বড়ো-কছাৰী অসম তথা পাৰ্শ্বৱৰ্তী ভূখণ্ডৰ খিলঞ্জীয়া লোকসমূহৰ এটা বৃহৎ ঐতিহাসিক-ভাষিক গোটক চিহ্নিত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা সামগ্ৰিক নাম। ইয়াৰ গুৰুত্ব এইখিনিতে যে ই কেৱল কোনো একক জনগোষ্ঠীৰ নাম নহয়; বৰং চীনা-তিব্বতীয় ভাষা-পৰিয়ালৰ “বড়ো-গাৰো” শাখাৰ অধীনত পৰাকৈ ধৰা বহুতো গোষ্ঠীৰ মাজত ভাষা, নামকৰণ আৰু পৰিচয় গঠনৰ জটিল ইতিহাসক প্ৰতিফলিত কৰে। কালক্ৰমত এই গোষ্ঠীসমূহৰ মাজত ভাষা-ব্যৱহাৰত ৰূপান্তৰ ঘটি আজিৰ দিনত বহুক্ষেত্ৰত অসমীয়া ভাষা আৰু বড়ো ভাষা অধিক প্ৰচলিত হোৱা দেখা যায়।
পৰিভাষা আৰু পৰিসৰ
“বড়ো-কছাৰী” পদটো সাধাৰণতে অসম, উত্তৰ-বংগ, বাংলাদেশ আৰু বৰ্তমানৰ ত্ৰিপুৰা আদি অঞ্চললৈ বিস্তৃত এক ভাষিক-সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সৈতে সংযুক্ত জনগোষ্ঠীসমূহক একেলগে বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উৎস-টোকাৰ তথ্য অনুসৰি, এই গোটসমূহৰ প্ৰধান সংযোগবিন্দু হৈছে চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ বড়ো-গাৰো ভাষাশাখা।
এক সময়ত বিভিন্ন গোটৰ মাজত ভাষিক পাৰ্থক্য তুলনামূলকভাবে বেছি আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। কিন্তু সামাজিক সংযোগ, অঞ্চলান্তৰ, আৰু বহুভাষিক পৰিবেশত দীৰ্ঘদিন থাকি বৰ্তমান বহু লোকৰ দৈনন্দিন ভাষা হিচাপে অসমীয়া ভাষা আৰু বড়ো ভাষাৰ প্ৰাধান্য বৃদ্ধি হোৱা বুলি উৎস-টোকাত ধৰা হৈছে।
নামকৰণৰ ইতিহাস
“বড়ো” শব্দৰ প্ৰচলন
উৎস-টোকা অনুসৰি, “বড়ো” নামটো মেচ তথা কছাৰী ভাষিক গোটক সামগ্ৰিকভাৱে বুজাবলৈ প্ৰথমে বি. এইচ. হজড্সনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বিশেষকৈ অসমৰ পশ্চিম অংশত বাস কৰা মেচ জনগোষ্ঠীৰ লোকসকল “ব’ৰ’” নামেৰে জনাজাত আছিল বুলি উল্লেখ আছে। পাছলৈ অসমলৈ আহি থিতাপি লোৱা এই মেচ গোটক হজড্সনে “বড়ো (Bodo)” ৰূপে অভিহিত কৰে বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।
“কছাৰী” নাম আৰু অৰ্থবিস্তাৰ ধাৰা
“কছাৰী” নামটো সম্পৰ্কে উৎস-টোকাত দুটা দিশ স্পষ্ট:
- অসমৰ পূব অঞ্চলৰ হিন্দু অধিবাসীসকলে পশ্চিমৰ “ব’ৰ’/মেচ” গোটক “কছাৰী” বুলি মাতিছিল বুলি উল্লেখ আছে।
- গ্ৰিয়াৰ্ছনৰ উল্লেখ অনুসৰি, “কছাৰী” নামটো প্ৰথমতে উত্তৰ কাছাৰত বসবাস কৰা ডিমাচা গোটৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল।
