কীৰ্তন-ঘোষা অসমৰ বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ এক মৌলিক আৰু প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থ, যাৰ জৰিয়তে শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে ‘এক শৰণ নাম ধৰ্ম’ৰ ধৰ্মীয় আদৰ্শ আৰু লোক-জীৱনমুখী উপদেশ সাধাৰণ পাঠকৰ বোধগম্য ৰূপত প্ৰচাৰ কৰে। এই পুথিখনক মহাপুৰুষজনাই ৰচনা কৰা শ্ৰেষ্ঠ পুথি বুলিও বহুতে গণ্য কৰে; একে সময়তে ই অসমীয়া ধৰ্মীয় সংস্কৃতি, কীৰ্তন-পাঠৰ পৰম্পৰা আৰু বৈষ্ণৱ ভাবধাৰাৰ বিকাশত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা লৈ আহিছে।
পৰিচয় আৰু স্বৰূপ
কীৰ্তন-ঘোষা মূলতঃ কাব্যধৰ্মী ধৰ্মগ্ৰন্থ। ইয়াৰ ভাষা ব্ৰজাৱলী ভাষা। বিষয়বস্তুৰ দিশে ই বৈষ্ণৱ ভাবধাৰাৰ ভিতৰত হৰি-নাম, ভক্তি, নৈতিক শুদ্ধাচাৰ, আৰু ভগৱানৰ অৱতাৰ-লীলা আদিৰ ওপৰত আধাৰিত। গ্ৰন্থখনৰ খণ্ডসমূহৰ ক্ৰম এক সুপৰিকল্পিত বিন্যাস অনুসৰণ কৰা বুলি ধৰা হয়—প্ৰথমে অৱতাৰ-বৰ্ণনা, তাৰ পাছত নাম-সম্পৰ্কীয় বিধান, বিপৰীত মতৰ খণ্ডন, ধ্যানবৰ্ণনা, আৰু ভক্তিৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰা কাহিনীসমূহ; তাৰ পাছলৈ শ্ৰীকৃষ্ণ-লীলা আদি বিস্তৃত বৰ্ণনা আগবঢ়াইছে।
কোনো কোনো পণ্ডিতে কীৰ্তন-ঘোষাক “প্ৰবন্ধগীত সংকলন” বুলি অভিহিত কৰিছে; এই দৃষ্টিভংগীত পৃথক পৃথক গীত-খণ্ডসমূহৰ অৰ্থ পৰস্পৰৰ লগত যুক্ত, আৰু একোটা অংশক এককভাৱে সম্পূৰ্ণ স্বয়ংসম্পূৰ্ণ ৰচনা বুলি দেখাৰ সলনি সমগ্ৰ সংকলনৰ ধাৰাবাহিক গঠনক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
ৰচনাৰ উদ্দেশ্য আৰু পুথি-প্ৰস্তুতি
কীৰ্তন-ঘোষা ৰচনাৰ মূল প্ৰেৰণা আছিল ‘এক শৰণ নাম ধৰ্ম’ প্ৰচাৰ। শংকৰদেৱে সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত বহু প্ৰাচীন হিন্দু ধৰ্মগ্ৰন্থ সাধাৰণ মানুহৰ বাবে বোধগম্য কৰাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি ভাবি, মূলতঃ ভাগৱত আদিৰ লগতে পদ্মপুৰাণ, বামন পুৰাণ, বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণ, সুত-সংহিতা, বিষ্ণু ধৰ্মোত্তৰ আগম আৰু অন্যান্য পুৰাণ-উপপুৰাণৰ সাৰ সংগ্ৰহ কৰি নতুন ৰূপত কাব্যৰূপে এই গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে। সেইদৰে ই একে সময়তে অনুবাদ নহয়, নিছক সংকলনো নহয়; বৰঞ্চ লোক-সমাজৰ বাবে সহজবোধ্য গীতিময় ৰূপত গঢ়া এক ধৰ্মীয় সাহিত্যকৃতি।
শংকৰদেৱে প্ৰতিকূল পৰিৱেশত ধৰ্মপ্ৰচাৰৰ বাবে বিভিন্ন ঠাই ঘূৰি ফুৰিব লগা হৈছিল বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়। ফলস্বৰূপে কীৰ্তন-ঘোষাৰ অন্তৰ্গত বিভিন্ন খণ্ড বেলেগ বেলেগ ঠাইত পৃথক পৃথকভাৱে ৰচিত হয় আৰু গুৰুজনাৰ জীৱনকালতে বৰদোৱা পৰা কোচবিহাৰলৈকে ভিন্ন স্থানত পৃথক পুথিৰূপে প্ৰচলিত আছিল।
