শ্ৰীভূমি জিলা

শ্ৰীভূমি জিলা (ঐতিহাসিক আৰু দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰচলিত নামে কৰিমগঞ্জ জিলা) অসমৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমান্ত জিলা। ই একেদৰে ইতিহাসৰ দৃষ্টিত প্ৰাচীন শাসন-পৰিবৰ্তন, আৰু ভূগোলৰ দৃষ্টিত নদী-নিম্নভূমি, সীমান্ত-বাণিজ্য আৰু যোগাযোগৰ সংযোগস্থল হিচাপে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। ১৯৮৩ চনৰ ১ জুলাইত মহকুমাৰ পৰা পূৰ্ণ জিলা হিচাপে স্বীকৃতি পোৱাৰ পিছত কৰিমগঞ্জ নগৰ জিলাৰ প্ৰশাসনিক সদৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।

পৰিচয় আৰু প্ৰশাসনিক কাঠামো

শ্ৰীভূমি জিলাৰ (কৰিমগঞ্জ) জিলা-গঠন আধুনিক প্ৰশাসনিক পুনৰ্বিন্যাসৰ ফল। ১৮৭৮ চনত কৰিমগঞ্জ নগৰক সদৰ কৰি তদানীন্তন ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ নৱসংগঠিত অসম ৰাজ্যৰ চিলেট জিলাৰ অন্তৰ্গত মহকুমা ৰূপে “কৰিমগঞ্জ মহকুমা” গঠন হয়। বহু দশকৰ পাছত ১৯৮৩ চনৰ ১ জুলাইত অসম চৰকাৰে মহকুমাটোক পূৰ্ণ জিলা কৰে; সদৰ থাকে কৰিমগঞ্জ নগৰত।

জিলাখন তিনিটা মহকুমাত বিভক্ত:

• কৰিমগঞ্জ
• পাথাৰকান্দি
• ৰামকৃষ্ণ নগৰ

বিধানসভা ক্ষেত্ৰত জিলাত পাঁচটা সমষ্টি আছে:

• ৰাতাবাৰী
• পাথাৰকান্দি
• কৰিমগঞ্জ উত্তৰ
• কৰিমগঞ্জ দক্ষিণ
• বদৰপুৰ

উক্ত সমষ্টিসমূহ একেলগে কৰিমগঞ্জ লোকসভা সমষ্টিৰ অন্তৰ্ভুক্ত।

ভৌগোলিক পৰিসৰ আৰু অৱস্থান

জিলাখনৰ মাটিকালি ১,৮০৯ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। সীমা-সম্পৰ্কত ই একাধাৰে অসমৰ ভিতৰৰ জিলা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চল।

সীমান্ত আৰু চুবুৰীয়া:

• উত্তৰ-পূৱে কাছাৰ জিলা
• পূৱে হাইলাকান্দি জিলা
• দক্ষিণে মিজোৰাম
• দক্ষিণ-পশ্চিমে ত্ৰিপুৰা
• পশ্চিম আৰু উত্তৰ-পশ্চিমে বাংলাদেশ

জিলা সদৰ কৰিমগঞ্জ নগৰ। নগৰৰ উত্তৰ পাৰে বাংলাদেশৰ সৈতে সংযোগত বাধা-সীমা ৰূপে কুছিয়াৰা নদী উল্লেখযোগ্য। জিলা সদৰৰ পৰা উল্লেখিত কেইটামান দূৰত্ব (স্থলপথ):

• শিলচৰ: ৫৫ কিলোমিটাৰ
• শ্বিলং: ২২০ কিলোমিটাৰ
• আগৰতলা: ২৫০ কিলোমিটাৰ

আৰু অসম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী গুৱাহাটিৰ পৰা স্থলপথে প্ৰায় ৩৩০ কিলোমিটাৰ, ৰেলপথে প্ৰায় ৩৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত অৱস্থিত বুলি তথ্য পোৱা যায়।

নদী-জলপথ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ

জিলাৰ ভূ-প্ৰকৃতি নদী-নিম্নভূমি-আধাৰিত। বিশেষকৈ কুছিয়াৰা আৰু লঙ্গাই নদীৰ কাষৰীয়া এলেকাত বসতি আৰু জনজীৱন ঘন।

