দুৰ্গা পূজা

দুৰ্গা পূজা বা দুৰ্গোৎসৱ হ’ল হিন্দু সমাজৰ অন্যতম বৃহৎ উৎসৱ, য’ত দুৰ্গা দেৱীক শক্তিৰূপে আৰাধনা কৰা হয়। এই পূজাই একেদৰে ধর্মীয় বিশ্বাস, সামূহিক আয়োজন, লোকাচাৰ আৰু নগৰ-গ্ৰাম্য সংস্কৃতিৰ মিলনস্থল সৃষ্টি কৰে; ফলত ই কেৱল উপাসনা নহয়, সমাজ-সংস্কৃতি আৰু সমষ্টিগত পৰিচয় প্ৰকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিসৰো।

নাম আৰু স্বৰূপ

‘দুৰ্গা’ শব্দৰ ব্যাখ্যামূলক পৰম্পৰাত দেৱীক অশুভ-দমনকাৰী আৰু ৰক্ষাকাৰী শক্তিৰূপে ধৰা হয়। এই উৎসৱত দেৱী দুৰ্গাক সাধাৰণতে পৰিয়াল-সহ (দেৱীমূৰ্তিৰ সৈতে অন্যান্য দেব-দেৱী) ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা দেখা যায়। পূজাৰ সামাজিক ৰূপত মণ্ডপ, প্ৰতিমা, আলংকাৰ, সংগীত-বাদ্য আৰু সমবেত অংশগ্ৰহণ বিশেষ বৈশিষ্ট্য।

সময় আৰু ঋতুচক্র

শাস্ত্ৰীয় ধাৰণামতে দুৰ্গা পূজা বছৰৰ দুটা পৃথক সময়ত পালন হ’ব পাৰে—

• আহিন মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ পূজা: শাৰদীয় দুৰ্গা পূজা
• চ’ত মাহৰ শুক্ল পক্ষৰ পূজা: বাসন্তী দুৰ্গা পূজা

সাধাৰণ ব্যৱহাৰত শাৰদীয় দুৰ্গা পূজাই আটাইতকৈ অধিক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰিছে, আৰু বহু অঞ্চলত এই সময়তেই মূল দুৰ্গোৎসৱৰ আয়োজন দেখা যায়।

পাঁচদিনীয়া পূজা: দেৱীপক্ষ আৰু উৎসৱৰ কালচক্ৰ

বহু ঠাইত দুৰ্গোৎসৱ আহিন শুক্ল পক্ষৰ ষষ্ঠী তিথিৰ পৰা দশমীলৈ পাঁচদিন ধৰি পালন কৰা হয়। এই দিনসমূহ পৰম্পৰাগতভাৱে এনেদৰে চিনাক্ত—

• দুৰ্গা ষষ্ঠী
• মহাসপ্তমী
• মহাষ্টমী
• মহানৱমী
• বিজয়া দশমী

এই সময়খিনি ‘দেৱীপক্ষ’ বুলিও জনা যায়। দেৱীপক্ষ আৰম্ভ হোৱাৰ আগৰ অমাবস্যাৰ দিনটোক মহালয়া নামেৰে চিহ্নিত কৰা হয়। আনহাতে, এই সময়চক্ৰৰ পুৰ্ণিমা তিথিক বহু ঠাইত লক্ষ্মী পূজাৰ দিন বুলি গণ্য কৰা হয়।

ভৌগোলিক বিস্তাৰ আৰু আঞ্চলিক উৎকৰ্ষ

দুৰ্গা পূজা ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ একাধিক ৰাষ্ট্ৰত পালিত হয়। ভাৰতত ই বিশেষকৈ পশ্চিমবংগ, অসম, ওড়িশা, ত্ৰিপুৰা, বিহাৰ আৰু ঝাৰখণ্ডত সৰ্বাধিক জাকত-জিলিকা দেখা যায়। কিছুমান অঞ্চলত ই পাঁচদিনীয়াকৈ ব্যাপক সামাজিক ছুটি আৰু সমষ্টিগত উৎসৱৰ ৰূপ লাভ কৰিছে। বাংলাদেশত সংখ্যালঘু হিন্দুসকলেও দুৰ্গা পূজা উদযাপন কৰে—ই উপমহাদেশীয় সাংস্কৃতিক আন্তঃসম্পৰ্কৰ একোটা দৃষ্টান্ত।

আখ্যান, প্ৰৱৰ্তন আৰু ঐতিহাসিক উল্লেখ

দুৰ্গা পূজাৰ উদ্ভৱ বা প্ৰৱৰ্তন সম্পৰ্কে পুৰাণ-আধাৰিত কিছুমান বৰ্ণনা পোৱা যায়, যদিও সকলো বিৱৰণ একে মানৰ ঐতিহাসিক প্ৰমাণেৰে প্ৰতিষ্ঠিত নহয়।

পুৰাণীয় দৃষ্টিভংগী

• ব্ৰহ্মবৈবৰ্ত পুৰাণত দুৰ্গা পূজাৰ প্ৰৱৰ্তক হিচাপে কৃষ্ণ-ৰ উল্লেখ আছে বুলি ধৰা হয়; কিন্তু এই বিষয়ে প্ৰামাণিক ইতিহাসগত তথ্য নিশ্চিত নহয়।
• দেৱী ভাগৱতত বৰ্ণিত মতে ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ মনুৱে ক্ষীৰদধি তীৰত মৃণ্ময় মূৰ্তি গঢ়ি দেৱী দুৰ্গাৰ আৰাধনা কৰিছিল—দীর্ঘ তপস্যাৰ অন্তত দেৱীয়ে তেওঁক বৰ প্ৰদান কৰে বুলি কাহিনী আছে।

এই আখ্যানে দুৰ্গা পূজাক তপস্যা, অনুশাসন আৰু দেৱীভক্তিৰ সতে যুক্ত কৰি দেখে; তবে ঐতিহাসিকতা আৰু ধৰ্মীয় কাব্য-আখ্যানৰ সীমানা পৃথক কৰি বুজা প্ৰয়োজন।

কলকাতাকেন্দ্ৰিক ঐতিহাসিক সূত্ৰ

কলকাতাত দুৰ্গা পূজাৰ সংগঠিত প্ৰথাৰ আৰম্ভণি সম্পৰ্কে এক উল্লেখযোগ্য কথা হ’ল—১৬১০ চনত সাবৰ্ণ ৰায়চৌধুৰী পৰিয়ালে এই পূজা-পৰম্পৰা প্ৰচলন কৰিছিল বুলি জনা যায়। পৰৱৰ্তী কালত নগৰীয় আয়োজন, মণ্ডপ-সংস্কৃতি আৰু সমূহীয়া উদযাপনৰ সৈতে কলকাতাৰ দুৰ্গা পূজাই এক বিশিষ্ট স্থান লাভ কৰে।

পূজা-প্ৰতিমা আৰু দেৱীপৰিয়াল

দুৰ্গা পূজাত দেৱীকে কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰতিমা-সংৰচনা সাধাৰণতে পৰিয়াল-সহ দেখা যায়। বহুল প্রচলিত বিন্যাস অনুসাৰে—

• মধ্যস্থানত থাকে দুৰ্গা
• সোঁফালে থাকে লক্ষ্মী আৰু গণেশ
• বাওঁফালে থাকে সৰস্বতী আৰু কাৰ্তিক

এই দেৱীপৰিয়ালৰ উপস্থিতিয়ে পূজাক কেৱল শক্তি-উপাসনাৰ ভিতৰত নাবদ্ধ নাৰাখি জ্ঞান, সমৃদ্ধি, শুভাৰম্ভ আৰু সন্তান-ৰক্ষা আদি বহুমাত্ৰিক লোকধাৰণাৰ সৈতে যুক্ত কৰে।

নৱৰূপ বা নবদুৰ্গা

শাস্ত্ৰীয় বৰ্ণনাত দুৰ্গা দেৱীৰ ন-বিধ ৰূপৰ উল্লেখ আছে। এই নৱৰূপ সাধাৰণতে নৱৰাত্ৰি উপাসনাৰ ধাৰণাৰ সৈতে সংযুক্ত। উল্লিখিত নামসমূহ হ’ল—

• শৈলপুত্ৰী
• ব্ৰহ্মচাৰিণী
• চন্দ্ৰঘণ্টা
• কুষ্মাণ্ডা
• স্কন্দমাতা
• কাত্যায়নী
• কালৰাত্ৰি
• মহাগৌৰী
• সিদ্ধিদাত্ৰী

ইয়াৰ ভিতৰত কিছুমান ৰূপৰ সৈতে বিস্তৃত কাহিনী জড়িত। উদাহৰণস্বৰূপ, শৈলপুত্ৰী ৰূপত দেৱীৰ পূৰ্বজন্ম ‘সতী’ ৰূপে বৰ্ণিত হয় বুলি পৰম্পৰাগত আখ্যানত দেখা যায়; পুনৰ হিমালয়-কন্যা ৰূপে জন্মগ্ৰহণৰ কাহিনীও ইয়াৰ সৈতে সংযুক্ত।

স্বীকৃতি আৰু আধুনিক সাংস্কৃতিক তাৎপৰ্য

শাক্তবাদী ভাবধাৰাত দুৰ্গা পূজা এক প্ৰধান উৎসৱ। আধুনিক কালত ই ধৰ্মীয় আচাৰৰ লগতে শিল্প-সংস্কৃতি, জনজীৱন আৰু নগৰ-ৰুচিবোধৰ বৃহৎ অভিব্যক্তি হৈ উঠিছে। এই দিশত কলকাতাৰ দুৰ্গা পূজা বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য; ২০২১ চনত ই ইউনেস্ক’ৰ বিমূৰ্ত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। এই স্বীকৃতিৰ জৰিয়তে দুৰ্গা পূজাৰ লোকজ-নগৰীয় উৎসৱ-ঐতিহ্য, সমূহীয়া নিৰ্মাণ-দক্ষতা আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ বৈশিষ্ট্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰতো চিহ্নিত হয়।

তাৎপৰ্য

দুৰ্গা পূজা একাধাৰে ভক্তিমূলক অনুষ্ঠান আৰু সমষ্টিগত সংস্কৃতি-উৎসৱ। দেৱীপূজাৰ আধ্যাত্মিক লক্ষ্যৰ সৈতে একে সময়তে ই সমাজক একত্ৰ কৰে, আঞ্চলিক পৰিচয় গঢ়ে, আৰু শিল্প-আয়োজন, লোকাচাৰ তথা সামূহিক আনন্দৰ ক্ষেত্ৰ সৃষ্টি কৰে। শাৰদীয় উৎসৱৰ কেন্দ্ৰত দেৱী-উপাসনাৰ ধাৰণা থাকিলেও, বাস্তৱ সামাজিক জীৱনত দুৰ্গা পূজা বহু অঞ্চলৰ বছৰেকীয়া সাংস্কৃতিক ক্যালেণ্ডাৰৰ সৰ্বাধিক প্ৰভাৱশালী অধ্যায় হিচাপেও প্ৰতিষ্ঠিত।

আৰু চাওক

• দুৰ্গা
• হিন্দু
• মহালয়া
• কলকাতাৰ দুৰ্গা পূজা
• পশ্চিমবংগ
• অসম