পাছলৈ সময়ৰ সোঁতত একে মূল-সম্পর্কিত বুলি ধৰা ব’ৰ’ তথা মেচ আদি বিভিন্ন গোটকো “কছাৰী” নামৰ আওতালৈ সাঙুৰি লোৱাত “বড়ো-কছাৰী” সংজ্ঞাটো অধিক জনপ্ৰিয় হৈ উঠে বুলি উৎস-টোকাই জানুৱাই।
জনশ্ৰুতি আৰু স্থানান্তৰ-আখ্যান
উৎস-টোকাত এটা জনশ্ৰুতি-ভিত্তিক বৰ্ণনা আছে: ব্ৰহ্ম বা বাৰ্মী জনগোষ্ঠীৰ এটা ঠাল তিব্বতত উপস্থিত হৈ তাত স্থায়ী হ’ব নোৱাৰি দাৰ্জিলিঙৰ ঘন অৰণ্যলৈ সোমাই কিছুদিন অৱস্থান কৰে আৰু তাৰপিছত দুটা গোটত ভাগ হয়। এই বৰ্ণনা অনুসৰি—
- এটা গোট নামনিৰ মেচি নদীৰ পাৰত বসতি স্থাপন কৰে আৰু পিছলৈ “মেচ” নামেৰে পৰিচিত হয়।
- আনটো গোট নেপালৰ দিশলৈ গতি কৰি “লিম্বু” নামে জনাজাত হয়।
এই জনশ্ৰুতি অনুসৰি মেচ গোটৰ বিস্তাৰ লাহে লাহে অসম, ত্ৰিপুৰা, উত্তৰ-বংগ আৰু বাংলাদেশৰ কিছুমান অঞ্চললৈ হয় আৰু অসমত তেওঁলোক “বড়ো” নামে অধিক পৰিচিত হৈ পৰে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। বিশ্বকোষীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই অংশক নিশ্চিত ঐতিহাসিক দলিলৰ সলনি লোককথা/জনশ্ৰুতি-ভিত্তিক পৰম্পৰা হিচাপে বুজা অধিক সাৱধানতামূলক।
ভাষিক পৰিচয় আৰু ভাষা-ব্যৱহাৰ
বড়ো-কছাৰী গোটসমূহক উৎস-টোকাত মুখ্যত ভাষা-পৰিয়ালৰ ভিত্তিত একেলগে ধৰা হৈছে—অর্থাৎ চীনা-তিব্বতীয় ভাষা পৰিয়ালৰ বড়ো-গাৰো শাখাৰ ভাষাসমূহ। এই শ্ৰেণীবিভাজনত ঐতিহাসিকভাবে একে ধাৰাৰ বিভিন্ন ভাষা বা উপভাষাভাষী গোট অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা বুলি কোৱা হৈছে।
সেইসাথে উৎস-টোকাই এইটোও ইঙ্গিত কৰে যে আগতে গোটসমূহৰ মাজত ভাষিক পাৰ্থক্য তুলনামূলকভাবে অধিক আছিল, কিন্তু বৰ্তমান ভাষা-ব্যৱহাৰত অসমীয়া ভাষা আৰু বড়ো ভাষাৰ প্ৰসাৰ বেছি। এই পৰিৱর্তন বহুভাষিক সমাজৰ সাধাৰণ ধাৰা—অর্থাৎ অঞ্চলীয় সংযোগ ভাষাৰ প্ৰাধান্য বৃদ্ধি—ৰ লগত সাঙুৰি চোৱা যায়, যদিও উৎস-টোকাৰ বাহিৰলৈ গৈ নিৰ্দিষ্ট কাৰণ বা পৰিসংখ্যা উল্লেখ কৰা উচিত নহয়।
শ্ৰেণীবিভাজন আৰু ঔপনিবেশিক-কালীন তালিকাকৰণ
উৎস-টোকা অনুসৰি, হজড্সনে ১৮৪৭ চনত তিব্বত-বাৰ্মী ভাষাৰ ভিত্তিত গঢ়ি উঠা কিছুমান গোটক “বড়ো” নামেৰে নামাংকিত কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। তাত মেচ/ব’ৰ’ ভাষাৰ লগতে ৰাভা, লালুং, ডিমাচা, গাৰো, তিপুৰা, চুতীয়া আদি একে বিস্তৃত ভাষিক পৰিসৰৰ গোটসমূহ উল্লেখিত।
