চ্যু-কা-ফা

চ্যু-কা-ফা (উপাধি: চাও-লুং) আহোম ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক ৰজা। অসমৰ ইতিহাসত তেওঁৰ স্থান বিশেষ, কাৰণ তেওঁৰ নেতৃত্বত টাই-আহোম জনগোষ্ঠীৰ একাংশে পাটকাই অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত স্থায়ীভাবে বসতি স্থাপন কৰে আৰু ১২২৮ খ্ৰীষ্টাব্দত নতুন ৰাজশক্তিৰ আধাৰ ৰচনা কৰে। এই ৰাজধাৰাই পৰৱৰ্তী প্ৰায় ছশ বছৰ কাল অসম অঞ্চলৰ ৰাজনীতি, সমাজ-সংস্কৃতি আৰু ৰাজ্যগঠনৰ ধাৰাক গভীৰভাবে প্ৰভাৱিত কৰে। অসমৰ লোকস্মৃতিত তেওঁক ‘‘অসমীয়া জাতিৰ পিতৃ’’ বুলিও উল্লেখ কৰা হয়, আৰু ২ ডিচেম্বৰ দিনটো অসম দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়।

নাম, উপাধি আৰু পৰিচয়

চ্যু-কা-ফাক বুজাবলৈ ‘‘চাও-লুং’’ উপাধি ব্যৱহাৰ কৰা হয়; ইয়াত ‘‘চাও’’ৰ অৰ্থ গৰাকী আৰু ‘‘লুং’’ৰ অৰ্থ মহান বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি তেওঁ চীনৰ দেহ’ঙ অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত মধ্যযুগীয় টাই-ৰাজ্য মু'ঙ মাও (মাও-লুং)ৰ ৰাজকোঁৱৰ আছিল। তেওঁৰ ৰাজবংশ হিচাপে ‘‘ছ্যু ফৈদ’’ উল্লেখ পোৱা যায়। পিতৃ চাও-চাং-ন্যেউ আৰু মাতৃ নাং-ম’ঙ ব্ল’ক-খাম-ছেন। তেওঁৰ ধৰ্মীয় পৰিচয় ‘‘ফুৰালুং ধৰ্ম’’ ৰূপে দাঙি ধৰা হয়।

জন্ম আৰু প্ৰাথমিক জীৱন

উৎস-টোকামতে চ্যু-কা-ফাৰ জন্ম ১১৮৯ চনত। জন্মৰ সময়ত মাতৃ পিতৃগৃহত থকা বাবে তেওঁ প’-থাওয়েকৰ ঘৰত জন্ম লাভ কৰে বুলি কোৱা হয়। তেওঁ কৈশোৰ-যৌৱনৰ দীঘলীয়া সময় মাতুলালয়ৰ পৰিৱেশত কটাইছিল; উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে যে তেওঁ ১৯ বছৰ কাল মাকৰ ফালৰ খুন-পাং-খামৰ ঘৰত আছিল আৰু সেই সময়ত পিতৃৰ ৰাজ্যলৈ বিশেষ যোৱা নাছিল।

১২২০ চনত খুন-পাং-খামৰ মৃত্যুৰ পিছত ৰাজনৈতিক সংঘাত তীব্ৰ হয়। সেই সংঘাতত চ্যু-কা-ফাৰ ডাঙৰ ককায়েক চ্যু-জৎ-ফা নিহত হয় বুলি উল্লেখ আছে। ইয়াৰ পিছতে মাও-লুংৰ ৰজাই চ্যু-কা-ফাক ম’ঙ-মিৎ-কুপ-ক্লি-নয়ৰ তলতীয়া ৰজা নিযুক্ত কৰে। এই পৰ্যায়তে তেওঁ আনৰ অধীনত ৰাজকাৰ্য চলোৱাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে আৰু এক স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ গঢ়াৰ চিন্তা দৃঢ় হয় বুলি উৎস-টোকাই ইংগিত দিয়ে।

মু'ঙ মাওৰ ৰাজনীতি আৰু প্ৰস্থান

উৎস-টোকাত টাই-ৰাজ্যসমূহৰ পুৰণি ধাৰাবিৱৰণ আছে: খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ এক টাই যুৱৰাজ পি-লকুৱে কেইবাখনো ক্ষুদ্ৰ ৰাজ্য একত্ৰিত কৰি বৃহৎ সাম্ৰাজ্য গঢ়ে, যাৰ পৰৱৰ্তী ৰূপান্তৰ আৰু পুনৰ্গঠনৰ ধাৰা দেখা যায়। এই ঐতিহাসিক পটভূমিৰ ভিতৰত খুনলুং আৰু খুনলাই নামৰ দুজন ভ্ৰাতৃ-নেতাৰ কথা, লগতে মুঙ-ৰি-মুং-ৰাম, মাও-লুং আদিৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এই বৃহৎ ভৌগোলিক অঞ্চলত (বৰ্তমানৰ য়ুন্নানৰ দক্ষিণ-পশ্চিম অংশ, ওপৰৰ ব্ৰহ্মদেশ, আৰু থাইলেণ্ডৰ কিছুমান অংশ) টাই জনগোষ্ঠীৰ চলাচল আৰু ৰাষ্ট্ৰগঠন চলি আছিল বুলি উৎস-টোকা ক’ব খোজে।