কৰিমগঞ্জ নগৰৰ মাজেৰে কুছিয়াৰা নদী বোৱা বুলি উল্লেখ আছে। নগৰ-মধ্যৱৰ্তী এক বিশেষ জলপথ “নটী খাল”ৰ কথাও উৎসত পোৱা যায়। ই একাঁবেকাঁকৈ ঘূৰি যোৱা দীঘল গোলাকাৰ খাল; আগতে কুছিয়াৰা আৰু লঙ্গাই নদীক জলপথে সংযোগ কৰা আৰু জলপৃষ্ঠৰ সমাৱস্থা ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহৃত হৈছিল। সময়ৰ সোঁতত বহু ঠাইত খহনীয়া আৰু পথ-নিৰ্মাণজনিত মাটি-পূৰণৰ ফলত খালখনৰ অংশবিশেষ বন্ধ হৈ যোৱা বুলি কোৱা হৈছে।

প্ৰাকৃতিক জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ দিশতো অঞ্চলটো এক সময়ত উল্লেখযোগ্য আছিল। বনাঞ্চল বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ আছিল যদিও জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ চাপত তেনেধৰণৰ বন-চৰাই-জন্তু হ্ৰাস পাই আহিছে বুলি উল্লেখ দেখা যায়। কিছুমান প্ৰাণীৰ উপস্থিতিৰ প্ৰমাণৰ কথা উল্লেখ আছে, যেনে—

• হোলোক গিবন
• কেইবাপ্ৰজাতিৰ বান্দৰ
• শুভ্ৰ পাখিৰ কাঁঠহাঁহ
• এছিয়ান হাতী

জিলাৰ দক্ষিণাঞ্চলক “ধলেশ্বৰী বন্যপ্ৰাণী উদ্যান” বুলি অভিহিত কৰা হয় বুলিও উল্লেখ আছে।

ইতিহাস: প্ৰাচীন-পূৰ্বমধ্যযুগ

শ্ৰীভূমি (কৰিমগঞ্জ) অঞ্চলৰ ইতিহাস সম্পৰ্কে উৎসসামগ্ৰী ছিন্নভিন্ন; সেয়ে সময়ানুক্ৰমিক পুনৰ্গঠন সহজ নহয় বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। তথাপি কিছুমান লিপি-আধাৰিত সংকেতৰে অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক সম্পৰ্কৰ আভাস মেলে।

ষষ্ঠ শতিকাৰ প্ৰসংগত ভাস্কৰবৰ্মাৰ নিধানপুৰ তাম্ৰলিপিৰ পৰা এই অঞ্চলটো প্ৰায় এশ বছৰ কাল কামৰূপ সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। সেই সময়ছোৱাত অভিবাসী ব্ৰাহ্মিণসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাত নাঙল-ভিত্তিক খেতি আৰু আৰ্যীয় কৃষিপদ্ধতিৰ বিস্তাৰৰ কথাও উল্লেখিত।

সপ্তম শতিকাৰ ক্ষেত্ৰত চমতা-সম্পৰ্কিত তাম্ৰফলিৰ জৰিয়তে অঞ্চলটো উত্তৰ কাছাৰৰ সৰু টিলাৰ সৈতে পূৰ্ব্ব বংগৰ চমতা সাম্ৰাজ্যৰ অধীনত আছিল বুলি এক মত পোৱা যায়; কিন্তু এই দাবীৰ বাবে নিশ্চিত, নিৰ্বিবাদ প্ৰমাণ নাপাওঁ বুলি একে সৈতে স্বীকাৰোক্তিও আছে। এইখিনিতে দেখা যায়—প্ৰাচীন সীমা আৰু অধিপত্যৰ বিষয়টো বহু ক্ষেত্ৰত “সম্ভাৱনা” আৰু “অসম্পূৰ্ণ প্ৰমাণ”ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

