হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী

হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী (৮ জানুৱাৰী ১৮৭২–২ মে’ ১৯২৮) অসমীয়া সাহিত্যৰ জোনাকী-যুগৰ এগৰাকী প্ৰধান কণ্ঠস্বৰ। তেখেত বিশেষকৈ অসমীয়াত ছনেট (চতুৰ্দশপদী কবিতা) লিখাৰ বাট মুকলি কৰি আধুনিক কাব্য-চৰ্চাৰ ভাষা আৰু ৰূপবোধক নতুন দিশ দেখুৱায়। কবি হিচাপে ৰোমাণ্টিক সংবেদনশীলতা, সম্পাদক হিচাপে সাহিত্য-প্ৰচাৰৰ কৌশল, আৰু গৱেষক-সংগ্ৰাহক হিচাপে পুথি-ঐতিহ্য ৰক্ষাৰ একাগ্ৰ প্ৰচেষ্টা—এই তিনিও দিশ একেলগে তেখেতৰ গুৰুত্ব স্থিৰ কৰিছে।

জন্ম আৰু শিক্ষা

হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ জন্ম গোলাঘাট জিলাৰ ঢেকিয়াল মৌজাৰ গৌৰাঙ্গ সত্ৰত। পিতৃ ডম্বৰুধৰ গোস্বামী গৌৰাঙ্গ সত্ৰৰ সত্ৰাধিকাৰ হোৱাৰ লগতে ঢেকিয়াল মৌজাৰ মৌজাদাৰ আছিল; মাতৃ ঘনকান্তী দেৱী।

প্ৰাথমিক শিক্ষা গাঁৱৰ বিদ্যালয়তে সম্পন্ন কৰি তেখেতে তিনিটকীয়া বৃত্তিৰ সহায় লাভ কৰে। পাছত গোলাঘাটৰ উইলিয়ামচন মাইনৰ স্কুলত অধ্যয়ন কৰে। ১৮৮৮ চনত নগাঁও চৰকাৰী হাইস্কুলৰ পৰা প্ৰবেশিকা পৰীক্ষাত প্ৰথম বিভাগত উত্তীৰ্ণ হয় আৰু মেধাৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে কুৰিটকীয়া জলপানী লাভ কৰে। উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে তেখেতে কলিকতালৈ গৈ প্ৰেচিডেন্সি কলেজত নাম লগাই চাৰি বছৰ অধ্যয়ন কৰে; কিন্তু বি.এ. ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ নকৰাকৈ গুৱাহাটীলৈ উভতি আহে।

চাকৰি আৰু কৰ্মজীৱন

১৮৯৪ চনত গুৱাহাটীৰ সোণাৰাম হাইস্কুলত প্ৰধান শিক্ষক হিচাপে তেখেতৰ কৰ্মজীৱন আৰম্ভ হয়। বিদ্যালয় কৰ্তৃপক্ষৰ সৈতে মতানৈক্য হোৱাত সেই পদ ত্যাগ কৰে। ১৮৯৫ চনত এডৱাৰ্ড গেইটৰ সহায়ত শ্বিলঙৰ সচিবালয়ত চাকৰি লাভ কৰে। ১৮৯৭ চনৰ পৰা চাব্ ডেপুটি কালেক্টৰ, পাছলৈ ই.এ.চি. আৰু ডেপুটি মেজিষ্ট্ৰেট পদলৈ উন্নীত হয়। ১৯২৫ চনত তেখেতে চৰকাৰী চাকৰিৰ পৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

২ মে’ ১৯২৮ চনত গুৱাহাটীৰ নিজা বাসভৱনত তেখেতৰ মৃত্যু হয়।

সাহিত্য-আন্দোলন আৰু সম্পাদনা

কলিকতাত এফ.এ. অধ্যয়নৰ সময়ত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা আৰু লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ সৈতে একেলগে অসমীয়া সাহিত্য-সংগঠনৰ কামত নামি পৰে। ১৮৮৮ চনত তেওঁলোকে অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভা গঠন কৰে—যাৰ মাধ্যমে অসমীয়া সমাজত নতুন সাহিত্য-সচেতনতা আৰু জাতীয় জাগৰণৰ গতি তীব্ৰ হয়।

