ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়া

ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়া (২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৩২ – ১৩ আগষ্ট ২০০৩) অসমৰ এগৰাকী ঔপন্যাসিক, গল্পকাৰ, নাট্যকাৰ, সম্পাদক, চিত্ৰনাট্যকাৰ, গীতিকাৰ আৰু চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক। সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ বিভিন্ন শাখাত একে সময়তে সক্ৰিয় থাকি তেখেতে আধুনিক অসমীয়া মনন, নৈতিক প্ৰশ্ন, নগৰ-গ্রাম পৰিৱর্তনৰ অভিঘাত আৰু মানুহৰ অন্তৰ্দ্বন্দ্বক শিল্পভাষাত দৃঢ়তাৰে প্ৰকাশ কৰিছে। অসমীয়া পষেকীয়া আলোচনী প্ৰান্তিক আৰু শিশু আলোচনী সঁফুৰাৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সম্পাদক হিচাপে তেখেতে সাহিত্য-সমাজক নতুন আলোচনা-মঞ্চো দিছিল।

জন্ম আৰু শিক্ষাজীৱন

ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়াৰ জন্ম নগাঁও চহৰত ২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৩২ চনত। পিতৃ বিদূৰ শইকীয়া আৰু মাতৃ চম্পাবালা শইকীয়া। ঘৰুৱা নাম ‘পুতুল’। তেখেতৰ ককায়েক ডাঃ নগেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়াৰ নামো উৎস-তথ্যত উল্লেখিত।

বিদ্যালয়ীয়া পৰ্যায়তে তেখেতে ছাত্ৰবৃত্তি লাভ কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে। ১৯৪৮ চনত প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাত উৎকৃষ্ট ফল কৰি ঐতিহ্যপূৰ্ণ কটন মহাবিদ্যালয়ত ভৰ্তি হয়; ১৯৫০ চনত ইণ্টাৰমিডিয়েট আৰু ১৯৫২ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানত সন্মানসহ বি.এছ.চি সম্পন্ন কৰে। তাৰ পিছত ১৯৫৫–৫৬ চনত কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অন্তৰ্গত প্ৰেচিডেন্সী কলেজৰ পৰা পদাৰ্থ বিজ্ঞানত এম.এছ.চি ডিগ্ৰী লাভ কৰে। উচ্চ শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যে তেখেতে বিদেশলৈ গৈ ১৯৬১ চনত লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা পদাৰ্থ বিজ্ঞানত ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে; লগতে লণ্ডনৰ ‘ইম্পেৰিয়েল কলেজ অৱ চাইন্স এণ্ড টেকন’লজী’ৰ পৰা ডিপ্লমা লোৱাৰ কথাও উল্লিখিত।

কৰ্মজীৱন আৰু সাংগঠনিক ভূমিকা

শইকীয়াই কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰে শিৱসাগৰ মহাবিদ্যালয়ত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ প্ৰবক্তা হিচাপে। পিছত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগত কিছুদিন নিদৰ্শক/ডেমনষ্ট্ৰেটৰ ৰূপে যোগদান কৰে। গৱেষণাৰ বাবে লণ্ডনলৈ গৈ পি.এইচ.ডি. লাভ কৰি উভতি আহি পুনৰ গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যাপক ৰূপে যোগদান কৰে আৰু ৰীডাৰ পদলৈ পদোন্নতি লাভ কৰে বুলি তথ্যত পোৱা যায়। পৰৱৰ্তী সময়ত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ চাকৰি ত্যাগ কৰি কিছুদিনৰ বাবে ভাৰতীয় ৰেলৱেৰ উত্তৰ-পূব মণ্ডলৰ মহাপ্ৰবন্ধক হিচাপেও সেৱা আগবঢ়ায়।

সংস্কৃতি-প্ৰশাসন আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰতো তেখেতে দায়িত্ব পালন কৰিছিল। উৎস-তথ্য অনুসৰি তেখেত:

• সংগীত নাটক একাডেমীৰ সদস্য
• সাহিত্য একাডেমীৰ কাৰ্যবাহী আৰু সাধাৰণ পৰিষদৰ সদস্য
• ইউনেস্কোৰ সৈতে সহযোগিতাৰ বাবে ভাৰতীয় জাতীয় পৰিষদৰ সদস্য
• গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ একাডেমিক পৰিষদৰ সদস্য
• জ্যোতি চিত্ৰবন (চলচ্চিত্ৰ ষ্টুডিঅ’) ছ’চাইটিৰ সভাপতি
• গুৱাহাটীৰ অ’ল ইণ্ডিয়া ৰেডিঅ’ৰ পৰামৰ্শদাতা সংস্থাৰ সদস্য
• অসম ৰাজ্যিক চলচ্চিত্ৰ (বিত্ত আৰু উন্নয়ন) নিগম লিমিটেডৰ অধ্যক্ষ

সাহিত্যিক কৃতি আৰু বিষয়বস্তু

ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়াৰ সাহিত্য-কৰ্মক্ষেত্ৰ বিস্তৃত—কবিতা, গল্প, উপন্যাস, নাটক, প্ৰবন্ধ, সমালোচনা, হাস্য-ব্যংগ, আত্মজীৱনীধর্মী লেখা আৰু শিশুসাহিত্যলৈকে। তেখেতৰ বহু গল্প অন্যান্য ভাৰতীয় ভাষালৈ অনুবাদ হোৱাৰ কথাও উল্লেখ আছে।

উৎস-তথ্য অনুসৰি তেখেতৰ প্ৰথম প্ৰকাশিত গল্প ‘পথ নিৰূপণ’, যি ‘উদয়’ আলোচনীত প্ৰকাশ পাইছিল। চুটি গল্প সংকলনসমূহৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য: ‘প্ৰহৰী’ (১৯৬৩), ‘বৃন্দাবন’ (১৯৬৫), ‘গহ্বৰ’ (১৯৬৯), ‘সেন্দূৰ’ (১৯৭১), ‘শৃংখল’ (১৯৭৫), ‘তৰংগ’ (১৯৭৯), ‘এই বন্দৰৰ আবেলি’ (১৯৮৮), ‘উপকণ্ঠ’ (১৯৯১), ‘সান্ধ্য ভ্ৰমণ’ (১৯৯৮) ইত্যাদি। উপন্যাসৰ ক্ষেত্ৰত ‘অন্তৰীপ’ (১৯৮৬) আৰু ‘ৰম্যভূমি’ (১৯৯১)-ৰ নাম উৎসত আছে। ‘আতংকৰ শেষত’ (১৯৫২)ক তেখেতৰ একমাত্ৰ ডিটেক্টিভ উপন্যাস বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। আত্মজীৱনীধর্মী শীৰ্ষকৰ ভিতৰত ‘মোৰ শৈশৱ, মোৰ কৈশোৰ’ আদি নামো দিয়া হৈছে। শিশুসাহিত্যৰ ভিতৰত মৰমৰ দেউতা (১৯৯১)সহ কিছুমান শীৰ্ষক উল্লেখিত।

প্ৰবন্ধ-সমালোচনাৰ ক্ষেত্ৰত ‘শেষ পৃষ্ঠা’ (চাৰিটা খণ্ড)ৰ কথা উৎসত আছে। সামগ্ৰিকভাৱে শইকীয়াৰ গদ্যভাষাত কথোপকথন-নির্ভৰতা আৰু সাহিত্যিক সূক্ষ্মতা একেলগে দেখা যায় বুলি চলচ্চিত্ৰ-প্ৰসংগত উল্লেখিত সমালোচনাৰ পৰা অনুমেয়।

নাট্য-অৱদান আৰু মঞ্চ-সংযোগ

অসমীয়া নাট্য জগতলৈ শইকীয়াৰ অৱদান উৎস-তথ্যত ‘বিশেষ’ বুলি চিহ্নিত। তেখেতে ৰেডিঅ’ নাট, একাঙ্কিকা আৰু ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ বাবে নাটক লিখিছিল। গুৱাহাটী মঞ্চৰ সৈতে তেখেতৰ সম্পৰ্ক ১৯৫৭–৫৮ চনত স্থাপিত হয় বুলি উল্লেখ আছে; বসন্ত কুমাৰ শইকীয়াৰ ‘চোৰ’ নাটকত কুমাৰ ভাস্কৰ নাট্যমন্দিৰত তেখেতে অভিনয়ো কৰিছিল। ভ্ৰাম্যমাণ নাটকৰ ভিতৰত ‘ৰামধেনু’ (১৯৮১–৮২)ক তেখেতৰ প্ৰথম ভ্ৰাম্যমাণ নাটক বুলি উৎসত কোৱা হৈছে; লগতে ‘স্বৰ্ণজয়ন্তী’, ‘শতাব্দী’ আদি নাম উল্লেখিত।

চলচ্চিত্ৰ: কথাছবিৰ ধাৰা আৰু স্বীকৃতি

ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়াই আঠখন চলচ্চিত্ৰ পৰিচালনা কৰিছিল। উৎস-তথ্যত তেখেতৰ পৰিচালিত চলচ্চিত্ৰসমূহৰ নাম দিয়া আছে: ‘সন্ধ্যাৰাগ’, ‘অনিৰ্বাণ’, অগ্নিস্নান, ‘কোলাহল’, সাৰথি, ‘কালসন্ধ্যা’ (হিন্দী ভাষাত নিৰ্মিত), ইতিহাস আৰু আৱৰ্তন। এই চলচ্চিত্ৰসমূহ ভাৰত আৰু বিদেশৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱত প্ৰদৰ্শিত হোৱাৰ কথাও উল্লেখ আছে।

উৎস-তথ্য অনুসৰি তেখেতৰ সাতখন চলচ্চিত্ৰৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰৰ ‘ৰজত কমল’ (অৰ্থাৎ অসমীয়া ভাষাৰ শ্ৰেষ্ঠ ছবিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বঁটা/সংশ্লিষ্ট শাখা) লাভ কৰে; ‘কালসন্ধ্যা’ ব্যতীত বাকী ছবিসমূহে শ্ৰেষ্ঠ আঞ্চলিক ভাষাৰ ছবিৰ বাবে ৰজত কমল লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। ‘অগ্নিস্নান’ৰ চিত্ৰনাট্যই সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ত শ্ৰেষ্ঠ চিত্ৰনাট্যৰ সন্মান লাভ কৰাৰ কথাও উৎসত আছে।

চলচ্চিত্ৰ-ভাষাৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ ছবিত সাহিত্য-উপাদান আৰু সংলাপ-নির্ভৰতা তুলনামূলক বেছি বুলি কিছুমান সমালোচকে মন্তব্য কৰাৰ কথা উৎসত উল্লেখ আছে; শইকীয়াই ইয়াক নিজ ধাৰাৰ বিশেষ উপাদান বুলি দেখিছিল বুলিও কোৱা হৈছে। তেখেতৰ কিছুমান চলচ্চিত্ৰ নিজ সাহিত্যকর্মৰ চিত্ৰৰূপ বুলিও তথ্যত উল্লেখিত।

সম্পাদকীয় কৰ্ম আৰু ছদ্মনাম

শইকীয়া অসমীয়া পষেকীয়া আলোচনী প্ৰান্তিক আৰু শিশু আলোচনী ‘সঁফুৰা’ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সম্পাদক। সংবাদপত্ৰ-স্তম্ভ, চলচ্চিত্ৰ সমালোচনা আৰু বিশেষ ধৰণৰ গল্প-লিখনত তেখেতে একাধিক ছদ্মনাম ব্যৱহাৰ কৰিছিল। উৎস অনুসৰি:

• বিদেশৰ পটভূমিত লিখা তিনিটা গল্প ‘সঞ্জয়’ ছদ্মনামেৰে
• ‘বেউলা’ ছবিখনৰ এটা সমালোচনা ‘সুনীতি’ ছদ্মনামেৰে ‘আৱাহন’ত প্ৰকাশিত
• ‘নৱদূত’ কাকতৰ ‘দৃষ্টিপাত’ শিতান ‘প্ৰহৰী’ ছদ্মনামেৰে
• চিনেমা বিষয়ক লেখাৰ বাবে ‘চিত্ৰপ্ৰিয় পাঠক’
• আন ছদ্মনাম: ‘পৰ্যবেক্ষক’, ‘সুদৰ্শন’

ছদ্মনাম গ্ৰহণৰ কাৰণ সন্দৰ্ভত তেখেতে নিজৰ সাধাৰণ চুটি-গল্পৰ শৈলীৰ পৰা কিছু বেলেগতা ৰাখিবলৈ মন নকৰাৰ কথা কৈছিল বুলি উৎসত উদ্ধৃত বক্তব্য আছে (বাক্যাংশ নকল নকৰি অৰ্থত উল্লেখ)।

সন্মান, ব্যক্তিজীৱন আৰু মৃত্যু

শইকীয়াই ১৯৭৬ চনত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰে আৰু ১৯৯০ চনত অসম উপত্যকা সাহিত্য বঁটা লাভ কৰে বুলি উৎসত স্পষ্ট। তেখেতে পদ্মশ্ৰী সন্মান লাভ কৰিছিল বুলিও উল্লেখিত। (উৎস-তথ্যত আন কিছুমান বঁটাৰ নামো আহিছে; কিন্তু তালিকাটি সম্পূৰ্ণ আৰু পৰস্পৰ-যাচিত ৰূপে দিয়া নহয় বুলি ধৰি ইয়াত মূলত বাৰম্বাৰ উল্লেখিত সন্মানসমূহকেই সীমিতভাৱে দিয়া হ’ল।)

ব্যক্তিজীৱনত তেখেতৰ জীৱনসংগী প্ৰীতি শইকীয়া; দুগৰাকী কন্যা সংগীতা আৰু ৰশ্মি। ১৩ আগষ্ট ২০০৩ চনত তেখেতৰ মৃত্যু গুৱাহাটীত হয়।

শংকৰদেৱ কলাক্ষেত্ৰ (পাঞ্জাবাৰী, গুৱাহাটী) স্থাপনৰ পটভূমিত তেখেত জড়িত আছিল বুলি উৎসত কোৱা হৈছে; কলাক্ষেত্ৰৰ পুথিভঁৰাল তেখেতৰ নামেৰে নামাংকিত।

উত্তৰাধিকাৰ

ভবেন্দ্ৰ নাথ শইকীয়াৰ গুৰুত্ব মূলত তিনিটা দিশত দেখা যায়—(১) আধুনিক অসমীয়া গদ্য-সাহিত্যত বিষয়বস্তু আৰু কথনভংগীৰ বৈচিত্ৰ্য, (২) নাট্য-মাধ্যমত ৰেডিঅ’ৰ পৰা ভ্ৰাম্যমাণলৈকে বহল যোগাযোগক্ষেত্ৰ, আৰু (৩) অসমীয়া কথাছবিক শিল্প-সচেতন ধাৰালৈ ঠেলি দিয়া এক শক্তিশালী প্ৰয়াস। জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালাৰ ‘জয়মতী’ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ-ইতিহাসৰ পাছৰ পৰ্বত, বিশেষকৈ বাণিজ্যিক প্ৰবণতাৰ মাজত, তেখেতে কলাসন্মত আৰু সাহিত্যভিত্তিক চলচ্চিত্ৰৰ সম্ভাৱনা দেখুৱাই যায় বুলি উৎস-তথ্যত মূল্যায়ন আছে; এই ধাৰাই পৰৱৰ্তী আলোচনাত অসমীয়া চলচ্চিত্ৰক অধিক মননশীল মৰ্যাদা দিয়াত সহায় কৰে। সমালোচকৰ কিছুমান আপত্তি (অতি সাহিত্যধৰ্মিতা, সংলাপ-প্ৰাধান্য) থাকিলেও, তেখেতৰ এই ধাৰাবোধ অসমীয়া চলচ্চিত্ৰ-চিন্তাত এখন পৃথক মানদণ্ড গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়াস হিচাপে বিবেচিত।

আৰু চাওক

• প্ৰান্তিক
• নগাঁও
• পদাৰ্থ বিজ্ঞান
• কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়
• লণ্ডন
• গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়
• সাহিত্য অকাডেমি বঁটা
• অসম উপত্যকা সাহিত্য বঁটা
• ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ
• অগ্নিস্নান
• আৱৰ্তন (চলচ্চিত্ৰ)
• ইতিহাস (চলচ্চিত্ৰ)
• সাৰথি (চলচ্চিত্ৰ)
• জ্যোতিপ্ৰসাদ আগৰৱালা
• পদুম বৰুৱা
• জাহ্নু বৰুৱা