীয়া পৰ্বৰ কথাও আছে। এই সময়ত ডেকা-গাভৰুসকলে ৰাতি চাকি জ্বলাই ডাঙৰ গছৰ তলত বা থান-সম্পৰ্কিত পৱিত্ৰ স্থানৰ চোতালত নাচ-গানেৰে আনন্দ কৰাটো কিছুমান অঞ্চলত লিপিবদ্ধ হৈছে; গোলাঘাট-যোৰহাট সংলগ্ন বৰহোলা আৰু বাসা দৈয়াং আদি ঠাইৰ উদাহৰণো উৎস-টোকাত দিয়া আছে। এই পৰ্বত জোৰা নাম, প্ৰেম-বিৰহধর্মী গীত আৰু পেঁপা প্ৰতিযোগিতাৰ উল্লেখ আছে। “উৰুকা” শব্দৰ ব্যাখ্যা কিছুমান ব্যাখ্যাত দেউৰী-চুতীয়া “উৰুকুৱা” (শেষ কৰা) ধাৰণাৰ সৈতে সংযোগ কৰি দিয়া হয়।

ব’হাগ বিহুৰ বিশেষ দিনত পুৱাতে গৰু গা-ধুৱাই গৰু বিহু পালন কৰাৰ প্ৰথা উল্লেখযোগ্য; এই আচাৰ বড়ো জনগোষ্ঠীৰ বৈচাগু উৎসৱতো আছে বুলি উৎস-টোকাত তুলনা দিয়া হৈছে। অতীতত ৰং-ধেমালিৰ ভিতৰত কণী যুঁজ আৰু কুকুৰা যুঁজৰ দৰে আয়োজনৰ কথাও উল্লেখ পোৱা যায়।

বিহুৰ সৈতে দেৱী-দেৱালয় আৰু লোকবিশ্বাস জড়িত থকা স্থানীয় ধাৰাও আছে। শদিয়া-কেন্দ্ৰিক কিছুমান বুৰঞ্জীমূলক পৰম্পৰাত কেঁচাইখাতী/কলীমতী দেৱীৰ সৈতে বিহুৰ সৃষ্টি বা বিহু “নমাই অনা” ধাৰণাৰ কথা পোৱা যায়; এই প্ৰসঙ্গত তাম্ৰেশ্বৰী মন্দিৰ আদি স্থল-সংযোগৰ কথাও উৎস-ধাৰাত দেখা যায়। এইবোৰ ব্যাখ্যা “ঐতিহাসিক সত্য”ৰ দৰে নিৰ্বিবাদ নহয়; বৰং বিহুক ঘিৰি গঢ় লৈ উঠা লোকবিশ্বাস আৰু পৰম্পৰা-স্মৃতিৰ অংশ হিচাপেই বেছি বুজিব লাগিব।

লোকসাহিত্য আৰু পৰিবেশন কলা

বিহু মানে কেৱল দিন-তাৰিখৰ উৎসৱ নহয়; ই মূলতঃ গীত-নৃত্য-বাদ্যৰ মাজেৰে প্ৰকাশ পোৱা লোকজ পৰিবেশন। বিহুগীত, বিহু নৃত্য আৰু বিহুৰ বাদ্যযন্ত্ৰ—এই তিনিও বিহুৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয় গঢ়াৰ মৌল উপাদান। অতীতৰ বৰ্ণনাত চ’ত মাহৰ ৰাতি ডেকা-গাভৰুসকলৰ একেলগে নাচ-গান, উচ্ছ্বাস আৰু প্ৰেম-প্ৰকাশৰ উল্লেখ পোৱা যায়; একে লগে ধৰ্মীয়-আচাৰ আৰু কৃষিজীৱনৰ সংযোগো সমান্তৰালভাৱে চলি থকাৰ কথাও উৎস-ধাৰাত আছে।

বিহুৰ লগত খাদ্য-সংস্কৃতি আৰু সাজ-পোচাকো ঘনিষ্ঠ। লোকসমাজত বিহুৰ খাদ্য আৰু বিহুৰ সাজ-পোচাক আৰু অলংকাৰক বিহুৰ পৰিপূৰ্ণ অভিজ্ঞতাৰ অংশ হিচাপে দেখা হয়; যদিও এই বিষয়সমূহ অঞ্চল আৰু সমাজ-ভেদে ভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ পায়।

তাৎপৰ্য

বিহু অসমৰ বাবে “উৎসৱ”তকৈ ডাঙৰ এক সাংস্কৃতিক নক্সা—য’ত কৃষি, লোকবিশ্বাস, সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু পৰিবেশন কলাৰ বহুস্তৰ একেলগে কাম কৰে। নাম-উৎপত্তি বা আদি উৎস সম্পৰ্কে মতভেদ থাকিলেও, বিহুৰ কেন্দ্ৰীয় শক্তি হ’ল সামূহিক অংশগ্ৰহণ: একে আনন্দত একেলগে থাকি অসমীয়াৰ সাংস্কৃতিক ঐক্যক পুনৰ-নিশ্চিত কৰা। সেইবাবে বিহু অসমীয়া ভাষা-ভাষী সমাজৰ আত্মপৰিচয়, ঋতুচেতনা আৰু লোকসাংস্কৃতিক সৃষ্টিশীলতাৰ এক প্ৰধান চিহ্ন।

আৰু চাওক

• অসম
• ব'হাগ বিহু
• কাতি বিহু
• মাঘ বিহু
• হুঁচৰি
• বিহুগীত
• বিহু নৃত্য
• বিহুৰ বাদ্যযন্ত্ৰ
• বিহুৰ খাদ্য
• বিহুৰ সাজ-পোচাক আৰু অলংকাৰ