হেমকোষ

হেমকোষ অসমীয়া ভাষাৰ এক প্ৰসিদ্ধ অভিধান, যাৰ সৈতে আধুনিক অসমীয়া ভাষাচৰ্চাৰ বহুতো দিশ জড়িত। ইয়াৰ গুৰুত্ব কেৱল শব্দৰ অৰ্থ দানত সীমাবদ্ধ নহয়; ই একে সময়তে অসমীয়াৰ লিখিত ভাষা গঢ়ি তুলিবলৈ সহায় কৰা এক মান্য-আধাৰ, আৰু ভাষাৰ শব্দসম্পদ সংগ্ৰহ-সংৰক্ষণৰ এক বৃহৎ উদ্যোগ। এই অভিধানৰ প্ৰণেতা হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা—অসমীয়া ভাষা আৰু সাহিত্যৰ একনিষ্ঠ সেৱক—অভিধানখন সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ বহুবিধ বাধা অতিক্ৰম কৰিছিল; তেওঁৰ মৃত্যুৰ পাছতো পাণ্ডুলিপি উদ্ধাৰ, সম্পাদনা আৰু মুদ্ৰণৰ জটিল প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে হেমকোষ জনসমাজলৈ আহে।

পৰিচয় আৰু প্রণেতা

হেমকোষৰ লেখক হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা (১৮৩৫–১৮৯৬)। অসমীয়া ভাষাত তেওঁক “ভাষাৰ ওজা” বুলি সম্বোধন কৰা হোৱা বুলি জনা যায়। বৰুৱাৰ জন্ম অসমৰ যোৰহাট জিলাৰ ৰজা-বাহৰ গাঁৱত; পিতৃ মুক্তাৰাম বৰুৱা আৰু মাতৃ ৰূপহী দেৱী। এই পৰিচয় উল্লেখযোগ্য এই কাৰণে যে হেমকোষ মূলত ব্যক্তিগত অধ্যৱসায়, দীৰ্ঘ সময়ৰ শব্দ-সংগ্ৰহ আৰু ভাষাৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতাৰ ফচল।

উৎস-টোকাৰ মতে, অসমীয়া ভাষাৰ অভিধান-ইতিহাসত হেমকোষক “দশমতম অভিধান” বুলি ধৰা হয়। তদুপৰি টাই আহোম-অসমীয়া অভিধান “হ’-মু’ঙ” নামৰ বৰ কাকতখনত সংকলিত প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰায় এক শতিকাৰ পাছত এই অভিধান-প্ৰকল্প গঢ় লৈ উঠে বুলি উল্লেখ আছে। এই প্ৰেক্ষাপটে হেমকোষক অসমীয়া ভাষাৰ শব্দ-সংকলন ধাৰাবাহিকতাৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ খোপ বুলি বুজা যায়।

ৰচনাপ্ৰক্ৰিয়া আৰু প্ৰস্তুতি

হেমকোষৰ তৈয়াৰী প্ৰক্ৰিয়া আছিল কষ্টসাধ্য। বৰুৱাই শ্ৰীৰামপুৰীয়া কাগজৰ দুই-তিনিখন বহীত সামগ্ৰিক অভিধানখন হাতেৰে লিপিবদ্ধ কৰিছিল বুলি তথ্য-টোকাত বৰ্ণিত। তেওঁ শুই থকা কোঠাৰ মেজতে বহী ৰাখি সুযোগ পালেই শব্দ যোগ কৰাত মনোনিৱেশ কৰিছিল—ৰাতি মনলৈ শব্দ আহিলেও উঠি লিখি থোৱা, আৰু অফিচৰ কামৰ মাজতো কোনো শব্দ মনলৈ আহিলে টুকি থৈ ঘৰত আহি পুনৰ সন্নিৱিষ্ট কৰাৰ দৰে অভ্যাসৰ উল্লেখ আছে। ফলত পাণ্ডুলিপিত কাটাকুটি আৰু ওপৰাওপৰিকৈ লিখা অংশও আছিল।

এই অংশৰ পৰা দুটা দিশ স্পষ্ট হয়—

• অভিধানখন কোনো এককালীন প্ৰচেষ্টা নহয়; ই দীৰ্ঘদিনৰ সঞ্চিত পৰিশ্ৰমৰ ফল।
• ব্যক্তিগত শ্ৰমেই আছিল মূল চালিকা, যিটো পাছত সংগঠিত মুদ্ৰণ-প্ৰক্ৰিয়ালৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

প্ৰকাশ-ইতিহাস: বাধা, উদ্ধাৰ আৰু মুদ্ৰণ

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ জীৱিত অৱস্থাত হেমকোষ মুদ্ৰিত ৰূপত প্ৰকাশ নাপায়। উৎস-টোকাৰ মতে, সেই সময়ত অসমত অভিধান ছপাব পৰাকৈ সুবিধা সীমিত আছিল আৰু শাৰীৰিক অসুস্থতাৰ বাবে বৰুৱা কলিকতালৈ গৈ ছপাৰ ব্যৱস্থা কৰিও নাপাইছিল। ১৮৯৬ চনত তেওঁৰ মৃত্যু হোৱাৰ পাছত অভিধানখন প্ৰকাশৰ দিশে ঘটনাক্ৰমে কেইবাটাও গুৰুত্বপূর্ণ বাঁক লয়।

এসময়ত ছাব-ডেপুটী কালেক্টৰ মিষ্টাৰ গেইটে (Gait) বৰুৱাই পাণ্ডুলিপি লিখি থৈ যোৱাৰ কথা জানি কামৰূপ জিলাৰ ডেপুটী কমিচনাৰলৈ চৰকাৰী উদ্যোগত ছপাৰ অনুৰোধ জনাইছিল বুলি উল্লেখ আছে। আনফালে, কলিকতাত অধ্যয়নৰত অসমীয়া ছাত্রসকলেও ধন সংগ্ৰহ কৰি ছপাৰ কথা ভাবিছিল যদিও ব্যয় অধিক হোৱাৰ ধাৰণাত কামটো চৰকাৰৰ হাতলৈ যোৱা বুলি তথ্য-টোকাই জনায়।

প্ৰকাশৰ আগবাঢ়া পথত ১৮৯৭ চনৰ শ্বিলঙৰ ডাঙৰ ভূঁইকঁপ এক ডাঙৰ প্রতিবন্ধক হৈ পৰে। সেই ভূঁইকঁপত চৰকাৰী ছপাশালসহ বহু অফিচ গৃহ ভাঙি যোৱাৰ লগতে হেমকোষৰ পাণ্ডুলিপিও মাটিৰ তলত পোত যায় আৰু বহু পাত ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় বুলি উৎস-টোকাত আছে। তাৰ পাছত হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীয়ে পুথিখন উদ্ধাৰ কৰি প্ৰকাশযোগ্য ৰূপ দিয়াৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। কিন্তু গেইট অসম এৰি যোৱাৰ পিছত কামটো পুনৰ স্থবিৰ হৈ পৰে বুলিও টোকাত কোৱা আছে।

অৱশেষত ১৯০০ চনত কলিকতাৰ বেপ্তিষ্ট মিছন প্ৰেছত কৰ্ণেল গৰ্ডনৰ উদ্যোগত চৰকাৰৰ হৈ প্ৰথম সংস্কৰণ মুদ্ৰিত ৰূপত প্ৰকাশ পায়; লগতে পি. আৰ. গাৰ্ডেন আৰু হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ তত্ত্বাৱধানত প্ৰথম প্ৰকাশ হোৱা বুলি তথ্য-টোকাত স্পষ্টকৈ আছে। এই ঘটনাবলীয়ে হেমকোষক কেৱল এক গ্ৰন্থ নহয়, বৰং এক ঐতিহাসিক “প্ৰকাশ-উদ্ধাৰ” আখ্যানৰো অংশ কৰি তোলে।

গঠন, পৰিসৰ আৰু সংবৰ্ধন

হেমকোষৰ প্ৰথম অৱস্থাৰ আকাৰ আৰু শব্দসংখ্যা বিষয়ে উৎস-টোকাই নিৰ্দিষ্ট তথ্য দিছে: প্ৰায় এহেজাৰ পৃষ্ঠা আৰু ২২,৩৪৬টা শব্দ। পৰৱৰ্তী সময়ত অভিধানখনত শব্দ সংখ্যা বৃদ্ধি পাই “এক লাখতকৈও অধিক” শব্দ সংযোগ কৰা হৈছে বুলি উল্লেখ আছে। লগতে ১৯৬৫ চনৰ পৰা ২০১১ চনলৈকে ১০টা সংবৰ্ধিত সংস্কৰণ প্ৰকাশ পোৱাৰ তথ্য দিয়া হৈছে, আৰু সংবৰ্ধনৰ ক্ষেত্ৰত বৰুৱাই ৮০ হাজাৰৰো অধিক শব্দ সংযোগ কৰাৰ কথা উৎস-টোকাত আছে।

এই তথ্যসমূহে দেখুৱায় যে হেমকোষ—

• এটা “এককালীন” প্ৰকাশত সীমাবদ্ধ নাথাকে; ই দীঘলীয়া সময় ধৰি সংবৰ্ধিত গ্ৰন্থ।
• শব্দসংগ্রহৰ বিস্তৃতি সময়ৰ লগে লগে বৃদ্ধি পায়, অৰ্থাৎ ভাষাৰ চলনশীলতা আৰু সমাজ-জ্ঞানৰ বিকাশ অভিধানত প্ৰতিফলিত হয়।

প্ৰকাশক, পৰিয়ালীয় দায়িত্ব আৰু প্রতিষ্ঠান

হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁৰ নাতি দেৱানন্দ বৰুৱায়ে “হেমকোষ প্ৰিণ্টাৰ্ছ” স্থাপন কৰি প্ৰকাশনৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। তথ্যপেটীত প্ৰকাশক হিচাপে “হেমকোষ প্ৰকাশন”ৰ নামো দিয়া হৈছে। এই ধাৰাবাহিকতা অসমৰ অভিধান-চৰ্চাত ব্যক্তিগত পৰিশ্ৰমৰ পৰা প্রতিষ্ঠানগত দায়িত্বলৈ উত্তৰণৰ এটি দিশ দেখুৱায়—যাতে গ্ৰন্থখন কেৱল ঐতিহ্য হিচাপে নহয়, নিয়মীয়া প্ৰকাশ আৰু সংৰক্ষণৰ বস্তু হৈ থাকে।

সাহিত্য-সাংস্কৃতিক প্রতিধ্বনি

হেমকোষৰ মূল্যায়ন অসমীয়া সাহিত্য-সমাজত আগতেই দৃশ্যমান হয়। উৎস-টোকাৰ মতে, লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই ১৯১৫ চনত ‘বাঁহী’ আলোচনীত “অসম সংগীত” শীৰ্ষক দীঘলীয়া গীতি কবিতাত হেমকোষ আৰু হেমচন্দ্ৰ বৰুৱাৰ উল্লেখ কৰিছে। এই উল্লেখ হেমকোষৰ সামাজিক স্বীকৃতি আৰু সাংস্কৃতিক মর্যাদা ধাৰণাৰ এক প্রমাণস্বৰূপ: অভিধানখন কেৱল পাঠাগাৰ-গ্ৰন্থ নহয়, ভাষা-চেতনা আৰু স্বদেশ-ভাষাৰ গৌৰৱৰ প্ৰতীক বুলিও বহুতে দেখিছে।

তাৎপৰ্য

হেমকোষৰ তাৎপৰ্য বহুমাত্ৰিক। ই অসমীয়া ভাষাৰ শব্দসম্পদ লিপিবদ্ধ কৰি ভাষা-চৰ্চাৰ বাবে এক বিস্তৃত ভঁড়াল আগবঢ়ায়, আৰু শব্দ-অর্থৰ মান্যতা নিৰ্ণয়ত সহায়ক হয়। প্ৰকাশৰ ইতিহাসত দেখা বিপদ-বিঘ্ন (পাণ্ডুলিপিৰ ক্ষতি, ভূঁইকঁপ, মুদ্ৰণ-ব্যৱস্থাৰ অভাৱ) সত্ত্বেও অভিধানখন প্ৰকাশ পোৱা ঘটনাই অসমৰ জ্ঞান-ঐতিহ্য ৰক্ষাৰ এক দৃঢ় দৃষ্টান্ত গঢ়ি তোলে। তদুপৰি পুনঃপুন সংবৰ্ধিত সংস্কৰণ প্ৰকাশ পোৱাৰ ধাৰাই দেখুৱায় যে হেমকোষ সময়ৰ সৈতে খাপ খুৱাই আগবাঢ়ি থাকিব পৰা এক জীৱন্ত অভিধান-প্ৰকল্প।

আৰু চাওক

• হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা
• অসমীয়া ভাষা
• অভিধান
• দেৱানন্দ বৰুৱা
• অসম
• যোৰহাট জিলা