এই সভাৰ মুখপত্ৰ জোনাকী (আলোচনী) ১৮৮৯ চনৰ পৰা প্ৰকাশিত হয়। প্ৰথমে চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালাৰ সম্পাদনাত চলা আলোচনীৰ দ্বিতীয় বছৰৰ সম্পাদনা-দায়িত্ব হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে গ্ৰহণ কৰে; তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ বছৰৰ দায়িত্ব লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই বহন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও ১৯১৬ চনত তেখেতে শিশু আলোচনী অকণ সম্পাদনা কৰে। শিক্ষাজীৱনৰ দিনৰে পৰা তেখেতৰ লেখা আসাম বন্ধুত প্ৰকাশ পোৱাৰ তথ্যো উল্লেখযোগ্য।

কাব্য-অৱদান আৰু শৈলী

হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ কাব্যচৰ্চাৰ সবাতোকৈ উল্লেখযোগ্য দিশ হ’ল অসমীয়াত ছনেট-ৰূপৰ সফল প্ৰয়োগ। ইটালীয় গীতিকবি পেট্ৰাৰ্কৰ আৰ্হি লৈ তেখেতে প্ৰথম ছনেট ৰচনা কৰে; এই ছনেট ‘‘প্ৰিয়তমাৰ চিঠি’’ নামেৰে পৰিচিত আৰু অসমীয়া কাব্যৰ ৰূপান্তৰৰ ইতিহাসত বিশেষ মৰ্যাদা পায়। তেখেতৰ কবিতাত প্ৰণয়ানুভৱ, অন্তৰৰ কোমলতা আৰু ব্যক্তিমানৱৰ অনুভূতি-প্ৰধানতা শক্তিশালীভাবে প্ৰকাশ পায়; এই কাৰণেই তেখেতক অসমীয়াত ৰোমাণ্টিক কাব্যধাৰাৰ অন্যতম ৰচক বুলিও গণ্য কৰা হয়।

তেখেতৰ কবিতা সংকলন ‘‘ফুলৰ চাকি’’ ১৯০৭ চনত প্ৰকাশ পায়। কাব্যকৃতিসমূহৰ ভিতৰত—

• ‘‘কাকো আৰু হিয়া নিবিলাওঁ’’
• ‘‘পুৱা’’
• ‘‘কাকূতি’’
• ‘‘প্ৰিয়তমাৰ চিঠি’’

আদি কবিতাই বিশেষ উল্লেখ পায়। ইয়াৰে ‘‘পুৱা’’ কবিতাক আধুনিক কাব্য আন্দোলনৰ আৰম্ভণিৰ এক ইঙ্গিত বা “প্ৰথম খোজ” ৰূপে চিহ্নিত কৰা হয় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে।

পুথি-সংগ্ৰহ, গৱেষণা আৰু প্ৰাচীন গ্ৰন্থ সম্পাদনা

চৰকাৰী চাকৰিৰ সৈতে সংলগ্ন দায়িত্ব পালনে তেখেতে অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চল—গাঁও-ভুঁই, নগৰ-চহৰ আৰু সত্ৰসমূহ—ভ্ৰমণ কৰি পুৰণি পুথি সংগ্ৰহত গভীৰ মনোনিবেশ কৰে। উৎস-টোকা অনুসাৰে ছয় মাহমান সময়ৰ ভিতৰত প্ৰায় বাৰশমান পুথি সংগ্ৰহ কৰি সেয়া কামৰূপ অনুসন্ধান সমিতিৰ পুথিভঁৰালত সংৰক্ষিত হোৱাৰ ব্যৱস্থা হয়। এই উদ্যোগে অসমীয়া লিপি-ঐতিহ্য আৰু জ্ঞানচৰ্চাৰ দলিলসমূহ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত স্থায়ী মূল্য বহন কৰে।

তেখেতে ১৩৩৪খন সাঁচিপতীয়া পুথি অধ্যয়ন কৰি ২৩৩খন পুথিৰ বিষয়বস্তুৰ সংক্ষিপ্ত আভাসসহ এখন বৰ্ণনামূলক তালিকা প্ৰস্তুত কৰে। এই গ্ৰন্থ ‘‘A Descriptive Catalogue of Assamese Manuscripts’’ শিৰোনামেৰে অসম চৰকাৰৰ পৰা ১৯২৭ চনত প্ৰকাশিত হয়।

আনহাতে, কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ উপাচাৰ্য আশুতোষ মুখাৰ্জীৰ অনুৰোধত ১৯১৮ চনৰ পৰা ‘‘অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকি’’ সাজু কৰাৰ কামত তেখেতে মনোনিৱেশ কৰে। গ্ৰন্থখন তিনিটা ভাগত সম্পাদিত আৰু ভোলানাথ বৰুৱাৰ দানৰ টকাৰে প্ৰকাশ পায় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। ইয়াৰ প্ৰথম খণ্ড ১৯২৯ চনত প্ৰকাশিত হয়।