চ্যু-কা-ফাৰ ক্ষেত্ৰত সিদ্ধান্তমূলক পৰিস্থিতি আহে যেতিয়া মাও-লুংৰ ৰজা ছু-খান-ফাই জুন-লুং নামৰ ৰাজ্য জয়ৰ অভিযানে সহায় বিচাৰে। চ্যু-কা-ফাই সেই আহ্বান মানি নলওঁতে তেওঁক বন্দী কৰিবলৈ পদক্ষেপ লোৱা হয় বুলি উৎসত আছে। তেতিয়া তেওঁ আত্মীয়-সংঘাতত না জড়াই নিজৰ অধীনৰ ৰাজ্য পৰিত্যাগ কৰি নতুন স্থান সন্ধানত যাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। যাত্ৰাৰ আৰম্ভণিতে তেওঁ সৰু ককায়েক চ্যু-খাম-ফাৰ নৰা ৰাজ্যত কিছুদিন আশ্ৰয় লৈছিল বুলি উল্লেখ আছে।

ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকালৈ অভিযান (১২২৮)

চ্যু-কা-ফাই নিজৰ সংগে কেৱল লোক-লশ্কৰ নহয়, ৰাষ্ট্ৰ-প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰতীক আৰু ব্যৱস্থাপনাগত মানুহ-জন্তুও লৈ আহিছিল বুলি উৎস-টোকাত বিস্তৃত বৰ্ণনা আছে। তেওঁৰ লগত ইষ্টদেৱতা চুমদেউ, মংগল-অনুষ্ঠানত ব্যৱহৃত কুকুৰা চৰাই, তিনিগৰাকী ৰাণী (আই-মে’ চাও-লো, নাংচেন-চুম-ফা, য়িলো-কে-চি-চুম-ফা), দুজন পাত্ৰ মন্ত্ৰী, পাঁচজন কোঁৱৰ, চাৰিজন ৰাজপুৰোহিত আৰু দুজন বাইলুং আছিল। সামৰিক-লজিষ্টিক শক্তি হিচাপে ৯০০০ সৈনিক, ৩০০০ অশ্বাৰোহী, ৩০০ ঘোঁৰা, লগতে খাম-পেং নামৰ এটা দঁতাল হাতী আৰু এজনী মাখুন্দী হাতীৰ কথাও দিয়া আছে।

যাত্ৰাপথত নৰা ৰাজ্যৰ পৰা হংকং উপত্যকা হৈ পাটকাই পাৰ হৈ আহি ১২২৮ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আঘোণ মাহৰ ১৬ তাৰিখে (২ ডিচেম্বৰ) তেওঁ সৌমাৰপীঠৰ টি-পামত বুঢ়ীদিহিঙেৰে উজাই আহি উপস্থিত হয় বুলি উৎসত স্পষ্ট। এই দিনটোক পৰৱৰ্তীকালে অসম দিৱসৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি উদযাপন কৰা হয়। সেই সময়ৰ পৰা তেওঁ ঠায়ে ঠায়ে অস্থায়ীভাবে ৰাজধানী পাতি, খেতি-বসতি স্থাপন কৰি আগ বাঢ়ে; কিছুমান স্থানত লোক ৰাখি অঞ্চলসমূহক ক্ৰমে নিজ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰৰ ভিতৰত আনিছিল বুলি বৰ্ণনা আছে।

ৰাজ্য স্থাপন আৰু ৰাজধানীৰ ধাৰা

উৎস-টোকাত চ্যু-কা-ফাৰ অস্থায়ী ৰাজধানী স্থাপনৰ এক ধারাবাহিক তালিকা দিয়া হৈছে। তেওঁ প্ৰথমে খামজাংত অস্থায়ী ৰাজধানী স্থাপন কৰে বুলি উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত নামৰূপ, তাৰ পিছত মৌঙ ক্লাঙ খ্ৰূ (অসমীয়াত অভয়পুৰ)ত প্ৰায় পাঁচ বছৰ অস্থায়ী ৰাজধানী থাকে। পৰৱৰ্তী ধাপত হা-বুঙত তেওঁ ৰাজকাৰ্য চলায়; কিন্তু বানপানীৰ সমস্যাই স্থানান্তৰত বাধ্য কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ দিহিঙে ভটিয়াই দিখৌমুখ পায়, দিখৌ নৈ উজাই দৰিকা আৰু নামদাং অতিক্ৰম কৰি চন্তকত উপস্থিত হয় আৰু দুবছৰ থাকে। তাৰ পিছত পুনৰ দিখৌৰে ভটিয়াই শিমলুগুৰি যায় আৰু কাষৰীয়া অঞ্চলৰ সৈতে সদ্ভাৱ গঢ়ি সীমা বিস্তাৰ কৰে বুলি উৎসত আছে।

অৱশেষত শিমলুগুৰিৰ ওচৰৰ পাহাৰীয়া উচ্চভূমিত তেওঁ স্থায়ীকৈ ৰাজধানী পাতি থিতাপি লয়। এই ৰাজধানীৰ নাম তেওঁ ‘‘চে-ৰাই-দ’য়’’ ৰাখে—অর্থাৎ পৰ্বতৰ ওপৰত জিলিকি থকা নগৰ—বুলি উৎসত ব্যাখ্যা আছে। পৰৱৰ্তী উচ্চাৰণ-ৰূপান্তৰত ই ‘‘চৰাইদেউ’’ নামে জনাজাত হয়। উৎস-টোকামতে ১২৫৩ চনত চে-ৰাই-দ’য়ত এই স্থায়ী ৰাজধানী স্থাপন কৰা হয়।

ৰাজত্বকাল, উত্তৰাধিকাৰী আৰু মৃত্যু

উৎস-টোকাৰ তথ্যপেটী অনুসৰি চ্যু-কা-ফাৰ ৰাজত্বকাল ১২২৮–১২৬৮। উত্তৰসূৰী হিচাপে চ্যু-তেও-ফাৰ নাম দিয়া আছে। তেওঁৰ মৃত্যু ১২৬৮ চনত চে-ৰাই দ’য়ত হোৱা বুলি উল্লেখ। উৎস-টোকাই লগতে কয় যে তেওঁ ৩৯ বছৰ ৪ মাহ ১৪ দিন ৰাজত্ব কৰিছিল বুলি এক বৰ্ণনা প্ৰচলিত।

স্মৃতি, উদযাপন আৰু আধুনিক প্রতিষ্ঠানগত উপস্থিতি

চ্যু-কা-ফাৰ স্মৃতি অসমৰ ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক পৰিসৰত বহুমাত্ৰিক। ২ ডিচেম্বৰ দিনটো ‘‘চ্যু-কা-ফা দিৱস’’ বুলিও চৰকাৰীভাবে উল্লেখ কৰা হয়, আৰু এই দিনটি অসম দিৱস হিচাপে উদযাপন কৰা হয়। বিভিন্ন প্রতিষ্ঠান আৰু সুবিধাকেন্দ্ৰত তেওঁৰ নাম সংযোজন কৰা হৈছে বুলি উৎস-টোকাত উদাহৰণ দিয়া আছে; তাৰ ভিতৰত ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বুৰঞ্জী বিভাগৰ ‘‘চু’-কা-ফা আসন’’, শিৱসাগৰত ‘‘চু’-কা-ফা মাল্টিস্পেচিয়েলিতি চিকিৎসালয়’’, যোৰহাটৰ ‘‘স্বৰ্গদেউ চাওলুং চু’-কা-ফা সমন্বয় ক্ষেত্ৰ’’, আৰু শিৱসাগৰৰ ‘‘চাওলুং চু’-কা-ফা ইনদ’ৰ ষ্টেডিয়াম’’ উল্লেখযোগ্য। ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰত ‘‘চু’-কা-ফা কাপ’’ শদিয়াত অনুষ্ঠিত হয় বুলি উৎস-টোকা কয়। ‘‘চু’-কা-ফা বঁটা’’ৰ কথাও উৎসত আছে (উদাহৰণস্বৰূপে ২০০৯ চনত ৰংবং তেৰাঙে লাভ কৰা বুলি উল্লেখ)।

উত্তৰাধিকাৰ

চ্যু-কা-ফাৰ উত্তৰাধিকাৰ মূলতঃ ৰাষ্ট্ৰ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু সমাজ-সমন্বয়ৰ ইতিহাসত নিহিত। ১২২৮ চনৰ আগমন আৰু পৰৱৰ্তী ৰাজধানী-স্থাপনসমূহে অসমত আহোম ৰাজ্যৰ ভিত্তি মজবুত কৰে; এই শাসনধাৰাই প্ৰায় ছশ বছৰ টিকি আছিল বুলি উৎস-টোকা উল্লেখ কৰে। আধুনিক সময়ত তেওঁ অসমীয়া জাতি গঠনৰ বৰ্ণনাত এক প্ৰতীকী কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ আছে, আৰু অসমীয়া ভাষা-ভাষী সমাজত ‘‘চাও-লুং’’ উপাধিসহ তেওঁৰ নাম ৰাষ্ট্ৰ-স্মৃতি, উৎসৱ আৰু ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠানত দৃশ্যমান হৈ থাকে।

আৰু চাওক

• আহোম ৰাজ্য
• আহোম ৰাজবংশ
• অসম
• ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা
• পাটকাই
• অসম দিৱস
• মু'ঙ মাও
• চীন
• য়ুন্নান
• থাইলেণ্ড