ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ

ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ (ইংৰাজী: Mobile Theatre) অসমৰ এক জাতীয় নাট্যানুষ্ঠান। ই কেৱল নাটক মঞ্চস্থ কৰাৰ মাধ্যম নহয়; বৰঞ্চ অস্থায়ী প্ৰেক্ষাগৃহ, আলোক-শব্দ ব্যৱস্থা, সংগীত, মঞ্চ-সজ্জা আৰু দৰ্শক-আসনসহ এক সম্পূৰ্ণ “কঢ়িয়াই লৈ ফুৰিব পৰা থিয়েটাৰ” ব্যৱস্থা। এই ব্যৱস্থা অসমৰ বিভিন্ন অঞ্চলত নাট্য-অভিজ্ঞতা নিয়মিতভাৱে পৌঁছাই দিয়াৰ বাবে বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ, আৰু একে সময়তে পেশাদাৰী শিল্পী-কলা-কুশলীৰে গঢ়া এক বাণিজ্যিক সাংস্কৃতিক উদ্যোগ হিচাপেও পৰিগণিত।

পৰিচয় আৰু বৈশিষ্ট্য

ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰত প্ৰতিটো নাট্যদলে বছৰৰ এক দীঘল সময় (সাধাৰণতে প্ৰায় ৯ মাহ) অসমৰ বিভিন্ন ঠাইলৈ যাত্ৰা কৰে। নাট্যদলসমূহে স্থানীয় আহ্বায়ক সমিতি বা অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ অনুৰোধমতে চুক্তি কৰি নাটক প্ৰদৰ্শন কৰে। এই ধাৰাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ—

• নাট্যদলৰ নিজা অস্থায়ী মঞ্চ আৰু স্বয়ংসম্পূৰ্ণ প্ৰেক্ষাগৃহসদৃশ ব্যৱস্থা (দৰ্শক-আসনসহ)।
• নিজস্ব আলোক আৰু শব্দ যন্ত্ৰৰ সামগ্ৰী, লগতে সংগীতৰ সামগ্ৰী।
• প্ৰায় সম্পূৰ্ণভাৱে অসমৰ থলুৱা শিল্পী আৰু কলা-কুশলীৰ অংশগ্ৰহণ।
• টিকট-ভিত্তিক প্ৰৱেশ আৰু চুক্তিভিত্তিক মাননিৰ বিনিময়ত অনুষ্ঠান সম্পাদন।
• একেটা দলৰ দ্বাৰা বছৰৰ নিৰ্দিষ্ট ছিজনজুৰি নিয়মিত ভ্ৰমণ আৰু বহুনিশীয়া মঞ্চায়ন।

১৯৬৩ চনৰ পৰা ২০২৩ চনলৈকে আত্মপ্ৰকাশ কৰা ভ্ৰাম্যমাণ নাট্যদলৰ সংখ্যা প্ৰায় ২০৮ টা বুলি ধৰা হয়। এই সংখ্যাই অসমীয়া নাট্যসংস্কৃতিত এই ধাৰাৰ বিস্তাৰ আৰু জনপ্ৰিয়তাৰ আঁচলচিহ্ন বহন কৰে।

ঐতিহাসিক পটভূমি: যাত্ৰা, অপেৰা আৰু পৰিভ্ৰমণ

অসমত পৰিভ্ৰমণ কৰি নাট্য-প্ৰদৰ্শন কৰাৰ ধাৰা ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ বহু আগতেই দেখা যায়। ১৮৬০ চনৰ মানত বৰপেটাত তিথিৰাম বায়নে অসমীয়া কলা-কুশলীৰে এটা যাত্ৰাদল গঠন কৰি বিভিন্ন স্থানত নাটক দেখুৱাই ফুৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। তেখেতৰ দলে মঞ্চস্থ কৰা নাটকৰ ভিতৰত ‘দুৰ্য্যোধনৰ উৰু-ভংগ’, ‘ৰাম বনবাস’ আৰু ‘ৰাধিকাৰ মান ভঞ্জন’ৰ উল্লেখ আছে। ইয়াৰে শেষৰ দুখন নাটৰ লেখক হিচাপে প্ৰসন্নলাল চৌধুৰীৰ ককাদেউতাক গোবিন্দৰাম চৌধুৰীৰ নাম উল্লেখিত।

১৮৬০ৰ পৰা ১৯৩০ চন পৰ্যন্ত অবিভক্ত কামৰূপ জিলা আৰু গোৱালপাৰা জিলা অঞ্চলত বিভিন্ন যাত্ৰা পাৰ্টি বা অপেৰা দল গঢ় লৈ উঠিছিল। এইবোৰ দলে বিশেষ বিশেষ উৎসৱ-পাৰ্ৱণ বা উপলক্ষক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰদৰ্শনী দিছিল; পিছৰ কালৰ ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ দৰে বছৰজুৰা সুবিন্যস্ত সূচীৰ ধাৰা তেতিয়া প্ৰচলিত নাছিল।

আধুনিক ৰূপ গঢ়ি উঠা: নটৰাজ আৰু অচ্যুত লহকৰ

ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ পিতৃপুৰুষ বুলি সাধাৰণতে অচ্যুত লহকৰক কোৱা হয়। তেখেতৰ পৰিয়ালিক উদ্যোগৰ সৈতে এই ৰূপান্তৰ ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।

পাঠশালাৰ সদানন্দ লহকৰে ১৯৫৯ চনত “নটৰাজ অপেৰা” স্থাপন কৰিছিল। জেষ্ঠ্য ভাতৃ অচ্যুত লহকৰে এই অপেৰা-ধাৰাক নতুন ৰূপ দিবলৈ গৈ যি পৰিৱর্তন আনিলে, সেয়াই ক্ৰমে আধুনিক ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ ৰূপ লয়। অচ্যুত লহকৰে নিজৰ অনুলিখিত আত্মজীৱনীত অপেৰা-পদ্ধতিৰ কিছুমান ধাৰা সলনি কৰাৰ অভিপ্ৰায় স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰিছে। তেখেতে অপেৰা-মঞ্চায়নত—

• পুৰুষে নাৰী চৰিত্ৰ কৰা প্ৰথা,
• ভাষাৰ ভুল উচ্চাৰণ,
• সুৰত গাঁথি দিয়া সংলাপ,
• অনূদিত নাটকৰ অধিকতা আৰু অসমীয়া পটভূমিৰ অভাৱ

আদি ভাল নাপাই, তাৰ সলনি আধুনিক গদ্যৰীতিত সংলাপ, মৌলিক নাটক আৰু অসমৰ পটভূমিভিত্তিক কাহিনী-নাট্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। লগতে শিল্পীৰ পেশাদাৰী দিশ সুদৃঢ় কৰি বাণিজ্যিক ভিত্তিত স্থায়িত্ব আনিবৰ বাবেও তেখেতে সজাগ দৃষ্টি ৰাখিছিল।

আৰম্ভণিৰ প্ৰদৰ্শনী আৰু প্ৰথম পৰ্ব

১৯৬৩ চনৰ ২ অক্টোবৰ তাৰিখে পাঠশালা নগৰৰ হৰিমন্দিৰ প্ৰাংগনত সাজি তোলা অস্থায়ী প্ৰেক্ষাগৃহত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই নতুন ধাৰাৰ নাটক মঞ্চস্থ হয়। সেইদিনা মঞ্চস্থ নাটক আছিল ফণী শৰ্মাৰ ‘ভোগজৰা’। আৰম্ভণিৰ সময়ত ইয়াক আনুষ্ঠানিকভাৱে “ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ” বুলি নামকৰণ কৰা হোৱা নাছিল।

প্ৰথম বছৰতে ৰাধাগোবিন্দ বৰুৱাই গুৱাহাটীৰ টাউন ক্লাবৰ সাহায্যাৰ্থে নটৰাজ থিয়েটাৰক আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। বাতৰি কাকতত “বিশ্বৰ সৰ্বপ্ৰথম ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ” বুলি বিজ্ঞাপন প্ৰকাশ হোৱাৰ পাছৰ পৰাই “ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ” নামটো জনমানসত অধিক দৃঢ়ভাৱে স্থায়ী হয় বুলি কোৱা হয়।

সেই প্ৰথম বছৰত নটৰাজ থিয়েটাৰে যিসমূহ নাটক নিবেদন কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে—

• উত্তম বৰুৱাৰ ‘জেৰেঙাৰ সতী’
• ফণী শৰ্মাৰ ‘ভোগজৰা’
• অতুল চন্দ্ৰ হাজৰিকাৰ ‘টিকেন্দ্ৰজিৎ’
• অনূদিত নাটক ‘হায়দৰ আলি’

ইয়াৰ সৈতে উপদেষ্টা হিচাপে বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভা আদিৰ নাম উল্লেখিত; নাটকসমূহ পৰিচালনা কৰিছিল চন্দ্ৰ চৌধুৰীয়ে। ৰূপাঙ্কনৰ সৈতে গজেন বৰুৱা, আদ্য শৰ্মা আৰু ত্ৰৈলোক্য দত্ত জড়িত আছিল। আলোক পৰিচালনা অচ্যুত লহকৰে নিজে কৰিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়।

মঞ্চ-প্ৰযুক্তি আৰু পৰিবেশনশৈলী

ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰক যাত্ৰা-অপেৰাৰ পৰা পৃথক কৰি তুলাত মঞ্চ-প্ৰযুক্তি, আলোক-নিক্ষেপণ, শব্দ-ব্যৱহাৰ আৰু “চমকদাৰী” কৌশলৰ বিশেষ ভূমিকা আছিল। আৰম্ভণিৰ পৰ্বৰ এক উল্লেখযোগ্য উদ্ভাৱন আছিল দৃশ্য-পৰিবর্তন দ্রুত কৰাৰ বাবে চকা-লগোৱা ছেট-মঞ্চ ব্যৱস্থা। সেই সময়ত—

• অভিনয় চলা মূল মঞ্চ এখনেই আছিল,
• ছেট সাজু কৰি থোৱাৰ বাবে চকা-লগোৱা দুখন মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল,
• ড্ৰপ-চিন পৰাৰ লগে লগে মঞ্চ ঠেলি সলনি কৰি অতি কম সময়ত নতুন দৃশ্য আৰম্ভ কৰা সম্ভব হৈছিল।

প্ৰথমে টায়াৰৰ চকা, পাছলৈ লোৰে নিৰ্মিত বিশেষ ধৰণৰ চকাৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে।

পাছৰ পৰ্বত একখন মঞ্চৰ সলনি দুখন মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰি নাটক মঞ্চায়নৰ ব্যৱস্থা অধিক প্ৰচলিত হয়; বৰ্তমানো দুখন মঞ্চ ব্যৱহাৰৰ ৰীতি বজাই আছে বুলি ধৰা হয়। আনহাতে, বিভিন্ন ধৰণৰ মঞ্চ-উদ্ভাৱন (যেনে “থিয়েটাৰ-স্কোপ”, “অলছোম” আদি), পোহৰৰ নতুন কৌশল, আৰু কিছুমান নাটকত দৃশ্যাংশ চলচ্চিত্ৰৰ দৰে দেখুওৱাৰ প্ৰয়াসো এই ধাৰাত লক্ষ্য কৰা গৈছিল।

সংগঠন, ছিজন আৰু বাণিজ্যিক কাঠামো

ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ বছৰ বা ছিজন সাধাৰণতে এপ্ৰিল-মে মাহৰ পৰা আৰম্ভ হয়। সেই আগতেই নাট্যকাৰৰ সৈতে যোগাযোগ কৰি নাট নিৰ্বাচন/ৰচনা সম্পন্ন কৰা হয় আৰু কলা-কুশলীসকলক ঠিকা-ভিত্তিত নিয়োগ কৰা হয়। জুন-জুলাইত সাধাৰণতে আখৰা আৰম্ভ হয়। আগষ্ট মাহৰ দ্বিতীয় পক্ষৰ পৰা দলসমূহে নাট্য-প্ৰদৰ্শন আৰম্ভ কৰে বুলি ধাৰণা।

প্ৰদৰ্শন প্ৰধানকৈ আমন্ত্ৰণভিত্তিক আৰু চুক্তিসাপেক্ষ। সাধাৰণতে চাৰিটা নিশাৰ বাবে নাটক লোৱা হয়, যদিও কেতিয়াবা নাটকৰ জনপ্ৰিয়তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সূচীত পৰিৱর্তন হ’ব পাৰে। প্ৰতিটো দলে আগতীয়াকৈ ভ্ৰমণ-সূচী ঠিক কৰিবলৈ বিশেষ প্ৰতিনিধি ৰাখে; বিভিন্ন অঞ্চলৰ অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে কথা পাতি তাৰিখ আগতেই পকা কৰা হয়। এই আগতীয়াকৈ নিৰ্ধাৰিত সূচীয়ে পৰিভ্ৰমণকাৰী থিয়েটাৰ উদ্যোগটো বাণিজ্যিকভাৱে অধিক সংগঠিত কৰি তুলাত সহায় কৰে।

জনপ্ৰিয়তা, বিস্তাৰ আৰু উল্লেখযোগ্য নাট্যদল

প্ৰথম বছৰত নাটকসমূহ জনপ্ৰিয় হলেও নটৰাজ থিয়েটাৰ ব্যৱসায়িকভাৱে লাভজনক হোৱা নাছিল বুলি উল্লেখ আছে। কিন্তু দ্বিতীয় বছৰৰ ‘বেউলা’ নাটকখন প্ৰচণ্ড জনপ্ৰিয় হয় আৰু ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ বাণিজ্যিক স্থায়িত্ব গঢ়ি তুলাত সহায় কৰে। অচ্যুত লহকৰৰ মতে ‘বেউলা’ই ভ্ৰাম্যমাণক “জীয়াই ৰাখিছিল”। ‘বেউলা’ নাটকখন নটৰাজ থিয়েটাৰত একেৰাহে চল্লিচ বছৰ ধৰি প্ৰদৰ্শিত হৈছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়।

নটৰাজ থিয়েটাৰৰ সফলতাৰ পাছত অসমত একাধিক নতুন ভ্ৰাম্যমাণ দল গঢ় লৈ উঠে। উৎস-তথ্যত উল্লেখিত কিছুমান দল—

• আৰাধনা থিয়েটাৰ (প্ৰযোজক: সদানন্দ লহকৰ)
• কহিনুৰ থিয়েটাৰ (প্ৰযোজক: ৰতন লহকৰ)
• আৱাহন থিয়েটাৰ (প্ৰযোজক: কৃষ্ণ ৰয়)
• ভাগ্যদেৱী থিয়েটাৰ (প্ৰযোজক: শৰৎ মজুমদাৰ)

এই বিস্তাৰৰ পৰিণতিত ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ অসমত এক বিশেষ সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান ৰূপে স্থায়ী স্বীকৃতি লাভ কৰিছে।

উত্তৰাধিকাৰ

ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰে অসমৰ নাট্য-ইতিহাসত এক স্বতন্ত্ৰ অধ্যায় সৃষ্টি কৰিছে, কিয়নো ই পৰম্পৰাগত যাত্ৰা-অপেৰা ধাৰাৰ ভিতৰত থকা পৰিভ্ৰমণ-ধাৰাক আধুনিক, সংগঠিত আৰু স্বয়ংসম্পূৰ্ণ মঞ্চ-ব্যৱস্থালৈ উন্নীত কৰে। অস্থায়ী প্ৰেক্ষাগৃহসহ মঞ্চায়ন, বছৰৰ ছিজনজুৰি আগতীয়াকৈ নিৰ্ধাৰিত সূচী, পেশাদাৰী কলা-কুশলীৰ ঠিকা-ভিত্তিক নিয়োগ, আৰু আলোক-শব্দ-প্ৰযুক্তিৰ সচেতন বিকাশ—এইবোৰে একেলগে অসমৰ সাংস্কৃতিক অৰ্থনীতি আৰু জনসাধাৰণৰ বিনোদন-অভ্যাসত দীৰ্ঘস্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছে। লগতে, অসমৰ পটভূমিভিত্তিক মৌলিক নাট্যসৃষ্টিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াৰ ধাৰাই অসমীয়া নাট্যৰুচিৰ গঠনতো ভূমিকা লৈছে।

আৰু চাওক

• অচ্যুত লহকৰ
• নটৰাজ থিয়েটাৰ
• বেউলা
• কহিনুৰ থিয়েটাৰ
• আৱাহন থিয়েটাৰ
• ভাগ্যদেৱী থিয়েটাৰ
• অসমৰ ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰৰ তালিকা