আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকন

আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকন আধুনিক যুগৰ অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যৰ এক উল্লেখযোগ্য নাম। তেখেতৰ গুৰুত্ব দুটা ক্ষেত্ৰত বিশেষভাৱে দেখা যায়—(১) ঔপনিৱেশিক যুগত বিদ্যালয়-প্ৰশাসনত প্ৰাধান্য পোৱা বঙালী ভাষাৰ ঠাইত অসমীয়া ভাষা পুনঃপ্ৰৱৰ্তনৰ দাবী তুলিবলৈ যুক্তিনিষ্ঠ লিখনী আৰু আবেদন, (২) ছাত্ৰ-শিক্ষাৰ উপযোগী পাঠ্যপুথি আৰু বিষয়ভিত্তিক (বিশেষকৈ ভূগোল) গ্ৰন্থ ৰচনাৰ জৰিয়তে অসমীয়াক শিক্ষাৰ ভাষা হিচাপে সক্ষম কৰি তোলা। অতি কম বয়সতে মৃত্যু হোৱা সত্ত্বেও তেখেতৰ ৰচনা আৰু উদ্যোগে অসমীয়া ভাষাৰ মান-মৰ্যাদা নিৰ্ণয়ত দীঘলীয়া প্ৰভাৱ পেলাইছে।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকনৰ জন্ম গুৱাহাটীত ২২ ছেপ্টেম্বৰ, ১৮২৯ তাৰিখে বুলি বহুলভাৱে ধৰা হয়; তথাপি তেখেতৰ জন্ম-তাৰিখ সম্পৰ্কে মতভেদ আছে। তেখেত সম্ভ্ৰান্ত পৰিয়ালৰ সন্তান। পিতৃ হলিৰাম ঢেকিয়াল ফুকন প্ৰথমে আহোম ৰজাৰ অধীনত বিষয়া আছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ব্ৰিটিছ ৰাজত্বত কামৰূপৰ সহকাৰী হাকিম পদত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল। হলিৰামে সংস্কৃত আৰু বঙালী ভাষাত দুখন গ্ৰন্থ লিখিছিল বুলি জনা যায়—এখন কামাখ্যাৰ বিষয়ে আৰু আনখন অসম বিষয়ে।

আনন্দৰাম দুবছৰীয়া হওঁতেই পিতৃৰ মৃত্যু হয়। পাঁচ বছৰ বয়সত তেখেত উমানন্দৰ সংস্কৃত টোলত ভৰ্তি হয়। পৰিয়ালৰ ভিতৰত ইংৰাজী শিক্ষা গ্ৰহণ সন্দৰ্ভত আপত্তি উত্থাপন হৈছিল; ককাদেউতাক পৰশুৰামে বিশেষকৈ ইংৰাজী পঢ়াৰ বিপক্ষে আছিল। কিন্তু সেই আপত্তি অতিক্ৰম কৰি খুড়াক যজ্ঞৰামৰ উদ্যোগত আনন্দৰামে ইংৰাজী শিক্ষাৰ দিশে আগবাঢ়ে।

শিক্ষা গঠন আৰু ভাষা-দক্ষতা

আনন্দৰামে গুৱাহাটীত শিক্ষাৰম্ভ কৰে আৰু উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে কলিকতালৈ যায়; যদিও সেই উচ্চ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ নহ’ল। তেখেতৰ শৈক্ষিক গঠনত সংস্কৃত টোলৰ অনুশাসন আৰু ইংৰাজী শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ একেলগে দেখা যায়। উৎস-তথ্য অনুসৰি তেখেতৰ ভাষাগত জ্ঞান বিস্তৃত আছিল; লিখনী আৰু মত-প্ৰকাশত তেখেতৰ ইংৰাজী ভাষাসহ আন ভাষাৰ ওপৰত জ্ঞানে ভূমিকা লয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

বৈবাহিক জীৱন আৰু পৰিয়াল

১৮৪৬ চনত আনন্দৰাম গুৱাহাটীত উভতি আহি বিবাহপাশত আবদ্ধ হয়। পত্নী আছিল পশুপতি ফুকনৰ কন্যা মাহেন্দ্ৰী দেৱী। বিবাহৰ পাছত তেখেতে ঘৰতেই পত্নীক লিখা-পঢ়া শিকাইছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়—যি তথ্যই তেখেতৰ শিক্ষাচিন্তা আৰু গৃহ-শিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে।

সন্তান-সন্ততিৰ ক্ষেত্ৰত বিভিন্ন সময়ত জন্ম-মৃত্যুৰ তথ্য পোৱা যায়। ১৮৪৯ চনত প্ৰথম সন্তান ৰাসেশ্বৰীৰ জন্ম হৈছিল, কিন্তু অকালতে মৃত্যু হয়। বৰপেটাত কৰ্মৰত থাকোঁতে ১৮৫৩ চনত কন্যা পদ্মাৱতী দেৱী ফুকননীৰ জন্ম হয়। নগাঁও অঞ্চলত চাকৰি কৰাৰ সময়ত তেখেতৰ পুত্ৰ ৰাধিকাৰাম (১৮৫৪), অন্নদাৰাম (১৮৫৬) আৰু কন্যা চন্দ্ৰপ্ৰভা (১৮৫৯)ৰ জন্ম হয় বুলি উৎস-তথ্যত দিয়া আছে।

লেখনী-জীৱন আৰু পাঠ্যপুথি ৰচনা

১৭ বছৰ বয়সৰ পৰা আনন্দৰামে লিখা-মেলা আৰম্ভ কৰে আৰু ‘অৰুনোদই’ৰ বাবে লিখিবলৈ ধৰে বুলি জনা যায়। মাত্ৰ ২৯ বছৰীয়া জীৱনকালত তেখেতে অসমীয়াত শিক্ষামুখী তিনিখন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰে—

• অসমীয়া ল'ৰাৰ মিত্ৰ
• বালকোপদেশ
• ভূগোল বৃত্তান্ত

‘অসমীয়া ল'ৰাৰ মিত্ৰ’ ইংৰাজী পাঠ্যপুথিৰ আধাৰত ৰচিত। ই শিৱসাগৰত মুদ্ৰিত কৰি অসমৰ বিদ্যালয়সমূহলৈ পঠোৱা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। এই গ্ৰন্থ ৰচনা-কাৰ্যৰ বিশেষ তাৎপৰ্য হ’ল—সেই সময়ত অসমৰ বিদ্যালয়ত শিক্ষাৰ মাধ্যম আছিল বঙালী ভাষা; তেনে অৱস্থাত অসমীয়াত পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুত কৰি বিদ্যালয়-শিক্ষাক অসমীয়া ভাষাৰ উপযোগী কৰিবলৈ তেখেতে সক্ৰিয় পদক্ষেপ লয়। উৎস অনুসৰি আনন্দৰামক অসমীয়া হিচাপে প্ৰথমজন পাঠ্যপুথি প্ৰণেতা বুলি কোৱা হয়। ‘ভূগোল বৃত্তান্ত’ৰ জৰিয়তে অসমীয়াত ভূগোল বিষয়ৰ গ্ৰন্থ-ৰচনাৰ ক্ষেত্ৰতো তেখেতক প্ৰথম উদ্যোগী হিচাপে ধৰা হয়।

অসমীয়া ভাষা পুনঃপ্ৰৱৰ্তনৰ আন্দোলন আৰু যুক্তিনিষ্ঠ আবেদন

আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকনৰ নাম অসমীয়া ভাষাৰ অধিকাৰ-আন্দোলনৰ সৈতে বিশেষভাবে জড়িত। তেখেতে বিদ্যালয়ত অসমীয়াৰ পুনঃপ্ৰচলনৰ পক্ষে স্পষ্টভাৱে মত প্ৰকাশ কৰিছিল। ১৮৫৩ চনত ব্ৰিটিছ গৱৰ্নৰ মোফাট মিল্‌ছ অসমলৈ আহোঁতে তেখেতে অসমৰ বিদ্যালয়ত অসমীয়া ভাষা চলাবলৈ যুক্তি দাঙি ধৰি আবেদন জনাইছিল বুলি জনা যায়; মিল্‌ছে তেখেতৰ যুক্তিক সমৰ্থন কৰিছিল বুলি উৎসত উল্লেখ আছে।

এই সময়ছোৱাত তেখেত নগাঁওত চাকৰি কৰোঁতে মিছনেৰী ব্ৰন্‌ছন আৰু ‘আয়ুক্ত’ বাটলাৰৰ সংস্পৰ্শলৈ আহে বুলি তথ্য পোৱা যায়। তেনে প্ৰশাসনিক-বিদেশী বুদ্ধিজীৱী পৰিসৰৰ সংযোগে তেখেতৰ ভাষা-প্ৰসংগক আনুষ্ঠানিক মঞ্চলৈ লৈ যোৱাত সহায় কৰিছে বুলি অনুমান কৰিব পাৰি।

‘A few remarks…’ পুস্তিকা আৰু ভাষা-তত্ত্বৰ অৱস্থান

১৮৫৫ চনত আনন্দৰামে ‘A Native’ ছদ্মনাম ব্যৱহাৰ কৰি ‘A few remarks on the Assamese language, and on the Vernacular education in Assam’ শীৰ্ষক পুস্তিকা লিখে। শিৱসাগৰত এই পুস্তিকাৰ ১০০টা কপি মুদ্ৰিত কৰি বেংগল চৰকাৰ আৰু ভাৰতৰ অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰকাৰী কাৰ্যালয়লৈ পঠিয়াই দিয়া হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে।

এই পুস্তিকাৰ মূল বক্তব্য আছিল—অসমীয়া ভাষা বঙালীৰ কোনো “ঠাল” বা উপশাখা নহয়; ই স্বতন্ত্ৰ ভাষা। লেখকে উদাহৰণসহ কথা ফঁহিয়াই দেখুৱাইছে বুলি উৎস-তথ্যত বৰ্ণিত। অসমত বঙালী ভাষা-প্ৰাধান্যৰ বিৰুদ্ধে মত গঢ়ি তোলাত এই লিখনী বিশেষ সহায়ক হৈছিল বুলি গণ্য কৰা হয়। পুস্তিকাখনত ভাষাজ্ঞানৰ বিস্তৃতিৰো ইঙ্গিত পোৱা যায়; অসমীয়াৰ উপৰিও বঙালী, হিন্দী তথা আন ভাৰতীয় ভাষাসমূহৰ তুলনামূলক বোধ তেখেতৰ যুক্তি-গঠনক বলৱৎ কৰিছিল বুলি উৎসে ইংগিত দিয়ে।

মৃত্যু

১৮৫৯ চনৰ ১১ জুনৰ পৰা আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকনৰ অসুখ আৰম্ভ হয়। সেই অসুখতেই ১৮৫৯ চনৰ ১৬ জুনত তেখেতৰ মৃত্যু হয়। তেতিয়া তেখেতৰ বয়স মাত্ৰ ২৯ বছৰ আছিল বুলি উল্লেখ আছে। কম সময়ৰ ভিতৰত তেখেতে শিক্ষা-সাহিত্য আৰু ভাষা-নীতিৰ ক্ষেত্ৰত যি পৰিমাণ কাজ কৰি গৈছে, সেই তুলনাত এই অকালমৃত্যু অসমীয়া বৌদ্ধিক ইতিহাসত এক উল্লেখযোগ্য ক্ষতি বুলি ধৰা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকনৰ উত্তৰাধিকাৰ মূলতঃ “শিক্ষাৰ ভাষা” আৰু “ভাষাৰ স্বাধিকাৰ” এই দুটা ক্ষেত্ৰত দৃঢ়। অসমীয়াত পাঠ্যপুথি লিখি তেখেতে বিদ্যালয়-শিক্ষাৰ ভাষা-ভিত্তি গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰিলে; আনহাতে প্ৰশাসনিক স্তৰত আবেদন-নিবেদন আৰু যুক্তিনিষ্ঠ পুস্তিকাৰ জৰিয়তে অসমীয়াৰ স্বতন্ত্ৰতা প্ৰমাণৰ ধাৰণা শক্তিশালী কৰিলে। সেয়েহে তেখেতক অসমীয়া ভাষাৰ আধুনিকীকৰণ আৰু বিদ্যালয়-শিক্ষাৰ অসমীয়াকৰণ প্ৰক্ৰিয়াৰ আগশাৰীৰ কৰ্মী হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• বঙালী ভাষা
• শিক্ষা
• হলিৰাম ঢেকিয়াল ফুকন
• গুৱাহাটী
• শিৱসাগৰ
• নগাঁও জিলা
• বৰপেটা
• পদ্মাৱতী দেৱী ফুকননী
• গুণাভিৰাম বৰুৱা