সম্পাদনা, সংগ্ৰহ আৰু গ্ৰন্থৰূপ লাভ
শংকৰদেৱৰ প্ৰয়াণৰ পাছত কীৰ্তন-ঘোষাৰ খণ্ডসমূহ একেলগে এক গ্ৰন্থত সংগঠিত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মাধৱদেৱৰ ভূমিকা বিশেষ উল্লেখযোগ্য। উৎস-ধাৰণা অনুসাৰে, শংকৰদেৱৰ প্ৰিয়তম শিষ্য মাধৱদেৱে শংকৰদেৱৰ ভাগিনিয়েক ৰামচৰণ ঠাকুৰক কীৰ্তন-ঘোষাৰ ভিন্ন অংশসমূহ সংগ্ৰহ কৰি সম্পাদনা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। সেই উপদেশ অনুসৰি ৰামচৰণ ঠাকুৰে খণ্ডসমূহ সংগ্ৰহ কৰি ১৫৯৬ খ্ৰীষ্টাব্দত মাধৱদেৱৰ হাতত আগবঢ়ায়। এই ঘটনাই কীৰ্তন-ঘোষাৰ ঐক্যবদ্ধ গ্ৰন্থ-ৰূপ প্ৰাপ্তিৰ ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাপ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
ৰচনাকাল আৰু পর্যায়-বিন্যাস
এটি মত অনুসাৰে কীৰ্তন-ঘোষাৰ খণ্ডসমূহ শংকৰদেৱৰ জীৱনৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত ৰচিত। এই ধাৰণাত ৰচনাৰ সময়-পর্ব তিনিটা ভাগত দেখুৱা হৈছে—
- আদি পৰ্যায় (বাৰভূঞা ৰাজ্যত কটোৱা কাল; ১৪৩৮ শকলৈকে): হৰমোহন, অজামিল উপাখ্যান, প্ৰহ্লাদ চৰিত, বলিছলন আদি খণ্ড।
- মধ্য পৰ্যায় (অসম ৰাজ্যত কটোৱা কাল; ১৪৩৮ৰ পৰা ১৪৬৫ শকলৈকে): পাষণ্ড মৰ্দন, নাম-অপৰাধ, শিশুলীলা আদি খণ্ড।
- শেষ পৰ্যায় (কোচ ৰাজ্যত কটোৱা কাল; ১৪৬৫ৰ পৰা ১৪৯০ শক): জৰাসন্ধ বধ, কালযবন বধ, স্যামন্তক হৰণ আদি খণ্ড।
আনহাতে চৰিত-পুথিভিত্তিক এক বৰ্ণনা মতে, জগদীশ মিশ্ৰৰ পৰা শ্ৰীধৰী টীকা-সম্বলিত ‘ভাগৱত’ গ্ৰন্থ লাভ কৰাৰ আগতেই শংকৰদেৱে কীৰ্তন ৰচনা আৰম্ভ কৰিছিল বুলিও কোৱা হয়। এইবোৰ তথ্যই দেখুৱায় যে কীৰ্তন-ঘোষাৰ গঠন একেদিনতে সম্পন্ন নহৈ, দীৰ্ঘ কালধৰি বিভিন্ন স্থল-কাল পৰিস্থিতিৰ মাজেৰে বিকশিত হৈছিল।
বিষয়বস্তু আৰু খণ্ডসমূহৰ ক্ৰম
কীৰ্তন-ঘোষাত শংকৰদেৱৰ ৰচিত ২৭টা অধ্যায় সন্নিৱিষ্ট বুলি কোৱা হয়। গ্ৰন্থখনৰ খণ্ডবিন্যাস এক নিৰ্দিষ্ট ভাব-প্ৰবাহ ধৰি আগবঢ়ে। মুঠতে ইয়াৰ বিষয়বস্তু দুটা ডাঙৰ ধাৰাত দেখা যায়—(১) নাম-ধৰ্ম, ভক্তি আৰু নৈতিক-আচৰণৰ উপদেশ; (২) ভগৱানৰ অৱতাৰ-লীলা তথা শ্ৰীকৃষ্ণ-চৰিত্ৰৰ মাহাত্ম্য।
খণ্ডক্ৰম সম্পৰ্কে উৎসত দিয়া ব্যাখ্যা অনুসাৰে—
- আৰম্ভণিতে ভগৱানৰ চতুৰ্বিংশতি অৱতাৰ বৰ্ণনা।
- তাৰ পাছত নামাপৰাধ প্ৰসংগ দাঙি ধৰা।
- পাষণ্ড মৰ্দনৰ যোগেদি বিপক্ষবাদীৰ খণ্ডন।
- ধ্যান বৰ্ণনাৰ মাজেৰে ভগৱানৰ সৌম্য-শান্ত মূৰ্তিৰ ৰূপায়ণ।
- অজামিল উপাখ্যানত নাম-কীৰ্তনৰ শক্তি আৰু মহাপাতকীৰো উদ্ধাৰ সম্ভাৱনা।
- প্ৰহ্লাদ চৰিতত ভক্তৰ নিৰ্ভয়তাৰ আদৰ্শ (“ভকতৰ ভয় আছে কৈত” ভাবধাৰা)।
- গজেন্দ্ৰোপাখ্যানত সংকট কালত হৰি-নামেই পৰিত্ৰাণৰ উপায়।
- বলিছলনত অহংকাৰ-চূৰ্ণণৰ দৃষ্টান্ত।
- তাৰ পিছত শিশুলীলা আদিৰ পৰা শ্ৰীকৃষ্ণৰ বৈকুণ্ঠ-প্ৰয়াণলৈকে বিভিন্ন লীলা-মাহাত্ম্য।
এই বিন্যাসে পাঠক/শ্ৰোতাক প্ৰথমে তত্ত্ব-উপদেশ, তাৰ পাছত উদাহৰণ-উপাখ্যান, আৰু শেষত লীলা-আখ্যানৰ মাজেৰে ভক্তিৰ অভিজ্ঞতালৈ ধীৰে ধীৰে আগবঢ়াই নিয়ে বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।
গ্ৰন্থত অন্তৰ্ভুক্তি-বিতৰ্ক আৰু লেখকত্ব
প্ৰকাশিত কীৰ্তন-ঘোষাত থকা “সহস্ৰ নাম বৃত্তান্ত” আৰু “ঘুনুচা কীৰ্ত্তন”—এই দুটা অংশৰ লেখকত্ব সম্বন্ধে ভিন্ন মত আছে। উৎস-টোকাত উল্লেখ অনুসাৰে, এই অংশদ্বয় ক্ৰমে শ্ৰীধৰ কন্দলি আৰু মাধৱদেৱৰ ৰচনা বুলিও কোনো কোনো পণ্ডিতৰ মতে ধৰা হয়; লগতে “সহস্ৰ নাম বৃত্তান্ত”ৰ ক্ষেত্ৰত ৰত্নাকৰ কন্দলিৰ নামো উল্লেখিত। এই তথ্যই কীৰ্তন-ঘোষা সম্পৰ্কে পাঠ-পৰম্পৰা আৰু সম্পাদনা-ইতিহাসৰ জটিলতা বুজায়, আৰু গ্ৰন্থৰ চলমান/প্ৰচলিত পাঠসমূহৰ মাজত কিছু প্ৰভেদ থাকিব পাৰে বুলি সূচাই।
ভাষা আৰু ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক পৰিসৰ
ব্ৰজাৱলী ভাষাত ৰচিত হোৱাৰ ফলত কীৰ্তন-ঘোষাই লোকসমাজত গীতিময় পাঠ, আবৃত্তি আৰু ধৰ্মীয় অনুশীলনৰ পথ সহজ কৰে। সংস্কৃত ভাষাত সীমাবদ্ধ বহু ধৰ্মগ্ৰন্থৰ ভাব-সাৰ সহজে উপস্থাপন কৰাৰ উদ্দেশ্যই ইয়াৰ ভাষা-ৰীতি আৰু কাব্যগঠনক তাৎপৰ্যপূর্ণ কৰি তোলে। তদুপৰি, ই অসমৰ বৈষ্ণৱ সাহিত্যধাৰাক এখন স্থায়ী আদৰ্শ-পুথি দান কৰে, আৰু হিন্দু ধৰ্মীয় ভক্তি-আন্দোলনৰ স্থানীয় ৰূপৰ বিকাশত এক কেন্দ্ৰীয় পাঠ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়।
উত্তৰাধিকাৰ
কীৰ্তন-ঘোষা কেৱল এটা কাব্য বা ধৰ্মগ্ৰন্থ নহয়; ই এক শৰণ নাম ধৰ্মৰ চিন্তা আৰু অনুশীলনৰ বাবে এক বুনিয়াদি পাঠ। খণ্ডসমূহৰ সুসংগঠিত ক্ৰম, কাহিনী-উদাহৰণৰ সহায়ত তত্ত্বৰ ব্যাখ্যা, আৰু লোকবোধগম্য ভাষাৰ ব্যৱহাৰে ইয়াক অসমীয়া বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ ভিতৰতে এক মানদণ্ড স্থাপন কৰা গ্ৰন্থ কৰি তুলিছে। শংকৰদেৱৰ পৰৱৰ্তী কালত মাধৱদেৱ আৰু ৰামচৰণ ঠাকুৰৰ জৰিয়তে সংগ্ৰহ-সম্পাদনাৰ যি ধাৰা দেখা যায়, সেয়া কীৰ্তন-ঘোষাক একক গ্ৰন্থৰূপে সংৰক্ষণ কৰি ৰখাত সিদ্ধান্তমূলক ভূমিকা লয়। এইদৰে কীৰ্তন-ঘোষাই ধৰ্মীয় সাহিত্য, সামাজিক নীতিশিক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক স্মৃতি—তিনিও ক্ষেত্ৰতে দীৰ্ঘস্থায়ী প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি আহিছে।
আৰু চাওক
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।