ডিমাছা জনগোষ্ঠী

ডিমাছা জনগোষ্ঠী (Dimasa) হৈছে অসমৰ অন্যতম প্ৰাচীন চীনা-তিব্বতীয় জনগোষ্ঠী। ঐতিহাসিকভাৱে ৰাজ্য স্থাপন আৰু ৰাজধানী স্থানান্তৰৰ ধাৰাবাহিকতাৰ বাবে এই জনগোষ্ঠীৰ নাম অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ইতিহাসত উল্লেখযোগ্য। একে সময়তে ডিমাছাসকলৰ গাঁওভিত্তিক শাসন-সংগঠন, নিজা ভাষা-সংস্কৃতি, আৰু পূৰ্ব-পুৰুষপূজাৰ সৈতে হিন্দুধৰ্মীয় আচাৰৰ সহাৱস্থান—এই সকলো মিলি ডিমাছা সমাজক অধ্যয়নৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰি তোলে।

পৰিচয় আৰু নামৰ অৰ্থ

ডিমাছা শব্দৰ ব্যাখ্যা লোক-ব্যৱহাৰ আৰু ভাষাগত অৰ্থৰ আধাৰত বুজোৱা হয়। ডিমাছা ভাষাত ‘ডি’ মানে পানী, ‘মা’ মানে বৃহৎ, আৰু ‘ছা’ মানে সন্তান—অৰ্থাৎ “বৰ নৈৰ সন্তান” বা “ডাঙৰ নদীৰ সন্তান”। এই নাম ব্যাখ্যাত নদীনিৰ্ভৰ জীৱনধাৰা আৰু বসতি-নিৰ্বাচনৰ ধাৰণাও জড়িত।

ঐতিহাসিক ভূ-নামৰ ক্ষেত্ৰতো ‘ডিমাপুৰ’ক ডাঙৰ নদীৰ পাৰত থকা নগৰ বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। ডিমাপুৰ ধনশিৰী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত বুলি জনা যায়, আৰু উৎস-টোকাত ডিমাপুৰৰ পূৰ্বনাম ‘হিড়িম্বাপুৰ’ আছিল বুলি উল্লেখ আছে। জনশ্ৰুতি অনুসৰি মহাভাৰতীয় পৰম্পৰাত ডিমাপুৰত ভীম আৰু হিড়িম্বাৰ পুত্ৰ বীৰ ঘটোৎকচৰ জন্মৰ কাহিনী জড়িত; ডিমাছাসকলে নিজকে ঘটোৎকচৰ বংশধৰ বুলি পৰিচয় দিয়া ধাৰণাো দেখা যায়।

ভৌগোলিক বিস্তৃতি আৰু বসতি-ধৰণ

ডিমাছাসকলৰ মুখ্য বসতি ডিমা হাছাও জিলাত। ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোকে অসমৰ কাছাৰ জিলা, কাৰ্বি আংলঙৰ সমতল অঞ্চল, নগাঁও জিলা, আৰু নাগালেণ্ডৰ ডিমাপুৰ আৰু ধনশিৰি অঞ্চলতো বসবাস কৰে।

বসতি-ধৰণ সাধাৰণতে গাঁওকেন্দ্ৰিক। ডিমাছাসকল কৃষিজীৱী হোৱাত নৈ-নিজৰা বা পানীৰ ওচৰৰ সাৰুৱা মাটি বাছি লৈ গাঁও পাতি থাকিবৰ প্ৰৱণতা লক্ষ্য কৰা যায়। এই প্ৰাকৃতিক-অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশে তেওঁলোকৰ সমাজ-সংগঠন আৰু উৎসৱ-আচাৰতো প্ৰভাৱ পেলায়।

ঐতিহাসিক পটভূমি আৰু ৰাজধানীৰ স্থানান্তৰ

উৎস-টোকা অনুসৰি ডিমাছাসকলে ১০৮৬ খ্ৰীষ্টাব্দত ডিমাপুৰত ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল বুলি জনা যায়। পাছত ১৫৩৬ খ্ৰীষ্টাব্দত ডিমাপুৰ এৰি মাইবাঙত নতুন ৰাজধানী স্থাপন কৰে। পুনৰ ১৭৪৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাজধানী খাছপুৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়। বৃটিছসকলে অসম অধিকাৰ কৰাৰ পিছত ডিমাছা ৰাজ্যও ইংৰাজ অধীনলৈ আহে বুলি উল্লেখ আছে। লগতে উনবিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয় দশকৰ সময়ছোৱাত এই ৰাজ্য বিভক্ত হৈ যায় বুলিও তথ্য পোৱা যায়।

এই ঐতিহাসিক ধাৰাবাহিকতাই ডিমাছা সমাজৰ ৰাজনৈতিক-সাংস্কৃতিক ৰূপান্তৰ, বসতি-বিস্তৃতি আৰু পৰৱৰ্তী কালৰ জনগোষ্ঠীয় পৰিচয় গঠনত ভূমিকা ৰাখিছে বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি।

ভাষা আৰু নৃগোষ্ঠীয় পৰিচয়

ডিমাছাসকলক উৎস-টোকাত ইণ্ডো-মংগোলীয় গোষ্ঠীৰ অন্তৰ্গত আৰু তিব্বত-বৰ্মী ভাষা-পৰিয়ালৰ লোক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তেওঁলোকৰ নিজা ভাষা হৈছে ডিমাছা ভাষা। উল্লেখযোগ্য দিশ হ’ল—মৌখিক ৰূপত চলি অহা ডিমাছা ভাষাই বৰ্তমান লিখিত ৰূপ লাভ কৰিছে বুলি কোৱা হৈছে। ভাষাৰ লিখিতীকৰণে শিক্ষাদান, সাহিত্যচৰ্চা আৰু পৰিচয় সংৰক্ষণত সহায়ক ভূমিকা লয়।

ইতিহাস-সম্পৰ্কীয় এটা তথ্য হিচাপে উৎস-টোকাত আহোম ভাষাত কছাৰীসকলক ‘তি-মি-ছা’ (𑜄𑜢 𑜉𑜢 𑜏𑜡) বুলি কোৱা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে; ই অঞ্চলটোৰ ঐতিহাসিক জাতি-পৰিচয় আৰু নামকৰণ-প্ৰথাৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট।

সমাজ-সংগঠন, গোত্ৰ আৰু উত্তৰাধিকাৰ

ডিমাছাসকলৰ গাঁও-প্ৰশাসনত মুখিয়ালক ‘খুনং’ বুলি কোৱা হয়। খুনঙক সহায় কৰিবলৈ ‘দিলেক’ নামৰ এক সহায়কাৰী পদো আছে বুলি উল্লেখ আছে। গাঁওকেন্দ্ৰিক এই শাসন-ধৰণে সামাজিক শৃঙ্খলা, উৎসৱ-অনুষ্ঠানৰ পৰিচালনা আৰু সমষ্টিগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত সহায় কৰে।

ডিমাছা সমাজত কেইবাটাও গোত্ৰ বা ঠাল আছে, আৰু একে গোত্ৰৰ ভিতৰত বিবাহ নিষিদ্ধ বুলি ধাৰণা আছে। উৎস-টোকা অনুসৰি পুৰুষসকলৰ মাজত চল্লিশটা আৰু মহিলাসকলৰ মাজত বিৰাল্লিশটা গোত্ৰৰ উল্লেখ পোৱা যায়। সমাজ-ব্যৱস্থাৰ ক্ষেত্ৰত মাতৃপ্ৰধান আৰু পিতৃপ্ৰধান—দুয়ো ধৰণৰ ধাৰা দেখা যায় বুলি কোৱা হৈছে।

উত্তৰাধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত এক বিশেষ নিয়ম উল্লেখ আছে: ল’ৰাই পিতৃৰ সম্পত্তি পায় আৰু ছোৱালীয়ে মাতৃৰ সম্পত্তি পায়। এই ব্যৱস্থাই পৰিয়াল-সম্পত্তিৰ ভাগ-বন্টন আৰু আত্মীয়তা-গাঁথনিৰ ধৰণ বুজাত সহায় কৰে।

ধৰ্মীয় বিশ্বাস, দেৱতা আৰু পুৰোহিত-ব্যৱস্থা

ডিমাছাসকলৰ ধৰ্মীয় জীৱনত নিজস্ব দেৱতা পূজা আৰু পূৰ্ব-পুৰুষ পূজাৰ কথা উৎস-টোকাত স্পষ্ট। একে সময়তে ডিমাছাসকলৰ মাজত হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যাও উল্লেখযোগ্য বুলি কোৱা হৈছে। ডিমাছাসকলে ইশ্বৰক ‘মাদাই’ বুলি কয়; প্ৰাৰ্থনাক ‘মাদাইবিৰা’ আৰু ‘মাদাইহুৱা’, আৰু গোঁসাই ঘৰক ‘মাদাইখো’ বুলি কোৱা হয়।

উৎস-টোকা অনুসৰি পূজাত ছাগলী, হাঁহ, কুকুৰা, পাৰ আদি বলি দিয়াৰ নিয়ম আছে। শিৱক তেওঁলোকে প্ৰধান দেৱতা হিচাপে মান্য কৰে, আৰু ‘শিব্ৰাই’ নামেও উল্লেখ আছে। ধৰ্মীয় সংগঠনত বাৰটা ভাগৰ প্ৰত্যেকৰে একোজনকৈ ‘জণ্ঠাই’ বা পুৰোহিত থাকে; এই সকলোৰে ওপৰত ‘গিছিয়া’ বুলি মূল পুৰোহিত এজন থাকে বুলি কোৱা হৈছে। লগতে ভূত-ভৱিষ্য গণনা বা অনুৰূপ ধৰ্মীয় কৰ্মত জড়িত ব্যক্তিক ‘প্ৰাথ্ৰি’ বুলি কোৱা হয়, আৰু তেওঁলোকক ডিমাছা ধৰ্মীয় আলোচনাত বিশেষ স্থান দিয়া হয় বুলি উল্লেখ আছে।

সাংস্কৃতিক জীৱন: উৎসৱ, পোষাক আৰু জীৱনচক্ৰ অনুষ্ঠান

ডিমাছাসকলৰ উৎসৱ-পাৰ্বণৰ ভিতৰত ‘ৰাজিনী গাব্ৰা’ আৰু ‘হানি গাব্ৰা’ক প্ৰধান উৎসৱ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। লগতে ‘বিহু’ বা ‘বুচু’ উৎসৱ ডিমাছা সমাজত বিশেষভাৱে পালন কৰা হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি ডিমাছাসকলৰ তিনিবিধ বুচু—

• বুচু জিদাব
• বুচু চুৰেম
• বুছু হাংছেউ

বুচু জিদাব এদিনীয়াকৈ বা তিনিদিনীয়াকৈ, বুচু চুৰেম তিনিদিন বা পাঁচদিনলৈকে, আৰু বুছু হাংছেউ ডাঙৰকৈ পালন কৰা হয় বুলি উল্লেখ আছে। উৎসৱৰ সময়ত পৰম্পৰাগত পোচাক-অলংকাৰ পৰিধান, খেল-ধেমালী, ভোজ-ভাত, আৰু জ্যেষ্ঠজনক সেৱা কৰি আশীৰ্বাদ লোৱাৰ প্ৰথা আছে।

পোষাক-পাতৰ ভিতৰত উৎস-টোকাত কিছুমান বিশেষ বস্ত্ৰৰ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে—

• ‘ৰিগু ৰিজাম্ফাই’—মহিলাসকলৰ বিশেষ সাজ
• ‘চাউখা’—মুৰত পাগুৰি মাৰিবলৈ ব্যৱহৃত বস্ত্ৰ; গামোচাৰ দৰে বুলিও ধৰা হয়
• ‘ৰীছা’—নাৰী-পুৰুষ উভয়ে পৰিধান কৰা এবিধ বস্ত্ৰ, গামোচাৰ দৰে ব্যৱহৃত
• ‘ৰিমচাউ’—ডিমাছা মহিলাই পৰিধান কৰা এক প্ৰকাৰৰ চাদৰ; মানুহ মৰিলে ব্যৱহাৰ কৰাৰ কথাও উল্লেখ আছে

জীৱনচক্ৰ-অনুষ্ঠান (জন্ম, বিবাহ, মৃত্যু) ডিমাছা সংস্কৃতিত সুস্পষ্টভাৱে বিকশিত। উৎস-টোকাত জন্ম-অনুষ্ঠানত ‘হোজাইজিক’ (ধাই), ধাইৰ সহায়কাৰী ‘বাৰু আজিক’, আৰু মাতৃদুগ্ধ পান কৰাত সহায় কৰা ‘আনুমাজিক’ৰ কথা আছে। বিবাহ-প্ৰথাত ছোৱালী চোৱা, বিবাহ প্ৰস্তাৱ, ‘ছান্দিদাংছেংবা’ আৰু ‘লাউঠাই’ নামৰ কিছুমান অনুষ্ঠান, দৰা-কইনাৰ আচাৰ-অনুষ্ঠান, আৰু পৰৱৰ্তী ‘মাইয়াওৱা’ৰ জৰিয়তে কইনাক দৰাৰ কুললৈ আদৰা কৰাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। মৃত্যুকেন্দ্ৰিক আচাৰত মৃতকক গা ধুৱাই পোচাক পিন্ধোৱা, শ্মশানলৈ নিয়াৰ আগতে খাদ্য সাজি দিয়া, পুত্ৰই মুখাগ্নি দিয়া, অস্থি সংগ্ৰহ আৰু শ্ৰাদ্ধ-সম্বন্ধীয় ভোজ-অনুষ্ঠান আদি ধাৰাবাহিক ৰীতি উল্লেখিত।

তাৎপৰ্য

ডিমাছা জনগোষ্ঠীৰ তাৎপৰ্য মূলত তিনিটা দিশত স্পষ্ট: (১) ডিমাপুৰ–মাইবাঙ–খাছপুৰ ধাৰাৰ ঐতিহাসিক ৰাজ্য-গঠন আৰু ৰাজধানী স্থানান্তৰে অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত তেওঁলোকক কেন্দ্ৰীয় স্থান দিয়ে; (২) গাঁওকেন্দ্ৰিক নেতৃত্ব (খুনং–দিলেক), গোত্ৰ-নিয়ম আৰু বিশেষ উত্তৰাধিকাৰ-ব্যৱস্থাই সমাজ-সংগঠনৰ এক স্বকীয় কাঠামো দেখুৱায়; (৩) নিজস্ব দেৱতা-পূজা, পুৰোহিত-ব্যৱস্থা, আৰু বুচু আদি উৎসৱ-অনুষ্ঠানে তেওঁলোকৰ সাংস্কৃতিক ধাৰাবাহিকতা প্ৰকাশ কৰে। এই সকলো দিশ মিলি ডিমাছাসকলক অসমৰ চীনা-তিব্বতীয় আৰু টাই জনগোষ্ঠীসমূহৰ বৃহত্তৰ আলোচনাত এক অনন্য উদাহৰণ কৰি তোলে।

আৰু চাওক

• অসম
• অসমৰ চীনা-তিব্বতীয় আৰু টাই জনগোষ্ঠী
• ডিমা হাছাও জিলা
• ডিমাছা ভাষা
• বাই মাই জাই
• চুঙাত দিয়া