পুনৰ ১৮৮১ চনৰ পিয়ল-সম্পর্কিত উল্লেখত কিছুমান জনগোষ্ঠীক “কছাৰী” বুলি শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছিল বুলি উৎস-টোকাই কয়। সেই তালিকাত উল্লেখিত নামসমূহৰ মাজত আছিল—
- বড়ো-মেচ, দেউৰী, ডিমাচা, ঢিমাল, গাৰো, হাজং, কোচ
- লালুং(তিৱা), মেচ, মৰান, মটক, ফুলগৰিয়া
- চুতীয়া, ৰাভা, সোনোৱাল, শৰণীয়া, সোলেমিয়া ঠেঙ্গাল, তিপ্ৰাচা
এইধৰণৰ তালিকাকৰণে “বড়ো”, “মেচ” আৰু “কছাৰী” শব্দসমূহ কেতিয়াবা ভাষিক, কেতিয়াবা প্ৰশাসনিক বা বহিৰাগত নামকৰণৰ ভিত্তিত বহল অৰ্থত ব্যৱহাৰ হোৱা দেখুৱাই। সেয়ে “বড়ো-কছাৰী” পদটো বুজোঁতে সময়, স্থান আৰু লেখকৰ দৃষ্টিভংগী অনুসৰি পৰিসৰ সলনি হ’ব পাৰে—এই সতর্কতা বিশ্বকোষীয়ভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
তাৎপৰ্য
“বড়ো-কছাৰী” ধাৰণাটোৱে অসম আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জাতি-পৰিচয় গঠনৰ ইতিহাসত নামকৰণ, ভাষা আৰু অঞ্চলান্তৰ—এই তিনিটা স্তৰৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক উন্মোচন কৰে। একে মূলৰ বুলি ধৰা বহু গোটক বিভিন্ন সময়ত “বড়ো”, “মেচ” বা “কছাৰী” বুলি চিহ্নিত কৰা হৈছে; কেতিয়াবা আত্ম-পৰিচয় হিচাপে, কেতিয়াবা বহিৰাগত বা প্ৰশাসনিক দৃষ্টিৰ ফলত। আধুনিক কালত ভাষা-ব্যৱহাৰৰ পৰিৱর্তনে (বিশেষকৈ অসমীয়া ভাষা আৰু বড়ো ভাষাৰ বিস্তাৰ) এই গোটসমূহৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক সংযোগ বঢ়াইছে বুলি উৎস-টোকাৰ পৰা বুজা যায়, যদিও গোটগত বৈচিত্ৰ্য আৰু ঐতিহাসিক জটিলতা একে লগে বৰ্তি থাকে।
আৰু চাওক
উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ
সম্পাদকীয় প্ৰবন্ধ। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া বিশ্বকোষৰ বাবে নতুনকৈ মৌলিক ভাষাত লিখা হৈছে (এআই-সহায়ক খচৰা; মানৱ সম্পাদকীয় পৰ্যালোচনা চলি আছে)। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।
অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ স্বেচ্ছাসেৱী লেখকসকললৈ আমাৰ কৃতজ্ঞতাপূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি, যিসকলৰ দীৰ্ঘদিনীয়া সাধনাই অসমীয়া ভাষাত মুক্ত জ্ঞানৰ বাট মুকলি কৰিছিল।