প্ৰাচীন গ্ৰন্থ সম্পাদনা-ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ কাম অসমীয়া পাঠ-সম্পাদকীয় পৰম্পৰাত স্মৰণীয়। উল্লেখযোগ্যভাৱে—

• কৰ্ণেল পি. টি. আৰ. গৰ্ডনৰ তৎপৰতাত ১৯০০ চনত তেখেতৰ সম্পাদনাত হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ হেমকোষ প্ৰকাশ পায়
• ‘‘ভট্টদেৱৰ কথাগীতা’’ (১৯১৮)
• সূৰ্যখৰি দৈবজ্ঞৰ ‘‘দৰং ৰাজবংশাৱলী’’
• ‘‘হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ’’
• ‘‘শ্ৰীহস্তমুক্তাৱলী’’
• ‘‘পুৰণি অসমীয়া বুৰঞ্জী’’ (১৯২১)
• ‘‘কাম ৰত্নতন্ত্ৰ’’

সাহিত্য-প্ৰতিষ্ঠান আৰু নেতৃত্ব

হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভাৰ সৈতে আৰম্ভণিৰ পৰাই ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত আছিল। সভা গঠনৰ ক্ষেত্ৰত ১৮৮৮ চনৰ ২৫ আগষ্টত কলিকতাৰ ৬৭ নং মিৰ্জাপুৰ ষ্ট্ৰীটৰ এটি মেছত হোৱা সভাত তেখেত, চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা আৰু লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ সক্ৰিয় ভূমিকা আছিল বুলি উৎস-টোকা জানিবলৈ দিয়ে।

সাহিত্য-সমাজক সদৌ অসম ভিত্তিত একত্ৰিত কৰাৰ চিন্তা ১৯১৪ চনত উত্থাপিত হয় আৰু সেই প্ৰচেষ্টাই ১৯১৭ চনৰ ২৬–২৭ ডিচেম্বৰত শিৱসাগৰত অনুষ্ঠিত আছাম এছোচিয়েশ্যনৰ সভাত ‘সদৌ অসম সাহিত্য সন্মিলনী’ৰ প্ৰথম অধিবেশন ৰূপ লাভ কৰে; পৰৱৰ্তীকালত এই সংগঠনেই অসম সাহিত্য সভা নাম গ্ৰহণ কৰে। ১৯২০ চনত তেজপুৰত অনুষ্ঠিত অসম সাহিত্য সভাৰ অধিবেশনত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে সভাপতিৰ আসন অলংকৃত কৰে—যি তেখেতৰ সাংগঠনিক নেতৃত্ব আৰু সাহিত্যিক মৰ্যাদাৰ স্বীকৃতি।

উত্তৰাধিকাৰ

হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ উত্তৰাধিকাৰ তিনিটা দিশত বিশেষ স্পষ্ট। প্ৰথমতে, ‘‘প্ৰিয়তমাৰ চিঠি’’ৰ মাধ্যমে অসমীয়াত ছনেট-ধাৰাৰ প্ৰৱেশে আধুনিক কাব্যৰ ৰূপ-সাধনাত নতুন সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰে। দ্বিতীয়তে, জোনাকী-যুগৰ সম্পাদক আৰু সংগঠক হিচাপে তেখেতে সাহিত্য-আলোচনী, শিশু-সাহিত্য আৰু সাহিত্য-প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ জৰিয়তে পাঠক-সমাজ আৰু লেখক-সমাজক একে মঞ্চত আনে। তৃতীয়তে, পুথি-সংগ্ৰহ আৰু প্ৰাচীন গ্ৰন্থ সম্পাদনাৰ বিস্তৃত কৰ্মে অসমীয়া বৌদ্ধিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰি ভবিষ্যৎ গৱেষণাৰ বাবে নিৰ্ভৰযোগ্য ভিত্তি গঢ় দিয়ে। এই সমষ্টিগত কৃতিত্বই হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীক আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসত এক অনিবার্য নাম কৰি তুলিছে।

আৰু চাওক

• ছনেট
• অসমীয়া সাহিত্য
• অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভা
• জোনাকী (আলোচনী)
• অসম সাহিত্য সভা
• হেমকোষ
• চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা
• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা