চুতীয়া–আহোম ৰাজ্যৰ যুদ্ধ

চুতীয়া–আহোম ৰাজ্যৰ যুদ্ধসমূহ আছিল উজনি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত চুতীয়া ৰাজ্য আৰু আহোম ৰাজ্যৰ মাজত সংঘটিত এক শৃংখল সামৰিক সংঘাত, যাৰ পৰিণতিত চুহুন্মুংৰ শাসনকালত চুতীয়া ৰাজ্য আহোমসকলৰ দ্বাৰা বিজিত হয়। যদিও দুয়ো শক্তিৰ মাজত ৰাজনৈতিক যোগাযোগ আৰু পূৰ্বৰ এটা সংঘাত চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰাই লিপিবদ্ধ আছে, ১৫১২ চনত আহোমসকলৰ হাবুং অভিমুখী অগ্ৰগতি আৰু ১৫১৩ আৰু ১৫২০ চনত ক্ৰমে দিখৌমুখ আৰু দিহিংমুখত হোৱা চুতীয়া প্ৰত্যাক্ৰমণৰ পৰাহে স্থায়ী যুদ্ধ আৰম্ভ হয়।^১২ পৰৱৰ্তী সময়ত যুদ্ধৰ মুখ্য ক্ষেত্ৰ পূবলৈ সৰি যায়—প্ৰথমে ডিব্ৰু নদীৰ মোহনালৈ, আৰু শেষত শদিয়া আৰু বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ দাতিকাষৰীয়া পাহাৰীয়া দুৰ্গসমূহলৈ।^৩৪

এই যুদ্ধ একেৰাহে চলা অভিযান নাছিল। ১৫১৩ চনৰ আহোম বিজয়ৰ পিছত, চুতীয়াসকলে ১৫২০ চনত দিহিঙমুখৰ মুংখ্ৰাং (বৰ্তমানৰ পশ্চিম মাজুলী-কাজিৰঙা)^৫ পুনৰ দখল কৰি তাৰ আহোম সেনাপতিক হত্যা কৰে আৰু আহোম সেনাক সেই অঞ্চলৰ পৰা খেদি পঠিয়াই। ১৫২২ চনৰ শেষভাগত আহোমসকলে দিহিঙমুখত প্ৰত্যাক্ৰমণ কৰি ডিব্ৰুমুখৰ ওচৰত এটা অগ্ৰৱৰ্তী দুৰ্গ স্থাপন কৰে আৰু তাৰ পাছত ১৫২৩ চনত হোৱা চুতীয়া প্ৰত্যাক্ৰমণ ৰোধ কৰি শদিয়াৰ দিশে আগবাঢ়ে। চুহুংমুঙে চুতীয়া ৰাজ সম্পদ সমূহ আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ দাবী কৰাত শান্তি-আলোচনা ব্যৰ্থ হয়। পৰৱৰ্তী অভিযানত ১৫২৪ চনত চুতীয়া ৰাজবংশীয় শাসনৰ বেলি মাৰ যায়।^৬৭

চুতীয়া ৰাজ্য দখল কৰিলেও আহোমসকলে তৎক্ষণাৎ পূবৰ অঞ্চলসমূহ সম্পূৰ্ণ সুৰক্ষিত কৰিব পৰা নাছিল। চুতীয়াসকলৰ প্ৰতিৰোধ অব্যাহত থাকে; ১৫২৭ আৰু ১৫২৯ চনত বৃহৎ বিদ্ৰোহ সংঘটিত হয় আৰু ষোড়শ শতিকাজুৰি আন বহুতো বিদ্ৰোহ দেখা যায়।^৮৯ তথাপি এই বিজয়ে আহোম ৰাজ্যৰ ভূখণ্ডীয় বিস্তাৰ আৰু প্ৰশাসনিক ৰূপান্তৰৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰ্যায় সূচিত কৰে। নতুনকৈ বিজিত চুতীয়া ৰাজধানী অঞ্চল শাসনৰ বাবে শদিয়াখোৱা গোহাঁই পদ সৃষ্টি কৰা হয়, আৰু চুতীয়া সম্ভ্ৰান্ত, সামৰিক কৰ্মী, কাৰিগৰ আৰু বিশেষায়িত পেশাগত গোটসমূহক বিস্তাৰমান আহোম ৰাজ্যত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^১০১১

উৎস আৰু কালানুক্ৰম

এই সংঘাতসমূহৰ বিশদ বৰ্ণনা মূলত বুৰঞ্জীৰ পৰা আহে। গুৰুত্বপূৰ্ণ বিৱৰণসমূহ পোৱা যায় গোলাপ চন্দ্ৰ বৰুৱাই সম্পাদনা আৰু অনুবাদ কৰা টাই-ভাষাৰ আহোম বুৰঞ্জী, দেওধাই অসম বুৰঞ্জী, সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী, সুকুমাৰ মহন্ত পুথিৰ সৈতে জড়িত অসম বুৰঞ্জী, আৰু আন কেইবাখনো অসমীয়া বুৰঞ্জীত।^{১২১৩১৪১৫}

প্ৰাৰম্ভিক সম্পৰ্ক

চুকাফাৰ সময়ৰ যোগাযোগ

বুৰঞ্জীসমূহে চুতীয়া আৰু আহোমসকলৰ মাজৰ যোগাযোগ চ্যু-কা-ফাৰ সময়লৈকে লৈ যায়। কিছুমান বিৱৰণ অনুসৰি, উজনি অসমত চুকাফাৰ যাত্ৰাৰ সময়ত চুতীয়া, মৰাণ আৰু বৰাহীসকলৰ সৈতে যোগাযোগ হয় আৰু তেওঁলোকৰ কিছুমানক চুকাফাৰ অনুগামী গোটত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^১৬ এই বুৰঞ্জীসমূহত পৰৱৰ্তী আহোম পৰিয়াল বা পদবীৰ কিছুমানৰ উৎপত্তি প্ৰাৰম্ভিক আহোম বসতিত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা চুতীয়া লোকৰ সৈতে জড়িত কৰা হৈছে।^{১৭১৮১৯} ৰাজনৈতিক স্তৰত, প্ৰাৰম্ভিক আহোম যুগৰ বেছিভাগ সময় সম্পৰ্ক সাধাৰণতে শান্তিপূৰ্ণ আছিল বুলি দেখা যায়। সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী-এ উল্লেখ কৰে যে চুকাফাৰ এজন পুত্ৰৰ সময়ৰ পৰা চুতুফাৰ ৰাজত্বকাললৈকে চুতীয়া ৰজাৰ সৈতে মৈত্ৰী বা সৌহাৰ্দ্যপূৰ্ণ সম্পৰ্ক আছিল।^২০ ইতিহাসবিদ ইয়াছমিন শইকীয়াই উল্লেখ কৰিছে যে কছাৰীসকলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ সন্মুখীন হৈ প্ৰাৰম্ভিক টাই-আহোমসকলে চুতীয়াসকলৰ সৈতে বন্ধুত্ব স্থাপন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল; যদিও চতুৰ্দশ শতিকাৰ মাজভাগত হোৱা এটা প্ৰাৰম্ভিক প্ৰচেষ্টা সফল নহ'ল আৰু তাৰ পিছত প্ৰায় এশ বছৰ ধৰি উল্লেখযোগ্য সংঘাত দেখা নাযায়।^২১ ইতিহাসবিদ জে-ইউন শ্বিনে সেয়েহে চুতুফাৰ সময়ৰ সংঘৰ্ষক দুয়োখন ৰাজ্যৰ মাজত স্পষ্টভাৱে লিপিবদ্ধ প্ৰথম ৰাজনৈতিক সংঘাত বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।^২২

চুতুফাৰ মৃত্যু

চতুৰ্দশ শতিকাৰ শেষভাগত আহোম ৰজা চুতুফাক চুতীয়াসকলে চাফ্ৰাই নদীৰ ওচৰত এখন সাক্ষাতলৈ আমন্ত্ৰণ কৰে। তাত বিবাদ সৃষ্টি হয় আৰু চুতুফাক বন্দী কৰি হত্যা কৰা হয়।^২৩২৪ তেওঁৰ মৃত্যুৰ পৰিস্থিতি লৈ বুৰঞ্জীসমূহৰ মাজত ভিন্নতা আছে। কিছুমান বুৰঞ্জীত তেওঁক ষাঁড়েৰে গচকাই হত্যা কৰা হৈছিল বুলি কোৱা হয়, আনবোৰত নাওত তেওঁৰ হত্যা হৈছিল বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। টাই-ভাষাৰ আহোম বুৰঞ্জী-ত কেৱল এইটো লিপিবদ্ধ যে Tiora বা চুতীয়াসকলে তেওঁক লৈ গৈ হত্যা কৰে; কোনো চুতীয়া ৰজাৰ নাম স্পষ্টকৈ দিয়া হোৱা নাই।^২৫ চুতুফাৰ মৃত্যুৰ পিছত আহোম ৰাজ্যত ৰাজশূন্যতা দেখা দিয়ে। আহোম বুৰঞ্জী-এ এই অন্তৰাল চাৰি বছৰ বুলি উল্লেখ কৰিছে।^২৬ তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী ত্যাও খাম্‌টিয়ে হত্যাৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ চুতীয়াসকলৰ বিৰুদ্ধে অভিযান চলায়, কিন্তু সফল নহ’ল।^২৭ তাৰ পিছত এশ বছৰতকৈ অধিক সময় দুয়ো ৰাজ্যৰ মাজত কোনো স্থায়ী যুদ্ধৰ উল্লেখ নাই।

পটভূমি

যুদ্ধৰ পূৰ্বৰ ভূখণ্ডীয় অৱস্থা

লগতে চাওক: চুতীয়া ৰাজ্য, আহোম ৰাজ্য

দীৰ্ঘস্থায়ী সংঘাত আৰম্ভ হোৱাৰ পূৰ্বে চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল শদিয়া বা সাধয়াপুৰ আৰু ইয়াৰ অধীনত উজনি অসমৰ এক বিস্তৃত অঞ্চলৰ লগতে বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ সংলগ্ন সমভূমি আৰু পাহাৰৰ পাদদেশসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ৰাজ্যখনৰ মুখ্য ভূখণ্ড সোৱণশিৰি, ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ, লোহিত আৰু দিহিং নদীৰ উপত্যকাসমূহত বিস্তৃত আছিল বুলি পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰা হৈছে,^২৮ আনহাতে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰৰ হাবুং চুতীয়া ৰাজ্যৰ অধীনস্থ অঞ্চল আছিল।^২৯ কিছুমান ইতিহাসবিদে চুতীয়া ৰাজ্যৰ সীমা পশ্চিমে বৰ্তমানৰ বিশ্বনাথ অঞ্চললৈকে আছিল বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছে^৩০৩১ আৰু উত্তৰফালে বৰ্তমানৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ ইটানগৰ অঞ্চললৈকে বিস্তৃত আছিল বুলি ধৰিছে।^৩২ বৰ্তমানৰ মাজুলীৰ দক্ষিণেদি পশ্চিমমুৱা হৈ বৈ যোৱা পুৰণি বুঢ়ী দিহিংক ৰাজ্যখনৰ দক্ষিণ সীমা হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।^৩৩৩৪

ইয়াৰ বিপৰীতে, আহোম ৰাজ্য মূলতঃ উজনি অসমৰ দক্ষিণ-পূব অংশত বিয়পি আছিল। চ্যু-কা-ফাই স্থাপন কৰা প্ৰাৰম্ভিক আহোম ৰাজ্যখন দিখৌ আৰু বুঢ়ী দিহিংৰ মাজৰ অঞ্চলত সীমাবদ্ধ আছিল। তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী চুতেওফাই পশ্চিম সীমা দিখৌৰ উপনৈ নামদাং নদীলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰে। ইয়াৰ পিছত প্ৰায় দুটা শতিকা ধৰি আহোম ৰাজ্যৰ সীমা বহুলাংশে অপৰিবৰ্তিত হৈ থাকে।^৩৫ উত্তৰফালে বুঢ়ী দিহিং চুতীয়া আৰু আহোম ৰাজ্যৰ মাজৰ সীমা হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। দিহিঙৰ ঐতিহাসিক গতিপথ বৰ্তমানৰ বুঢ়ী দিহিঙতকৈ বহু পশ্চিমলৈ বিস্তৃত আছিল; ই শিৱসাগৰ অঞ্চলৰ মাজেদি পশ্চিমমুৱা হৈ বৈ মাজুলীৰ পশ্চিম প্ৰান্তৰ ওচৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰত মিলিত হৈছিল। ফলত এই নদী-ব্যৱস্থাই প্ৰাৰম্ভিক আহোম ৰাজ্যৰ উত্তৰ আৰু পশ্চিম দিশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমা গঠন কৰিছিল।^৩৪

পূবফালে পাটকাই পৰ্বতমালা আহোম ৰাজ্য আৰু টাই ৰাজ্য মুঙকংৰ মাজৰ স্বীকৃত সীমা আছিল। চুডাংফাৰ ৰাজত্বকালত মুঙ কোৱাঙৰ আক্ৰমণৰ পিছত ১৪০১ চনত সম্পাদিত এখন সন্ধিৰ দ্বাৰা পাটকাই পৰ্বতমালাক দুয়োখন ৰাজ্যৰ আনুষ্ঠানিক সীমা হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।^৩৬ সেয়েহে চুহুংমুঙৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ঠিক পূৰ্বে আহোম ৰাজ্য সীমিত ভূখণ্ডবিশিষ্ট এক ৰাজনৈতিক সত্তা আছিল, যাৰ কেন্দ্ৰ আছিল শিৱসাগৰ–চৰাইদেউ–নামৰূপ–টিপাম অঞ্চল; উত্তৰ আৰু পশ্চিমফালে বুঢ়ী দিহিং নদী, দক্ষিণ, দক্ষিণ-পশ্চিমফালে নামদাং–দিখৌ অঞ্চল আৰু পূবফালে পাটকাই পৰ্বতমালাই ইয়াৰ মোটামুটি সীমা গঠন আছিল।

চুহুংমুং আৰু হাবুং অভিমুখী অগ্ৰগতি

চুহুন্মুং (১৪৯৭–১৫৩৯)-ৰ শাসনকালত শক্তিৰ সমীকৰণ সলনি হয়; তেওঁৰ অধীনত আহোম ৰাজ্য তীব্ৰ ভূখণ্ডীয় বিস্তাৰৰ এক পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰে। ১৫১২ চনত আহোমসকলে হাবুংৰ পানবাৰীলৈ আগবাঢ়ে, যি তেতিয়া চুতীয়া অধীনস্থ অঞ্চল আছিল।^{৩৭৩৮৩৯} তাত তেওঁ সেই ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালটোৰ সৈতে দেখা পায় যিয়ে পূৰ্বে বামুণী কোঁৱৰক ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল। চুহুংমুঙে সেই ব্ৰাহ্মণজনক নিজৰ সেৱাত লয়, সোণৰ লগুণ দিয়ে আৰু হাতীৰ বাবে ঘাঁহ যোগানৰ দায়িত্ব থকা এজন বিষয়া হিচাপে নিযুক্ত কৰে।^৪০ এই অগ্ৰগতি কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল, কাৰণ হাবুং দুয়ো ৰাজ্যৰ নদীমুখী সীমান্তৰ উত্তৰ পাৰে অৱস্থিত আছিল। বুৰঞ্জীৰ বিৱৰণসমূহত দিহিং আৰু ইয়াৰ সংলগ্ন জলপথসমূহক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিভাজন অঞ্চল হিচাপে দেখুওৱা হৈছে—উত্তৰত চুতীয়া অঞ্চল আৰু দক্ষিণত আহোম ভূখণ্ড।^৪১৪২

দিহিংত মাছ ধৰাৰ বিবাদ

চুহুংমুং পানবাৰীত থকাৰ সময়ত তেওঁ কিছুমান সৈন্যক দিহিং নদীত মাছ ধৰিবলৈ পঠিয়ায়। আহোম সৈন্যসকলে নদীত এটা ডাঙৰ বৰালি মাছ ধৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে চুতীয়াসকলে তেওঁলোকক দেখে। চুতীয়া বিষয়াসকলে ইয়াক চুতীয়া জলসীমাত অনধিকাৰ প্ৰৱেশ বুলি গণ্য কৰে। সম্ভৱত দিহিং উপত্যকাৰ কোনো বিষয়া মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাই লোক পঠিয়াই হস্তক্ষেপ কৰে। কিন্তু আহোম সৈন্যসকলে মাছটোৰ লগতে চুতীয়া লোকসকলকো বন্দী কৰি লৈ যায়।^৪৩ তাৰ পিছত মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱাই ঘটনাটো চুতীয়া ৰজা ধীৰনাৰায়ণৰ জোঁৱাই নিতাইক জনায়; নিতাইয়ে ৰজাক জানিবলৈ দিয়ে যে আহোমসকলে মান্য দিহিং সীমা পাৰ হৈ চুতীয়া ভূখণ্ডত প্ৰৱেশ কৰিছে।^৪৪

সংঘাতসমূহ

দিখৌমুখ অভিযান, ১৫১৩

সীমান্ত বিবাদৰ পিছত ধীৰনাৰায়ণে চুতীয়া বাহিনী সংগঠিত কৰি ১৫১৩ চনত পশ্চিমমুখী অগ্ৰগতি আৰম্ভ কৰে। চুতীয়া সেনাই ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদৰ ধাৰে ধাৰে আগবাঢ়ি দিখৌমুখত এটা সুৰক্ষিত শিবিৰ স্থাপন কৰে। এই দুৰ্গটোক পচলা-গড় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে—কলগছ বা কলগছৰ কাণ্ডেৰে নিৰ্মিত এক প্ৰতিৰক্ষামূলক গড়।^৪৫৪৬ সেই সময়ত দিখৌমুখ বৰ্তমানৰ অৱস্থানতকৈ বহু পশ্চিমে, আধুনিক কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ ওচৰত আছিল। তাৰ পৰা চুতীয়া বাহিনী চেৰুৱাকাটা অঞ্চললৈ আগবাঢ়ি নংকমুং বিলৰ ওচৰত আন এটা শিবিৰ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত সেনাৰ এটা অংশ চেৰুৱাকাটাৰ পৰা ডাঙৰ যুদ্ধ-নাও (বৰ-নাও)ত উঠি শিৰা-আটি নামে জনাজাত অঞ্চলৰ দিশে যায়।^৪৭৪৮

চুহুংমুঙে চাও চুখ্ৰিং আৰু ৰাইলুঙীয়া গোহাঁইক সৈন্যসহ চুতীয়া নৌবাহিনীৰ বিৰুদ্ধে পঠিয়ায়, আনহাতে মূল আহোম বাহিনীয়ে স্থলপথৰ স্থিতিসমূহত আক্ৰমণ কৰে।^৪৯ স্থল আৰু জল দুয়ো দিশত যুদ্ধ হয়। চুতীয়া বাহিনী পৰাস্ত হৈ পূবমুখে পশ্চাদপসৰণ কৰে। সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী অনুসৰি ৪,০০০ চুতীয়া সৈন্য নিহত আৰু আন ৩,০০০ জন বন্দী হয়। ইয়াত আৰু কোৱা হৈছে যে বন্দীসকলৰ শিৰচ্ছেদ কৰা হয় আৰু আহোম ৰজাই তেওঁলোকৰ কটা মূৰৰ মালা তৈয়াৰ কৰায়।^৫০

সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী অনুসৰি যুদ্ধ দিখৌমুখতেই শেষ হোৱা নাছিল। চুতীয়া বাহিনী উজাই যায় আৰু ডিব্ৰুমুখ অঞ্চলৰ তিনিমুনীত পাঁচ দিন ধৰি আন এখন যুদ্ধ হয়। এই সংঘৰ্ষত অংশ লোৱা চুতীয়া নেতাসকলৰ ভিতৰত আছিল মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱা, ধেলা (চুতীয়া ৰজাৰ ভায়েক) আৰু বৰহুলৈ বৰুৱা। যুদ্ধৰ সময়ত মাণিক চন্দ্ৰ বৰুৱা এটা কাঁড়ে আঘাতপ্ৰাপ্ত হয়। বৰহুলৈ বৰুৱাৰ অধীনস্থ বাহিনীসহ চুতীয়া সেনাই তাৰ পিছত শদিয়াৰ দিশে পশ্চাদপসৰণ কৰে।^৫১ কিন্তু ডিব্ৰুমুখৰ এই যুদ্ধৰ উল্লেখ আন বুৰঞ্জীসমূহত নাই। সেয়েহে সম্ভৱ যে সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী-এ ১৫১৩ চনৰ বিৱৰণত দিহিংমুখ আৰু ডিব্ৰুমুখত পৰৱৰ্তী সময়ত হোৱা যুদ্ধৰ অংশ মিহলাইছে, য’ত চুতীয়া বাহিনী পৰাস্ত হৈছিল আৰু তাৰ পিছত আহোমসকলে ডিব্ৰুমুখত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিছিল।

পৰাজয়ৰ পিছত দিখৌমুখত থকা চুতীয়া বাহিনী অঞ্চলটো ত্যাগ কৰে আৰু পানবাৰী আহোমৰ দখললৈ যায়। দিখৌমুখৰ পিছত আহোম অগ্ৰগতি তৎক্ষণাৎ শদিয়া আক্ৰমণলৈ আগবঢ়া নাছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে নতুন সীমান্ত সুৰক্ষিত দুৰ্গৰ জৰিয়তে সুদৃঢ় কৰা হয়। ১৫১৯ চনত চুহুংমুং পুনৰ হাবুংৰ পৰা দিহিংমুখৰ দিশে আগবাঢ়ি তাত মুংখ্ৰাং নামে এটা সামৰিক চকী নিৰ্মাণ কৰে,^{৫২৫৩৫৪৫৫} যি চুতীয়া ভূখণ্ডৰ অংশ আছিল।^৫৬ এই বিৱৰণসমূহত উল্লেখ কৰা দিহিংমুখ বৰ্তমানৰ পশ্চিম মাজুলীৰ এক অঞ্চলৰ সৈতে সঙ্গতিপূৰ্ণ; ইয়াত ষোড়শ শতিকাত দিহিং আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী-ব্যৱস্থাৰ ভিন্ন গতিপথ প্ৰতিফলিত হৈছে।^৫

মুংখ্ৰাং পুনৰুদ্ধাৰ, ১৫২০

১৫২০ চনত চুতীয়া বাহিনী পুনৰ নামনি দিশে আগবাঢ়ি দিহিংমুখৰ সদ্য নিৰ্মিত আহোম দুৰ্গ মুংখ্ৰাং আক্ৰমণ কৰে।^৫৭ দুৰ্গৰ দায়িত্বত থকা আহোম সেনাপতি খেনমুং আক্ৰমণকাৰী বাহিনীক বাধা দিবলৈ ওলাই আহে আৰু যুদ্ধত নিহত হয়।^৫৮৫৯ অৱশিষ্ট আহোম সৈন্যই অৱস্থান ত্যাগ কৰে।^৬০৬১ ফলত দিহিংমুখ অঞ্চল পুনৰ চুতীয়া নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে।^৬২ এইটো যুদ্ধখনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চুতীয়া বিজয় আছিল, কাৰণ ইয়াৰ ফলত দিহিং সীমান্তত আহোমসকলৰ আগৰ অগ্ৰগতিৰ বহু অংশ উল্টাই যায় আৰু চুহুংমুংক দুবছৰ পিছত নতুন প্ৰতিআক্ৰমণ সংগঠিত কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

চুতীয়া ৰাজ্যৰ ৰাজনৈতিক অৱস্থা

১৫২২ চনত ৰজা ধীৰনাৰায়ণে হাবুং অঞ্চলত, প্ৰায় বৰ্তমানৰ ঢকুৱাখনা অঞ্চলৰ সৈতে সঙ্গতিপূৰ্ণ ঠাইত, এজন ব্ৰাহ্মণক ভূমিদান কৰে।^৬৩ চুতীয়া বুৰঞ্জী অনুসৰি ধীৰনাৰায়ণৰ সাধনী নামে এগৰাকী জীয়েক আছিল আৰু পিছত সাধক নাৰায়ণ নামে এজন সৰু পুত্ৰ জন্মিছিল। সাধনীৰ বিবাহ নিতাই নামৰ এজন ব্যক্তিৰ সৈতে হয়; তেওঁক উত্তৰাধিকাৰী বা অভিভাৱক শাসক কৰা হয় আৰু নীতিপাল বা নিতিপাল নামে ৰাজনাম গ্ৰহণ কৰে।^৬৪৬৫ ধীৰনাৰায়ণৰ পিছত নীতিপালৰ সিংহাসনাৰোহণ ৰাজনৈতিকভাৱে অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰে। তুলনামূলক নিম্ন সামাজিক পটভূমিৰ এজন ব্যক্তিক উন্নীত কৰা হোৱা বাবে প্ৰতিষ্ঠিত ৰাজপৰিয়াল আৰু অভিজাত বৰ্গৰ সদস্যসকলে অসন্তুষ্ট হয়।^৬৬ ধীৰনাৰায়ণৰ ভায়েক সুৰজিত বা সুৰধ্বজপালৰ নেতৃত্বত এটা গোটে তেওঁৰ বিৰুদ্ধে ষড়যন্ত্ৰ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। নীতিপালে প্ৰতিষ্ঠিত বিষয়াসকলক অপসাৰণ কৰি নিজৰ ব্যক্তিগত অনুগত লোকক নিযুক্ত কৰে। নীতিপালে মন্ত্ৰী কাশীতৰাক সুৰধ্বজপালক বন্দী কৰিবলৈ পঠিয়ায়, কিন্তু সুৰধ্বজ ৰাজ্যৰ পৰা পলাই যায় আৰু তেওঁক ধৰা নাযায়।^৬৭ বিৱৰণ অনুসৰি তেওঁ সাধাৰণ পৰিয়ালৰ সঙ্গীসকলক ক্ৰমে ক্ষমতাৰ পদত নিযুক্ত কৰি প্ৰতিষ্ঠিত অভিজাত পৰিয়ালসমূহক বিচ্ছিন্ন কৰি তোলে আৰু তেওঁলোকৰ আস্থা আৰু আনুগত্য হেৰুৱায়। বুৰঞ্জীত তেওঁক স্বেচ্ছাচাৰী প্ৰশাসন আৰু প্ৰজাৰ ওপৰত অত্যাচাৰৰো অভিযোগ দিয়া হৈছে; যোগ্যতা বা দোষ-গুণ অনুসৰি বিচাৰ নকৰা বুলি কোৱা হৈছে। ফলত জনসাধাৰণৰ মাজত তেওঁৰ নিন্দাসূচক নাম অনীতিপাল, অৰ্থাৎ অন্যায় বা অধাৰ্মিক শাসক, প্ৰচলিত হৈছিল বুলি কোৱা হয়।^৬৮

আহোম প্ৰতিআক্ৰমণ, ১৫২২

১৫২২ চনৰ শেষভাগত চুহুংমুঙে এটা বৃহৎ প্ৰতিআক্ৰমণ আৰম্ভ কৰে। ৰজা নংকমুং বিলৰ ওচৰলৈ আহে, আৰু ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁইৰ অধীনত আহোম বাহিনী দিহিংমুখ অঞ্চল দখল কৰি থকা চুতীয়া সৈন্যৰ বিৰুদ্ধে পঠিয়োৱা হয়।^৬৯৭০ আহোম বাহিনীৰ নেতৃত্ব দিয়া বৰগোহাঁইয়ে চুতীয়া সৈন্যক দিহিংমুখৰ পৰা পূবমুখে ঠেলি নিয়ে। অভিযানৰ সময়ত তেওঁলোকে বহুতো চুতীয়া বৰ-নাও বা যুদ্ধ-নাও দখল কৰে। লাছাইতাই নামৰ এজন ব্যক্তিক দখল কৰা যুদ্ধ-নাও এটাত উঠাই চুতীয়া বাহিনীৰ অৱস্থান সম্পৰ্কে খবৰ লৈ চুহুংমুংৰ ওচৰলৈ পঠিয়োৱা হয়। তেতিয়ালৈ ৰজা চেৰুৱাকাটালৈ আগবাঢ়িছিল। লাছাইতাইয়ে জনায় যে চুতীয়া বাহিনী ডিব্ৰুমুখ অঞ্চলত আৰু পূবে অৱস্থান লৈছে।^৭১৭২ সম্ভৱ যে সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী-ত বৰ্ণিত ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধ এই গতিৰ পিছত সংঘটিত হৈছিল।

ডিব্ৰুগড় অভিযান, ১৫২৩

দিহিংৰ অৱস্থান পুনৰ দখল কৰাৰ পিছত আহোমসকলে আৰু পূবে আন এটা অগ্ৰৱৰ্তী দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰে। ১৫২৩ চনৰ কাতি মাহত চুহুংমুংৰ আদেশ অনুসৰি ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁই আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁই ৰাজমন্ত্ৰীয়ে পূৰ্ণ বাহিনী লৈ ডিব্ৰু নদীৰ মোহনা (ডিব্ৰুগড়)ৰ দিশে আগবাঢ়ি তাত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰে। চুহুংমুং তেতিয়া চৰাইদেউ জিলালৈ উভতি যায়, য’ত তেওঁ পুনৰ অভিযান আৰম্ভ কৰাৰ আগতে দেৱতাসকললৈ বলি আগবঢ়ায়।^৭৩৭৪

১৫২৩ চনৰ আঘোণ মাহত চুহুংমুং পুনৰ সৈন্যসহ আগবাঢ়ি চেচামুখত শিবিৰ স্থাপন কৰে।^৭৫৭৬ আহোমসকলে ডিব্ৰুমুখত দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰা বুলি জানিব পোৱাৰ পিছত চুতীয়া ৰজাই শদিয়াৰ পৰা লাৰুপৰালৈ, যিটোক বৰ্তমানৰ চাবুৱাৰ ওচৰৰ অঞ্চল বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে, আগবাঢ়ি নতুন আহোম দুৰ্গৰ ওপৰত আক্ৰমণৰ প্ৰস্তুতি লয়। লাৰুপৰাৰ পৰা চুতীয়া ৰজাই বুঢ়া বৰুৱা (থাওবান বৰুৱা)ৰ নেতৃত্বত এটা বাহিনী ডিব্ৰুমুখলৈ পঠিয়াই আক্ৰমণকাৰী বাহিনীটোক ৰাজ্যৰ পৰা খেদি পঠোৱাৰ আদেশ দিয়ে। ৰজাৰ আদেশ অনুসৰি চুতীয়া সেনাপতিয়ে ডিব্ৰুমুখৰ আহোম দুৰ্গ আক্ৰমণ কৰে।^৭৭

চুহুংমুঙো ডিব্ৰুমুখৰ দিশে আগবাঢ়ি ব্যক্তিগতভাৱে অভিযানত যোগ দিয়ে। ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁই আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁই ৰাজমন্ত্ৰী একেলগে স্থলপথে আগবাঢ়ি নদীত কাৰ্যৰত চুতীয়া নৌবাহিনীক আক্ৰমণ কৰে। চুতীয়া নৌবাহিনীৰ নেতৃত্বত আছিল তিনিজন সেনাপতি—কাশীতৰা, আলেঙি চেতিয়া আৰু বৰপাত্ৰ।^৭৮ বৰপাত্ৰ উপাধিটো বিশেষ তাৎপৰ্যপূৰ্ণ, কাৰণ হাবুংৰ আগৰ চুতীয়া প্ৰশাসনৰ পৰা বৃহৎ-পাত্ৰ বা "মহাপাত্ৰ" পদৰ স্বাধীন উল্লেখ পোৱা যায়। চুতীয়া বাহিনী পৰাস্ত হৈ পূবমুখে পশ্চাদপসৰণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।^৭৯৮০ পাছদিনা চুহুংমুঙে দুৰ্গত থকা মন্ত্ৰী, জ্যেষ্ঠ বিষয়া আৰু সৈন্যসকলক একত্ৰিত কৰি আৰু পূবলৈ আগবাঢ়ে আৰু সোণাৰী অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰে; এই বিৱৰণত ইয়াক বৰ্তমানৰ কাকপথাৰ অঞ্চলৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হৈছে।^৮১

শান্তি-আলোচনা

ডিব্ৰু–টিফাও সীমান্তত পৰাজয়ৰ পিছত চুতীয়া শাসকে চুহুংমুংৰ সৈতে আলোচনা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। বুৰঞ্জীসমূহত এই কূটনৈতিক আদান-প্ৰদানৰ অস্বাভাৱিকভাৱে বিশদ বৰ্ণনা আছে। প্ৰথম দূতাবাসে সোণৰ কেৰু কাণফুলি (tong-ru-kham), মুগা বা সোণেৰে সজোৱা মেখেলা (sin-kham), কপাহৰ কাপোৰ (phra-nun), ৰূপৰ শয্যা (tha-ka-ngen) আৰু পাটি আদি মূল্যবান সামগ্ৰী লৈ যায়।^৮২ চুহুংমুঙে উপহাৰসমূহ গ্ৰহণ কৰে, কিন্তু চুতীয়া ৰজত্বৰ মুখ্য ৰাজচিহ্নসমূহ আত্মসমৰ্পণৰ দাবী কৰে—সোণ আৰু ৰূপৰ মেকুৰী মূৰ্তি, সোণ আৰু ৰূপৰ ছত্ৰ, সোণৰ খাট আৰু সোণৰ দণ্ড। তেওঁ দহটা হাতী আৰু চুতীয়া ৰাজদৰবাৰৰ এগৰাকী নাৰীকো দাবী কৰে।^৮৩৮৪

চুতীয়া শাসকে হাতী আৰু নাৰীগৰাকীক দিবলৈ মান্তি হয়, কিন্তু মুখ্য ৰাজবংশীয় ঐতিহ্যবাহী সামগ্ৰীসমূহ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰে; তেওঁৰ যুক্তি আছিল যে এইবোৰ তেওঁৰ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা পোৱা উত্তৰাধিকাৰ। প্ৰায় এমাহ পিছত আন এটা দূতাবাস নতুন উপহাৰসহ পঠিয়োৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল সোণ-ৰূপৰ জাপি (kup-ngen-chon-kham), সোণৰ বাকচ (khup-kham), সোণৰ পাত্ৰ (liu-kham), সোণৰ ছত্ৰ (chang-kham), সোণৰ বালা (mao-kham) আৰু নূপুৰ (khu-tin-kham), হাতী, ঘোঁৰা, হাতীৰ দাঁতৰ পাটি, এখন দা বা ছুৰী, আৰু উৎকৃষ্ট কাপোৰ।^৮৫ একে সময়তে চুতীয়াসকলে ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ কাষত এটা দুৰ্গ নিৰ্মাণ বা শক্তিশালী কৰি আছিল। এই নিৰ্মাণ অব্যাহত থকা, ৰাজচিহ্নসমূহ দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰা আৰু উপহাৰৰ মাজত এখন দা অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাত চুহুংমুংৰ বিশ্বাস হয় যে আলোচনা ব্যৰ্থ হৈছে। তাৰ পিছত তেওঁ শদিয়ালৈ পুনৰ অগ্ৰগতিৰ আদেশ দিয়ে।^৮৬

শদিয়া অভিমুখী অগ্ৰগতি, ১৫২৩–২৪

আহোম বাহিনীয়ে নাওৰ সাঁকো বা নাওৰ শাৰী ব্যৱহাৰ কৰি লুইত পাৰ হয় আৰু প্ৰতিৰক্ষাকাৰীসকলক স্থানচ্যুত কৰে।^৮৭৮৮ এটা বিৱৰণ অনুসৰি সেই সময়ত চুতীয়া ৰজা এটা পুখুৰী খন্দোৱা কামতো নিয়োজিত আছিল। লুইতৰ মোহনাৰ ওচৰৰ দুৰ্গত হোৱা হঠাৎ আহোম আক্ৰমণে তেওঁক সেই অৱস্থান এৰি চন্দনগিৰিলৈ পশ্চাদপসৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। আনহাতে কাশীতৰা দইথাং পাহাৰীয়া দুৰ্গলৈ পশ্চাদপসৰণ কৰে।^৮৯

শদিয়া দখল কৰাৰ পিছত চুহুংমুং অঞ্চলটোৰ মুখ্য বসতি বা বৰ-নগৰত থাকে আৰু অৱশিষ্ট চুতীয়া অৱস্থানসমূহৰ বিৰুদ্ধে অভিযানৰ বাবে নিজৰ বাহিনী ভাগ কৰে। ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁই আৰু কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক চন্দনগিৰিৰ বিৰুদ্ধে পঠিয়োৱা হয়, আনহাতে বুৰঞ্জীত ধনুধাৰী গোহাঁই (Chao-seng Kung-rin) বুলি বৰ্ণিত কনচেংক দইথাংত কাশীতৰাৰ বিৰুদ্ধে পঠিয়োৱা হয়।^৯০

চন্দনগিৰি আৰু দইথাংৰ যুদ্ধ

চন্দনগিৰিয়ে প্ৰতিৰক্ষাকাৰীসকলক এক শক্তিশালী প্ৰাকৃতিক অৱস্থান দিছিল। আহোম বাহিনীয়ে চুতীয়া ৰজাৰ এজন বিষয়া তামুলী গজৰাই বৰুৱাক তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্যসহ বন্দী কৰে আৰু চুতীয়া ৰজা-ৰাণী ক'ত আশ্ৰয় লৈ আছে সেয়া প্ৰকাশ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। বুৰঞ্জীৰ বৰ্ণনা অনুসৰি গজৰাই নিজেও অৰণ্যত লুকাই আছিল। তেওঁৰ শিশুৰ কান্দোন ঘৰ সন্দিকৈ, ফ্ৰাচেনমুংৰ পুত্ৰ, শুনি পেলোৱাত তেওঁৰ অৱস্থান ধৰা পৰে। ঘৰ সন্দিকৈয়ে তেওঁক ঘেৰাও কৰি ৰজাৰ অৱস্থান নজনালে হত্যা কৰাৰ ভাবুকি দিয়ে। তাৰ পিছত গজৰাইৰ পত্নী আৰু সন্তানক আটক কৰি তেওঁক ৰাজপৰিয়ালটো বিচাৰিবলৈ পঠিয়োৱা হয়। কেইবাবাৰো চেষ্টা কৰিও তেওঁ প্ৰথমে তেওঁলোকক বিচাৰি নাপায়। অৱশেষত বিৱৰণ অনুসৰি ৰাণীৰ ভোক লাগি পাহাৰীয়া জুৰিৰ কাষত আহাৰ ৰন্ধা হয়। জুইৰ ধোঁৱাই তেওঁলোকৰ অৱস্থান ফাঁহ কৰে। তাৰ পিছত গজৰাইয়ে আহোম বিষয়াসকলক জনায় যে চুতীয়া ৰজা আৰু ৰাণী চন্দনগিৰিৰ এটা জুৰিৰ কাষত আশ্ৰয় লৈ আছে।^৯১

আহোমসকলৰ প্ৰথম পাহাৰ আৰোহণৰ চেষ্টা ব্যৰ্থ হয়। আহোম বাহিনীয়ে বাৰে বাৰে চন্দনগিৰি উঠিবলৈ চেষ্টা কৰে, কিন্তু প্ৰথমে অৱস্থান দখল কৰিব নোৱাৰে। চুতীয়া প্ৰতিৰক্ষাকাৰীসকলে ডাঙৰ শিল বগৰাই আৰু নিক্ষেপ কৰি আক্ৰমণকাৰী সৈন্যসকলৰ বহুজনক হত্যা কৰে আৰু আহোম বাহিনীক পশ্চাদপসৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।^৯২৯৩

সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী আৰু সুকুমাৰ মহন্ত পুথিৰ সৈতে জড়িত অসম বুৰঞ্জী-ত কোৱা হৈছে যে ৰাণী সাধনী যুদ্ধৰ সময়ত গৰ্ভৱতী আছিল। গোলাপ চন্দ্ৰ বৰুৱাই সম্পাদনা কৰা টাই-ভাষাৰ বুৰঞ্জীখনত ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে এগৰাকী ৰাজকীয় নাৰীক Nang-lung বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু লগতে এজন ৰজা আৰু তেওঁৰ পুত্ৰৰ কথাও আছে। এই সংস্কৰণত তিনিজন ৰাজপৰিয়ালৰ ব্যক্তিৰ সঠিক পৰিচয় অনিশ্চিত, কাৰণ Nang-lung শব্দটোক ৰাণী বা ৰাজকুমাৰী—দুয়ো ধৰণে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। বুৰঞ্জী-পৰম্পৰাৰ ব্যাখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এই তিনিজন ধীৰনাৰায়ণ, সাধনী আৰু নীতিপাল বা সাধক নাৰায়ণ হ’ব পাৰে; বিকল্পভাৱে তেওঁলোক নীতিপাল, সাধনী আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰও হ’ব পাৰে। অসম বুৰঞ্জীৰ অনুসৰি সাধনী আৰু নীতিপালৰ বিবাহ ১৫১২–১৩ৰ আগতেই হৈছিল বুলি দেখা যায়, কাৰণ ১৫১৩ চনৰ সংঘাতৰ আগৰ ঘটনাত ধীৰনাৰায়ণে ইতিমধ্যে জোঁৱাইৰ জৰিয়তে আহোমসকলৰ বিষয়ে তথ্য পোৱা বুলি বৰ্ণিত হৈছে।

চন্দনগিৰি সন্মুখৰ পৰা আৰোহণ কৰিব নোৱাৰি আহোম সৈন্যসকলে পিছহটে আৰু এজন চুতীয়া সৈনিকক বন্দী কৰে। তাৰ পিছত তেওঁলোকে কৌশল সলাই পাহাৰটো তিনিফালৰ পৰা ঘেৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। চাও ৰু-পাকৰ নেতৃত্বৰ এটা দলে ঘিলা লতা বা গছৰ সহায়ত চন্দনগিৰি আৰোহণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। ওপৰৰ ঢালত উঠি তেওঁলোকে প্ৰথমে কোনো প্ৰতিৰক্ষাকাৰী নেদেখে।^৯৪ আৰু আগবাঢ়ি তেওঁলোকে প্ৰায় চল্লিশজন লোক থকা এটা বসতি পায়।^৯৫

চুতীয়া বুৰঞ্জী অনুসৰি ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁইয়ে তাৰ পিছত কিছুমান মানুহক গছ বা উঁচু ঠাইত উঠি ঢোল বজাবলৈ আদেশ কৰে।^৯৬ তাৰ পিছত চুতীয়া ৰজাক বৰ-দুৱাৰ বা "মহাদ্বাৰ" বুলি বৰ্ণিত ঠাইৰ ওচৰত দেখা যায়।^৯৭ অৱশিষ্ট চুতীয়া সৈন্যসকলে তৎসত্ত্বেও প্ৰতিৰোধ অব্যাহত ৰাখে আৰু পুনৰ শিল নিক্ষেপ কৰি অধিক আহোম সৈন্য হত্যা কৰে।^৯৮ নীতিপালে শত্ৰুৰ ওপৰত কাঁড় চলাবলৈ আৰম্ভ কৰে, কিন্তু জাংমুংখাম ফুকে-চঙে মৰা কাঁড়ে আঘাত কৰি তেওঁক হত্যা কৰে।^{৯৯১০০} দেওধাই অসম বুৰঞ্জী-ত লিপিবদ্ধ চুতীয়া বুৰঞ্জীয়ে ৰাজপৰিয়ালৰ নাৰীসকলৰ অংশগ্ৰহণক বিশেষভাৱে গুৰুত্ব দিয়ে। সাধনী আৰু বৃহৎ সংখ্যক ৰাজপৰিয়ালৰ নাৰী (১২০ গৰাকী ৰাজনাৰী বা ৰাজকুমাৰী) আক্ৰমণকাৰী বাহিনীৰ ওপৰত শিল কঢ়িয়াই বা বগৰাই প্ৰতিৰক্ষাত সহায় কৰা বুলি বৰ্ণিত।^১০১ একে সময়তে কনচেংৰ বাহিনীয়ে দইথাংত কাশীতৰাক আক্ৰমণ কৰে। অৱশেষত চুতীয়া প্ৰতিৰক্ষাকাৰীসকল পৰাস্ত হয় আৰু পাহাৰীয়া অৱস্থান আহোমসকলে দখল কৰে।^১০২ স্বাধীন ৰাজ্য ধ্বংস হোৱাৰ মাত্ৰ কেইবছৰ পিছতেই ১৫২৯ চনৰ বৃহৎ চুতীয়া বিদ্ৰোহত দইথাং পুনৰ দেখা যায়, যাৰ পৰা বুজা যায় যে শদিয়াৰ চাৰিওফালৰ পাহাৰীয়া অঞ্চল স্বাধীন ৰাজ্যৰ পতনৰ পিছতো প্ৰতিৰোধৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হৈ আছিল।

চুতীয়া শাসক আৰু সাধনীৰ মৃত্যুৰ ইতিহাস

শেষৰ সংঘৰ্ষসমূহত কোন নিহত বা বন্দী হৈছিল সেই বিষয়ে উৎসসমূহৰ মাজত যথেষ্ট মতভেদ আছে।

আহোম বুৰঞ্জী আৰু দেওধাই অসম বুৰঞ্জী-ত চুতীয়া ৰজা আৰু এজন ৰাজপুত্ৰৰ মৃত্যুৰ কথা বৰ্ণিত। এছ. এল. বৰুৱাই এই বিৱৰণসমূহ ধীৰনাৰায়ণ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে।^১০৩ নাগেন্দ্ৰ নাথ আচাৰ্যই বিভিন্ন বুৰঞ্জী-পৰম্পৰা একেলগ কৰি ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ধীৰনাৰায়ণ আৰু তেওঁৰ জোঁৱাই নীতিপালক শেষ যুদ্ধত নিহত হোৱা বুলি বৰ্ণনা কৰে আৰু ধীৰনাৰায়ণৰ কনিষ্ঠ পুত্ৰ সাধক নাৰায়ণ জীৱিত থাকিল বুলি কয়।^১০৪ পৰৱৰ্তী চুতীয়া বংশাৱলী-বুৰঞ্জীয়ে নীতিপালক শাসনকাৰী ৰজা হিচাপে দেখুৱাই আৰু শেষ প্ৰতিৰোধত ৰাণী সাধনীক কেন্দ্ৰীয় স্থান দিয়ে।

সাধনীৰ মৃত্যুৰ ধৰণো বিভিন্ন বুৰঞ্জী-পৰম্পৰাত ভিন্ন। চুতীয়া বুৰঞ্জী অনুসৰি তেওঁ বন্দী হ’বলৈ অস্বীকাৰ কৰি চন্দনগিৰিৰ পৰা জঁপিয়াই মৃত্যুবৰণ কৰে, আনহাতে আন বিৱৰণত মুখ্য ৰাণীক যুদ্ধত নিহত হোৱা বুলি কোৱা হৈছে। গেইটে লিখিছে যে তেওঁ বৰছা বা অস্ত্ৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছিল আৰু আন ৰাজপত্নীসকলৰ কিছুমান নিহত আৰু কিছুমান বন্দী হৈছিল।^{১০৫১০৬} টাই-ভাষাৰ বিৱৰণতো এগৰাকী ৰাজকীয় নাৰী বা nang-lung অস্ত্ৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত হোৱা বুলি উল্লেখ আছে। সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী-ত কোৱা হৈছে যে জাংমুঙে মুখ্য চুতীয়া ৰাজকুমাৰী (বৰকুঁৱৰী)ৰ শিৰচ্ছেদ কৰি তেওঁৰ মূৰ ৰজাৰ সভালৈ লৈ যায়,^{১০৭১০৮} আনহাতে অসম বুৰঞ্জী (SM)-এ যোগ কৰে যে তেওঁৰ কঁকালত আঘাত কৰা হয়, সোণৰ কঁকালবন্ধ লোৱা হয় আৰু তাৰ পিছত তেওঁৰ মূৰ ৰজাৰ ওচৰলৈ পঠিয়োৱা হয়।^১০৯ দেওধাই অসম বুৰঞ্জী-য়ো তেওঁক আত্মসমৰ্পণ নকৰি প্ৰতিৰোধ অব্যাহত ৰখা বুলি বৰ্ণনা কৰে।^১১০ মৃত্যুৰ ধৰণক লৈ ভিন্নতা থাকিলেও উৎসসমূহে একে ধৰণে মুখ্য ৰাজকীয় নাৰীগৰাকীক শেষ প্ৰতিৰোধৰ সময়ত নিহত হোৱা, জীৱিত বন্দী নোহোৱা, হিচাপে উপস্থাপন কৰে।

এই পৰাজয়ে স্বাধীন চুতীয়া ৰাজ্যৰ অৱসান ঘটায়। মুখ্য ৰাজচিহ্ন আৰু অন্যান্য সম্পত্তি পৰৱৰ্তী সময়ত আহোমসকলৰ হাতলৈ যায়।^{১১১১১২}

যুদ্ধ আৰু সংঘৰ্ষসমূহৰ তালিকা

বিজয়োত্তৰ প্ৰতিৰোধ

চুতীয়া ৰাজতন্ত্ৰৰ পতনে সশস্ত্ৰ প্ৰতিৰোধ তৎক্ষণাৎ শেষ কৰা নাছিল। বুৰঞ্জীসমূহে ষোড়শ শতিকাজুৰি পূৰ্বৰ চুতীয়া ভূখণ্ডৰ বিভিন্ন অংশত পুনঃপুনঃ বিদ্ৰোহৰ উল্লেখ কৰে।

১৫২৭ চনৰ বিদ্ৰোহ

প্ৰথম বৃহৎ বিদ্ৰোহ ১৫২৭ চনত ঘটে। নতুনকৈ স্থাপিত আহোম প্ৰশাসনৰ বিৰুদ্ধে চুতীয়া বাহিনী উঠে আৰু শদিয়াৰ চাৰিওফালৰ সীমান্ত চকীসমূহ ঘেৰাও বা হুমকি দিয়ে।^১৩২ টাই উপাধি থাওমুং মুংক্লাং নামে পৰিচিত দিহিঙীয়া গোহাঁইক ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁইক সহায় কৰিবলৈ পঠিয়োৱা হয়। তেওঁ যুদ্ধত নিহত হয়।^{১৩৩১৩৪} শেষত আহোমসকলে বিদ্ৰোহ দমন কৰে, কিন্তু এজন জ্যেষ্ঠ সীমান্ত বিষয়াৰ মৃত্যুয়ে নতুন প্ৰদেশত নিয়ন্ত্ৰণ যে অনিশ্চিত আছিল সেয়া দেখুৱায়। বিদ্ৰোহৰ পিছত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা সলনি কৰা হয়। কিংলুন বুঢ়াগোহাঁইক টাই বুৰঞ্জীত থাওমুংলুং ব-ঙেন বুলি বৰ্ণিত পূব সীমান্তৰ এটা পদত নিযুক্ত কৰা হয়; তেওঁৰ কৰ্তৃত্ব কাঙখামৰ পৰা উজনি লোহিত অঞ্চললৈ বিস্তৃত আছিল।^১৩৫

১৫২৯ চনৰ বিদ্ৰোহ

১৫২৯ চনৰ শেষভাগত আৰু বৃহৎ বিদ্ৰোহ সংঘটিত হয়। যুদ্ধ পূৰ্বৰ চুতীয়া ৰাজধানী আৰু সংলগ্ন পাহাৰীয়া অঞ্চলজুৰি বিস্তৃত আছিল। চুহুংমুং নিজে জ্যেষ্ঠ বিষয়াসকলসহ পূবলৈ আগবাঢ়ি কাঙখাম পায়। দিবাংপাৰৰ চুতীয়াসকলৰ বিৰুদ্ধে বাহিনী পঠিয়োৱা হয়, আনহাতে ৰজা শদিয়ালৈ আগবাঢ়ে।^১৩৬ আহোম সেনাক একাধিক মুকাবিলাৰ ক্ষেত্ৰত ভাগ কৰা হয়। তেতিয়া টিপাম ৰজা চুক্লেণমুং আৰু আন বিষয়াসকলক দইথাং দখল কৰি থকা চুতীয়া বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে পঠিয়োৱা হয়। তাত চুতীয়াসকল পৰাস্ত হয় আৰু তাৰ পিছত মৰাণকাওত আন এটা আহোম বিজয় ঘটে।^১৩৭ তাৰ পিছত পুনৰ চন্দনগিৰিত যুদ্ধ আৰম্ভ হয়—স্বাধীন ৰাজ্যৰ শেষ অভিযানৰ সৈতে জড়িত একে পাহাৰীয়া দুৰ্গ। ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁইয়ে আক্ৰমণৰ নেতৃত্ব দিয়ে। পূৰ্বৰ যুদ্ধৰ দৰে এইবাৰো চুতীয়াসকলে খৰ ঢালৰ সুবিধা লৈ উঠিবলৈ চেষ্টা কৰা সৈন্যৰ ওপৰত ডাঙৰ শিল বগৰাই দিয়ে, ফলত প্ৰথম আক্ৰমণত আহোম বাহিনী পিছু হটিবলৈ বাধ্য হয়।^১৩৮ আন সংঘৰ্ষসমূহ ব্ৰহ্মপুত্ৰ, দিবাং আৰু কুণ্ডিল–লোহিত নদী-ব্যৱস্থাৰ কাষতো ঘটে।^১৩৯ বিদ্ৰোহৰ সময়ত আহোম সীমান্ত বিষয়া চাও চুলিং সাময়িকভাৱে বন্দী হয়, যদিও পিছত তেওঁক উদ্ধাৰ কৰা হয়। একাধিক সংঘৰ্ষৰ পিছত বিদ্ৰোহ দমন হয় আৰু শদিয়াত আহোম কৰ্তৃত্ব পুনৰ স্থাপিত হয়। ১৫২৯ চনৰ বিদ্ৰোহৰ বিস্তৃতি আৰু ভৌগোলিক ব্যাপ্তিয়ে দেখুৱায় যে ১৫২৩–২৪ চনৰ বিজয়ে চুতীয়া ৰাজতন্ত্ৰ ধ্বংস কৰিলেও পূৰ্বৰ হৃদভূমিত সংগঠিত প্ৰতিৰোধ শেষ কৰিব পৰা নাছিল।

পৰৱৰ্তী ষোড়শ-শতিকীয় প্ৰতিৰোধ

চুহুংমুংৰ শাসনৰ পিছতো সৰু বা স্থানীয় চুতীয়া বিদ্ৰোহ অব্যাহত থাকে। নাগেন্দ্ৰ নাথ আচাৰ্যই চুক্লেণমুংৰ সময়ত ১৫৪২ চনত আন এটা চুতীয়া আক্ৰমণৰ উল্লেখ কৰিছে।^{১৪০১৪১} ১৫৫০ চনত শদিয়া প্ৰশাসনৰ অস্থিৰতাৰ সুযোগ লৈ কানশাপাত্ৰ নামে এজন চুতীয়া নেতাই শদিয়া অঞ্চলত নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰে। তেওঁ কেইবাজনো অসন্তুষ্ট আহোম ৰাজপুত্ৰসহ বিভিন্ন বিদ্ৰোহী গোটৰ সমৰ্থন লাভ কৰে আৰু ১৫৫৩ চনত পৰাস্ত আৰু নিহত হোৱালৈকে আহোম কৰ্তৃত্বৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ কৰে। আহোম বুৰঞ্জী-ত ১৫৬৫ চনত চুতীয়া বাহিনীয়ে নামৰূপ আৰু খেৰাম অঞ্চল লুণ্ঠন কৰাৰ উল্লেখ আছে।^১৪২ ১৫৭২ চনত কেৱল সেনাপতি বুলি উল্লেখ কৰা এজন চুতীয়া নেতাৰ অধীনত আন এটা বৃহৎ বিদ্ৰোহ ঘটে। বিদ্ৰোহীসকলক কাঞ্চাই পাৰ হৈ পুখুৰীখানালৈ খেদি নিয়া হয়, য’ত সেনাপতি আৰু তেওঁৰ বহু অনুগামী বন্দী হয়।^১৪৩

এই পৰৱৰ্তী অস্থিৰতাসমূহ স্বাধীন চুতীয়া আৰু আহোম ৰাজ্যৰ মাজৰ যুদ্ধ নাছিল। এইবোৰ আছিল চুতীয়া নেতা আৰু জনসাধাৰণৰ প্ৰতিৰোধ। এই প্ৰতিৰোধ ১৬৭৩ চনলৈকে চলি থাকে; তাৰ পিছত চুতীয়াসকল আহোম ৰাজ্যত অধিক সম্পূৰ্ণভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা দেখা যায়। লক্ষ্মী দেৱীৰ মতে ১৬৭৩ চনৰ পৰা আহোম শাসনৰ শেষলৈকে আৰু কোনো চুতীয়া অশান্তিৰ উল্লেখ নাই।^১৪৪

সামৰিক বৈশিষ্ট্য

এই সংঘাতসমূহ মূলত নদীকেন্দ্ৰিক পৰিৱেশত সংঘটিত হৈছিল। দুয়ো ৰাজ্যই সৈন্য পৰিবহণ আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ তথা ইয়াৰ উপনদীৰ কাষত থকা অৱস্থানসমূহ আক্ৰমণৰ বাবে নাওৰ ওপৰত যথেষ্ট নিৰ্ভৰ কৰিছিল। বুৰঞ্জীসমূহে বাৰে বাৰে স্থলপথে আগবঢ়া বাহিনী আৰু একে সময়তে নদীত কাৰ্যৰত নৌবাহিনী পৃথককৈ উল্লেখ কৰে। ১৫২২ চনৰ অভিযানত চুতীয়া বৰ-নাও বা ডাঙৰ নাও দখল আৰু দিহিং, ডিব্ৰু আৰু টিফাওৰ মোহনাত আহোম দুৰ্গ ধ্বংস কৰাৰ প্ৰচেষ্টা নৌ-গতিশীলতাৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়। দুৰ্গ নিৰ্মাণো সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। দিখৌমুখৰ চুতীয়া অৱস্থান পচলা-গড়েৰে সুৰক্ষিত আছিল, আনহাতে আহোমসকলে ক্ৰমে মুংখ্ৰাং আৰু ডিব্ৰু–টিফাও ৰেখাত অগ্ৰৱৰ্তী দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰিছিল। শেষ পৰ্যায়ত চুতীয়া বাহিনীয়ে খোলা বন্যাপ্ৰৱণ সমতল ত্যাগ কৰি কৈতৰা, চন্দনগিৰি আৰু দইথাংৰ প্ৰাকৃতিক দুৰ্গসমূহত আশ্ৰয় লয়। চন্দনগিৰিৰ যুদ্ধই সমতলৰ যুদ্ধ আৰু শদিয়াৰ পাহাৰীয়া প্ৰৱেশপথৰ যুদ্ধৰ মাজৰ বৈপৰীত্য স্পষ্ট কৰে। স্থল আৰু নদীপথৰ যৌথ অভিযানত চুতীয়াসকলক পূবমুখে ঠেলি নিয়া আহোম বাহিনীয়ে প্ৰথমে পাহাৰ সন্মুখৰ পৰা দখল কৰিব নোৱাৰি পাশ্বৰীয়া বা পশ্চাৎপথৰ আশ্ৰয় লয়। চুতীয়া প্ৰতিৰক্ষাকাৰীসকলে খৰ ঢালৰ সুবিধা লৈ আক্ৰমণকাৰীৰ ওপৰত শিল বগৰাই দিছিল।

লোককথা আৰু স্মৃতি

বিশেষকৈ ডিব্ৰু আৰু শদিয়া অঞ্চলৰ যুদ্ধ তথা সাধনীৰ মৃত্যুৰ স্মৃতি চুতীয়া মৌখিক পৰম্পৰাত টিকি থাকে। পৰৱৰ্তী বিহু গীতসমূহত ডিব্ৰু আৰু শদিয়াৰ যুদ্ধলৈ যোৱা পুৰুষ আৰু তেওঁলোকৰ উভতি অহাৰ অপেক্ষাত থকা পৰিয়ালসমূহৰ উদ্বেগৰ উল্লেখ আছে। আন গীতত চুতীয়া ৰজা আৰু সাধনীৰ মৃত্যুক স্মৰণ কৰা হয়। এই গীতসমূহ ষোড়শ শতিকাৰ যুদ্ধৰ সমসাময়িক স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ নহয়, বৰং সংঘাতৰ পৰৱৰ্তী সামূহিক স্মৃতিৰ সাক্ষ্য হিচাপে গুৰুত্বপূৰ্ণ।^১৪৫ আধুনিক চুতীয়া সাংস্কৃতিক স্মৃতিত চন্দনগিৰিৰ ঘটনা আৰু সাধনীৰ আত্মসমৰ্পণ অস্বীকাৰ স্বাধীন ৰাজ্যৰ পতনৰ মুখ্য প্ৰতীক হৈ উঠিছে।

আৰু চাওক

• চুতীয়া ৰাজ্য
• চুতীয়া জনগোষ্ঠী
• শদিয়া
• আহোম ৰাজ্য
• ভীষ্মকনগৰ
• ডিব্ৰুগড়
• মাজুলী

গ্ৰন্থপঞ্জী

প্ৰাথমিক আৰু বুৰঞ্জী উৎস

• Barua. (1930). Ahom-Buranji: From the Earliest Time to the End of Ahom Rule, with Parallel English Translation. Assam Administration, Baptist Mission Press
• Bhuyan. (1945). অসম বুৰঞ্জী: Or, A Chronicle of Assam from the Earliest Ahom Kings to Swargadeo Gadadhar Singha. Department of Historical and Antiquarian Studies, Government of Assam
• Bhuyan. (1960). সাতসৰী অসম বুৰঞ্জী. Gauhati University
• Goswami. (1977). Purani অসম বুৰঞ্জী. Lawyer's Book Stall
• Bhuyan. (2001). দেওধাই অসম বুৰঞ্জী: An Earlier Ahom History with Several Shorter Chronicles of Assam. Department of Historical and Antiquarian Studies, Assam

গৌণ উৎস

• Acharyya, Nagendra Nath. (1966). The History of Medieval Assam: From the Thirteenth to the Seventeenth Century. Dutta Baruah
• Baruah, S. L. (1986). A Comprehensive History of Assam. Munshiram Manoharlal
• Basu, Nirmal Kumar. (1970). Assam in the Ahom Age, 1228–1826: Being Politico-economic and Socio-cultural Studies. Sanskrit Pustak Bhandar
• Devi, Lakshmi. (1968). Ahom-Tribal Relations: A Political Study. Lawyer's Book Stall
• Borboruah, Hiteswar. (1997). Ahomar Din. Assam Publication Board
• Dutta, Sristidhar. (1985). The Mataks and their Kingdom. Chugh Publications
• Gait, Edward A. (1926). A History of Assam. Thacker, Spink & Co.
• Sinha, Surajit. (1987). Tribal Polities and State Systems in Pre-colonial Eastern and North Eastern India
• Guha, Amalendu. (1983). The Ahom Political System: An Enquiry into the State Formation Process in Medieval Assam (1228–1714). Social Scientist. পৃ. 3–34
• Phukan, J. N. (1992). The Comprehensive History of Assam. Publication Board Assam. পৃ. 49–60
• Saikia, Yasmin. (1997). In the Meadows of Gold: Telling Tales of the Swargadeos at the Crossroads of Assam. Spectrum Publications
• Guha, Amalendu. (1984). Pre-Ahom Roots and the Medieval State in Assam: A Reply. Social Scientist. পৃ. 70–77
• Bhuyan, Rashmi Rekha. (2023). Archaeological Remains of the Dihing Valley of Assam: A Visit to Moiramora. Heritage: Journal of Multidisciplinary Studies in Archaeology
• Shin, Jae-Eun. (2020). Descending from demons, ascending to kshatriyas: Genealogical claims and political process in pre-modern Northeast India, the Chutiyas and the Dimasas. The Indian Economic & Social History Review. পৃ. 49–75
• Baruah, Swarnalata. (2007). Chutia Jatir Buranji
• Nath, D. (2013). Early States in North East India. Regency Publications. পৃ. 24–49. ISBN 978-81-89233-86-0