দশম শতিকাত পূৰ্ব্ব বংগৰ চন্দ্ৰ বংশৰ ৰজা শ্ৰীচন্দ্ৰই অঞ্চলটো বংগ সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ অনাৰ কথা উল্লেখ আছে। এই সময়ছোৱাত পঞ্চখণ্ডত (কৰিমগঞ্জ নগৰৰ পৰা প্ৰায় ৮ কিলোমিটাৰ দূৰ; বৰ্তমান বাংলাদেশত) থকা চন্দ্ৰপুৰ মঠ এটা শিক্ষাকেন্দ্ৰ ৰূপে গঢ় লৈ উঠে বুলি জনা যায়। বুৰঞ্জীবিদ ডি. চি. সৰকাৰৰ মতে, আদিতে ই পূৰ্ব্ব ভাৰতৰ ভিতৰত হিন্দু-শিক্ষাৰ এক ডাঙৰ কেন্দ্ৰ আছিল।

ইতিহাস: মধ্যযুগৰ ক্ষমতা-পৰিবৰ্তন

দ্বাদশ শতিকাৰ বিৱৰণত ভতেৰাৰ লিপিৰ আধাৰত “শ্ৰীহট্ট ৰাজ্য” নামেৰে এখন স্বাধীন ৰাজ্যৰ উল্লেখ পোৱা যায়; সেই ৰাজ্যত সমগ্ৰ কৰিমগঞ্জ অঞ্চল আৰু কাছাৰ সমভূমিৰ কিছু অংশ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল বুলি কোৱা হয়।

১৩২৮ চনত য়েমেনৰ পৰা অহা চুফী ফকীৰ শ্বাহ জালালে চিলেট জয় কৰাৰ পাছত শ্ৰীহট্টৰ লগতে কৰিমগঞ্জৰ এক বৃহৎ অংশ বংগ চুলতানৰ অধীনলৈ যায় বুলি তথ্য পোৱা যায়। একে সময়ছোৱাত বৰ্তমান পাথাৰকান্দি থানা থকা অঞ্চল ত্ৰিপুৰাৰ ৰজাৰ অধীনত আছিল বুলিও উল্লেখিত, যিয়ে অঞ্চলটোৰ বহু-কেন্দ্ৰিক ক্ষমতা-বিন্যাস বুজায়।

১৩ শতিকাৰ শেষভাগত মিৰ্জা মালিক মহম্মদ টুৰাণিৰ অধীনত অহা পাৰ্চী বাহিনীয়ে বদৰপুৰ দখল কৰা, টুৰাণিয়ে নিজকে ৰজা ঘোষণা কৰা, আৰু পৰৱৰ্তী বংশধৰ মালিক প্ৰতাপ ৰাজাই পথেৰকান্দিলৈকে প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰা—এইবোৰ বিৱৰণ উৎসত আছে। পাছলৈ বংগ চুলতান হুছেইন শ্বাহ (১৪৮৩–১৫১৯)ৰ ৰাজত্বকালত প্ৰতাপগড় অঞ্চল চুলতানৰ অধীনলৈ অহাৰ উল্লেখ আছে। হুছেইন শ্বাহ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ মেহুমুদ শ্বাহৰ সময়ৰ কিছুমান শিলালিপিৰ আধাৰে সমগ্ৰ অঞ্চলটো বংগ চুলতানৰ শাসনৰ অধীনত থকাৰ প্ৰমাণ উল্লেখ কৰা হৈছে।

১৫৭৬ চনত আকবৰৰ ৰাজত্বকালত চিলেটৰ সৈতে এই অঞ্চল মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ যায়। “আইন-ই-আকবৰী”ৰ বিৱৰণ অনুসৰি জিলাখনৰ প্ৰায়ভাগ অঞ্চল মোগল প্ৰশাসনৰ চিলহাট চৰকাৰৰ অধীনত প্ৰতাপগড় ৰাজহ মহলৰ অন্তৰ্গত আছিল, আৰু ই বাংলা চুবাৰ অংশ বুলিও উল্লেখ আছে।

ব্ৰিটিছ শাসন, বিভাজন আৰু আধুনিক জিলা-গঠন

১৭৮৫ চনত বাংলা চুবাৰ দিৱানী ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ হাতলৈ যোৱাৰ লগে লগে চিলেটৰ সৈতে কৰিমগঞ্জ অঞ্চল ব্ৰিটিছৰ অধীনলৈ আহে। তথাপি ১৭৮৬ চনলৈ ব্ৰিটিছৰ পূৰ্ণ কৰ্তৃত্ব স্থাপন হোৱা নাছিল বুলি উল্লেখ আছে। সেই সময়ত ৰাধাৰাম নামৰ স্থানীয় জমিদাৰে দক্ষিণ কৰিমগঞ্জৰ বিস্তৃত এলেকাত নিজ প্ৰশাসন স্থাপন কৰি ব্ৰিটিছ অগ্ৰাসনৰ বিৰুদ্ধে দুবাৰ সফল যুঁজ দিছিল; পিছত পৰাস্ত হৈ বন্দী অৱস্থাত ছিলেটলৈ নিয়া হ’তে আত্মহত্যা কৰে বুলি উৎসত কোৱা হয়। ১৭৮৬ চনৰ পৰাহে ব্ৰিটিছ কৰিমগঞ্জ অঞ্চল সম্পূৰ্ণভাৱে নিজৰ অধীনলৈ আনিব পাৰিছিল বুলি উল্লেখিত।

১৮৫৭ চনৰ নৱেম্বৰত চিতাগঙত থকা ৩৪ নং পদাতিক সৈন্যৰ তিনিটা কোম্পানীয়ে বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰা আৰু সেই আন্দোলনৰ ৰেশ দক্ষিণ-পূৱ চিলেট জিলালৈ বিয়পি যোৱা বুলিও তথ্য পোৱা যায়।

১৯৪৭ চনৰ ভাৰত বিভাজনত চিলেট জিলাৰ অধিকাংশ অংশ পূৱ পাকিস্তানত সংযোগ হয়; কিছুমান থানা-এলেকা বাদ দি কৰিমগঞ্জ মহকুমাৰ এটা অংশ অসমত ৰৈ যায়। পূৱ পাকিস্তান অংশ ১৯৭১ চনত বাংলাদেশ নামৰ স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰ হয়। অসমত ৰৈ যোৱা কৰিমগঞ্জ মহকুমা পাছলৈ কাছাৰ জিলাৰ সৈতে যোগ হৈছিল; আৰু ১৯৮৩ চনৰ ১ জুলাইত এই মহকুমাক পৃথক জিলা কৰি সদৰ কৰিমগঞ্জ নগৰত স্থাপন কৰা হয়।

জনসংখ্যা আৰু ভাষা

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি জিলাখনৰ মুঠ জনসংখ্যা ১২,২৮,৬৮৬। সীমান্ত আৰু বহুজাতিক যোগাযোগৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভাষা-সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়; বিশেষকৈ বঙালী ভাষা আৰু মেইতেই ভাষাৰ উল্লেখযোগ্য উপস্থিতিৰ কথা উপলব্ধ সংযোগত লক্ষ্য কৰা যায়।

উত্তৰাধিকাৰ

শ্ৰীভূমি জিলা অসমৰ সীমান্ত অঞ্চলসমূহৰ ভিতৰত এক ইতিহাসঘন ভূখণ্ড। প্ৰাচীন লিপিৰ সুত্ৰে কামৰূপ-সম্পৰ্কৰ আভাস, চমতা আৰু চন্দ্ৰ বংশ তথা শ্ৰীহট্ট ৰাজ্যৰ প্ৰসংগ, পৰৱৰ্তী কালত বংগ চুলতান আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক সংযুক্তি—এই সকলোয়ে অঞ্চলটোক ঐতিহাসিক সংযোগস্থল ৰূপে চিহ্নিত কৰে। আধুনিক কালে ভাৰত বিভাজনৰ ফলত ৰাজ্য-সীমা নতুনকৈ নিৰ্ধাৰিত হোৱাৰ পিছতো কৰিমগঞ্জ (শ্ৰীভূমি) সীমান্ত নগৰ-নদী-জলপথ-ভিত্তিক জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃষ্টান্ত হৈ আছে; ১৯৮৩ চনৰ জিলা-গঠনে সেই ঐতিহাসিক অঞ্চলটোক আধুনিক প্ৰশাসনিক পৰিসৰত স্থিৰতা প্ৰদান কৰে।

আৰু চাওক

• অসম
• কৰিমগঞ্জ
• চিলেট
• বাংলাদেশ
• কাছাৰ জিলা
• হাইলাকান্দি জিলা
• মিজোৰাম
• ত্ৰিপুৰা
• কৰিমগঞ্জ (লোকসভা সমষ্টি)
• মোগল সাম্ৰাজ্য
• ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী