মাঘ বিহু

মাঘ বিহু বা ভোগালী বিহু বিহুৰ এটা প্ৰধান ৰূপ, যি পুহ-মাঘ সংক্ৰান্তিৰ সময়ত অসমজুৰি উদ্‌যাপন কৰা হয়। কৃষিজীবী সমাজত পুহ মাহত শস্য চপোৱা শেষলৈ আহে আৰু ভঁৰাল ভৰাৰ আনন্দ ঘৰে ঘৰে অনুভৱ হয়; সেই সমৃদ্ধিৰ অনুভূতিক কেন্দ্ৰ কৰি এই বিহুত খাদ্য-সংস্কৃতি, সমূহীয়া ভোজ, আৰু অগ্নিকেন্দ্ৰিক লোকাচাৰ বিশেষ গুৰুত্ব পায়। জাতি-ধৰ্ম-ধনী-দুখীয়া নিৰ্বিশেষে একেলগে পালন কৰা এই উৎসৱে অসমীয়াৰ মিলাপ্ৰীতি আৰু সমাজ-ঐক্য দৃঢ় কৰাত ঐতিহাসিকভাৱে ভূমিকা লৈ আহিছে।

সময় আৰু স্থিতি

মাঘ বিহু পুহ-মাঘ সংক্ৰান্তিৰ দিনক কেন্দ্ৰ কৰি পালন কৰা হয়, আৰু উৎস-টোকা অনুসৰি সাধাৰণতে ৩ দিন ধৰি উদ্‌যাপন দেখা যায়। পুহ মাহত শালি ধানৰ লগতে মাহ, তিল, মগু আদি শস্য চপাই ভঁৰাল ভৰাৰ পৰ্ব শেষ হোৱাৰ লগে লগে গাঁৱৰ জীৱনধাৰাত একপ্ৰকাৰ অৱকাশ আৰু উৎসৱৰ পৰিৱেশ গঢ় লৈ উঠে। “ভোগালী” নামটোও মূলত এই সময়ত ঘৰে ঘৰে খাদ্য-সম্ভাৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক উপলব্ধ থকাৰ সামাজিক বাস্তৱতাৰ সৈতে জড়িত।

উৎপত্তি আৰু ঐতিহাসিক পটভূমি

উৎস-টোকা অনুসৰি মাঘ বিহু আদিম যুগৰ পৰাই সমগ্ৰ অসমত গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎসৱ হিচাপে চলি আহিছে আৰু এক সময়ত বড়ো-মূলীয় লোকসকলৰ প্ৰধান উৎসৱ আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। পাছলৈ কামৰূপ ৰাজ্যৰ সময়ছোৱাত আৰ্য ব্ৰাহ্মণসকলে হিন্দু ৰীতি অনুসাৰে তিথি নিৰ্ধাৰণৰ দিশত ভূমিকা লোৱাৰ কথাও কোৱা হয়। এই পটভূমিয়ে মাঘ বিহুক একে সময়তে কৃষিজ উৎসৱ, লোকাচাৰ, আৰু ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক বিৱৰ্তনৰ সমন্বিত ৰূপ হিচাপে বুজিবলৈ সহায় কৰে।

মুখ্য অংশ: উৰুকা আৰু মেজি

মাঘ বিহুৰ দুটা কেন্দ্ৰীয় অংশ হৈছে উৰুকা আৰু মেজি। উৰুকা মূলত পুহ মাহৰ অন্তিম দিনৰ নিশা, যেতিয়া গাঁৱৰ ৰাইজ বা চুবুৰীয়াই একেলগে ভোজ-ভাত খায়, নাচে-বাগে, আৰু উজাগৰে থাকে। পৰদিনা দোকমোকালিত মেজিত অগ্নিসংযোগ কৰি লোকাচাৰ অনুযায়ী বিভিন্ন বিধি পালন কৰা হয়।

উৰুকা আৰু মেজি—দুয়োটাই সমূহীয়া ৰূপত সম্পন্ন হোৱাৰ প্ৰৱণতা মাঘ বিহুৰ সমাজ-মানস গঢ়াৰ এক অন্যতম দিশ; ই উৎসৱক কেবল “ঘৰুৱা আনন্দ” নহয়, “সামূহিক উৎসৱ-অনুশাসন”লৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

ভেলাঘৰ, মেজি আৰু অগ্নি-অনুষ্ঠান

উৎস-টোকা অনুসৰি গাঁৱৰ ডেকাসকলে পুহতে নৰা কাটি ভেলাঘৰ প্ৰস্তুত কৰে আৰু উৰুকাৰ দিনা ভেলাঘৰত মিলি ভোজ-ভাত খায়। ভেলাঘৰ সাধাৰণতে খেৰ-নৰাৰে সজা হয়, আকাৰ-আকৃতি অঞ্চলভেদে ভিন্ন দেখা যায়; কোনো কোনো ঠাইত কলপাতেৰে ভেলাঘৰ সাজিবৰ কথাও উল্লেখ আছে। উজনি অসমত ভেলাঘৰক “হাৰলি ঘৰ” বুলিও কোৱা হয়। আধুনিক সময়ত ভেলাঘৰক কলাত্মক ৰূপ দিয়াটোও এটা পৰৱৰ্তী প্ৰৱণতা বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়।

মেজি ভেলাঘৰৰ কাষতে কাঠ-বাঁহেৰে সজা হয় আৰু বহু ঠাইত প্ৰতিযোগিতামূলকভাৱে ওখ মেজি সজাৰ চল আছে। মেজিৰ নিৰ্মাণ-পদ্ধতিত বাঁহ-কাঠ জাপি দিয়া আৰু ওপৰত আগলি বাঁহ-কলপাত ব্যৱহাৰৰ কথা উৎস-টোকাত আছে। মেজি-পোৰাৰ সময়ত লোকগীত গোৱা হয়—“পুহ গ'ল মাঘ হ'ল, আমাৰ মেজি জ্বলি গ'ল” বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। লগতে, মেজিৰ তলত আশীৰ্বাদ ল’লে মনোকামনা পূৰণ হয় বুলি জনবিশ্বাসো প্ৰচলিত।

অগ্নি-অনুষ্ঠানৰ ক্ষেত্ৰত, মেজিত জুই জ্বলি উঠিলে মন্ত্ৰ মাতি মাহ, মগু, পিঠা, চাউল, ঘিঁউ আদি অগ্নিলৈ অৰ্পণ কৰি শ্ৰদ্ধা নিবেদন কৰাৰ বৰ্ণনা আছে। কোনো কোনো পৰম্পৰাত গুৰু-ভকতক ঘৰলৈ মাতি ন-ধানৰ ন-মুঠি জা-জলপান খুৱাই আশীৰ্বাদ লোৱাও দেখা যায়।

লোকবিশ্বাস আৰু ব্যাখ্যা

মেজিৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে দেউৰী জনগোষ্ঠীৰ মাজত প্ৰচলিত এটা লোককথা উৎস-টোকাত উদ্ধৃত: সৃষ্টিৰ পাতনিত আদি পিতাৰ আত্মবলিদান আৰু চিতাসংস্কাৰৰ স্মৃতিত মেজি-পোৰা হয় বুলি সেই লোকবিশ্বাসে ব্যাখ্যা কৰে। এই দৃষ্টিভংগীত মেজি কেৱল “অগ্নিপূজা” নহয়; বৰং সৃষ্টিৰ স্মৃতি, আত্মত্যাগৰ চিহ্ন আৰু বছৰি পুনৰ স্মৰণৰ এক অনুষ্ঠান।

ভাষা, শব্দ-উৎপত্তি আৰু অঞ্চলভেদ

উৎস-টোকা অনুসৰি “মেজি” শব্দটো উজনি অসমত সৃষ্টি হোৱা বুলি ধৰা হয়। ইয়াৰ শব্দমূল সম্পৰ্কে গৱেষকসকলৰ কিছুমান ব্যাখ্যা উল্লেখ আছে: কিছুমতে প্ৰাগ-চীন-তিব্বতীয় ভাষা-পৰম্পৰাত “জুই” বুজোৱা ধ্বনি/শব্দৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; আন এক ব্যাখ্যায় বড়ো-কছাৰী মূলীয় প্ৰাচীন চুতীয়া ভাষাৰ “মিডি-য়ে-জি” (দেৱতা/পূৰ্বপুৰুষ + জুই + উৰি যোৱা) পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলিও কোৱা হয়। একেদৰে “উৰুকা” শব্দটো চুতীয়া ভাষাৰ “উৰুকুবা” (অৰ্থ: শেষ হোৱা) শব্দৰ পৰা আহিছে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে, যিহেতু এই সময়ছোৱাত শস্য চপোৱা “শেষ” হয়—এই ব্যাখ্যাই কৃষিক্ৰম আৰু উৎসৱৰ নামৰ সঁজুলি সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰে।

মেজিৰ ব্যৱহাৰ উজনি অসমত তুলনামূলকভাৱে অধিক বুলি উল্লেখ আছে; জনগোষ্ঠীভেদে মেজিৰ ৰূপান্তৰো দেখা যায়—যেনে খামতি জনগোষ্ঠীৰ মেজি আন ঠাইৰ তুলনাত গগণচুম্বী বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।

সামাজিক আচার, কৃষিজীৱন আৰু সমূহীয়া আনন্দ

মাঘ বিহুত খোৱা-বোৱাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়। উৎস-টোকা অনুসৰি সান্দহ, চিৰা, নানা ধৰণৰ পিঠা, লাডু, আখৈ আদি খাদ্য ঘৰে ঘৰে প্ৰচুৰ পৰিমাণে প্ৰস্তুত হয়। এই খাদ্য-সমৃদ্ধি “ভোগালী” চৰিত্ৰৰ সাংস্কৃতিক প্ৰকাশ।

উৰুকাৰ কিছুমান লোকাচাৰো উল্লেখযোগ্য:

• দোকমোকালিত নিজ নিজ বাৰীৰ লাগনি গছ (নাৰিকল, তামোল, বেল, শিলিখা আদি) নৰা/ধানখেৰেৰে বন্ধা—“মাঘ বন্ধা” বুলি জনাজাত এক নিয়ম; গুটি-ফল ধৰা নিশ্চিত হয় বুলি লোকবিশ্বাস।
• সমূহীয়া মাছ ধৰা—বিল, নদী, পুখুৰী, জান আদি জলাশয়ত ৰাইজে জাল, পল, জুলুকি আদি ব্যৱহাৰ কৰি মাছ ধৰি উৰুকাৰ ভোজত অংশ লোৱা; জাতি-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে অংশগ্ৰহণৰ প্ৰৱণতা বৰ্ণিত।
• মেজিৰ জুইত বাঁহেৰে সজা পানীহিলৈ ফুটোৱা—ধাননি/পথাৰ ৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনৰ সৈতে সংযোগ থকা এক ব্যাখ্যা উৎস-টোকাত পোৱা যায় (বন্য পশুৰ উপদ্ৰৱত জুই জ্বলাই পথাৰ ৰক্ষা কৰাৰ ঐতিহাসিক কাৰ্যপৰতা পৰৱৰ্তী কালত উৎসৱৰ অংশলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা বুলি কোৱা হৈছে)।

এই আচাৰসমূহৰ মাজেৰে মাঘ বিহু কৃষিযুগৰ চপোৱা-পৰৱৰ্তী আনন্দ, সমাজৰ সমবেত শ্ৰম-চেতনা আৰু লোকবিশ্বাস একে সুতোতে গাঁথে।

ক্ৰীড়া-আনন্দ আৰু জনসমাগম

মাঘ বিহুৰ সময়ত কিছুমান পৰম্পৰাগত খেল-ধেমালিৰ আয়োজন দেখা যায়। উৎস-টোকাত ম'হ যুঁজৰ বৰ্ণনা আছে—আহিন-কাতি মাহতে যুঁজৰ বাবে ম'হবোৰ সাজু কৰা, মুকলি পথাৰত যুঁজ অনুষ্ঠিত হোৱা, আৰু দৰ্শকে নিৰাপদ ঠাইৰ পৰা উপভোগ কৰাৰ কথা উল্লেখ। লগতে ম'হৰ দুটা ধৰণ (অসমীয়া আৰু আদৰাঙী) বুলিও কোৱা হৈছে। এইধৰণৰ আয়োজনক ঘিৰি লোকসমাগম বৃদ্ধি পায় আৰু উৎসৱৰ বিনোদনমূলক দিশ উজ্জ্বল হয়। (উপলব্ধ সংযোগ অনুসৰি অনুৰূপ পৰম্পৰাৰ উদাহৰণ: কুকুৰা যুঁজ, কণী যুঁজ, বুলবুলি চৰাইৰ যুঁজ।)

তাৎপৰ্য

মাঘ বিহু অসমীয়াৰ কৃষিজীৱন-সংস্কৃতিৰ এক মুখ্য চিহ্ন। শস্য চপোৱা, ভঁৰাল ভৰা আৰু সমূহীয়া ভোজ—এই তিনিটা অভিজ্ঞতাৰ আধাৰত ই সামাজিক সমতা আৰু মিলন-ভাব গঢ়ে। ভেলাঘৰ-মেজিৰ সমূহীয়া নিৰ্মাণ, উৰুকাৰ একেলগীয়া ভোজ, আৰু মেজিৰ অগ্নি-অনুষ্ঠান—এই সকলোবোৰে ব্যক্তিক গাঁও-সমাজ আৰু বৃহত্তৰ অসমীয়াৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ সৈতে জোৰা লগায়। একে সময়তে, মেজি-সংক্রান্ত লোককথা, শব্দ-উৎপত্তি সম্পৰ্কীয় বহুমত, আৰু অঞ্চলভেদে ৰূপভেদে মাঘ বিহুৱে অসমত বহুস্তৰীয় লোকঐতিহ্যৰ জীৱন্ত ৰূপ বহন কৰিছে।

আৰু চাওক

• বিহু
• মেজি
• দেউৰী জনগোষ্ঠী
• ম'হ যুঁজ
• কুকুৰা যুঁজ
• কণী যুঁজ
• বুলবুলি চৰাইৰ যুঁজ