পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল

পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ দ্বাৰা ধৰি ৰখা গেছৰ স্তৰ, যাক সামূহিকভাৱে বায়ু বুলি জনা যায়, যিয়ে পৃথিৱীক আগুৰি ধৰি ইয়াৰ গ্ৰহীয় বায়ুমণ্ডল গঠন কৰে। পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলে চাপ সৃষ্টি কৰে, বেছিভাগ উল্কাপিণ্ড আৰু অতিবেঙুনীয়া সৌৰ বিকিৰণ শোষণ কৰে, তাপ ধৰি ৰখাৰ জৰিয়তে পৃষ্ঠভাগ উষ্ণ কৰে (সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ), যাৰ ফলত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত জীৱ আৰু তৰল পানীৰ অস্তিত্ব থাকিব পাৰে আৰু দিন আৰু ৰাতিৰ মাজত উষ্ণতাৰ চৰমতা হ্ৰাস কৰে (দিনৰ উষ্ণতা তাৰতম্য)।

২০২৩ চনৰ হিচাপত মোল ভগ্নাংশ অনুসৰি (অৰ্থাৎ অণুৰ সংখ্যা অনুসৰি) শুকান বায়ুত ৭৮.০৮% নাইট্ৰ'জেন, ২০.৯৫% অম্লজান, ০.৯৩% আৰ্গন, ০.০৪% কাৰ্বন ডাই অক্সাইড আৰু কম পৰিমাণৰ অন্যান্য গেছ থাকে। . বায়ুতো পৰিৱৰ্তনশীল পৰিমাণৰ ভাপ থাকে, গড়ে সাগৰ পৃষ্ঠত প্ৰায় ১% আৰু সমগ্ৰ বায়ুমণ্ডলত ০.৪%। উচ্চতাৰ লগত বায়ুৰ গঠন, উষ্ণতা আৰু বায়ুমণ্ডলৰ চাপৰ তাৰতম্য ঘটে। বায়ুমণ্ডলৰ ভিতৰত স্থলজ উদ্ভিদৰ সালোক সংশ্লেষণ আৰু স্থলজ প্ৰাণীৰ উশাহ-নিশাহত ব্যৱহাৰৰ বাবে উপযোগী বায়ু কেৱল পৃথিৱীৰ ট্ৰপ'স্ফিয়াৰতহে পোৱা যায়।

পৃথিৱীৰ প্ৰাৰম্ভিক বায়ুমণ্ডল সৌৰ নীহাৰিকাত থকা গেছ, প্ৰধানকৈ হাইড্ৰজেনেৰে গঠিত আছিল। সময়ৰ লগে লগে বায়ুমণ্ডলৰ যথেষ্ট পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল, আগ্নেয়গিৰি, জীৱন, বতৰৰ পৰিৱৰ্তন আদি বহুতো কাৰকৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছিল। শেহতীয়াকৈ মানুহৰ কাৰ্যকলাপে বায়ুমণ্ডলৰ পৰিৱৰ্তন হৈছে, যেনে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, অ'জন হ্ৰাস আৰু এচিড নিক্ষেপ আদিৰ ক্ষেত্ৰতো অৰিহণা যোগাইছে।

বায়ুমণ্ডলৰ ভৰ প্ৰায় ৫.১৫×১০১৮ কিলোগ্ৰাম,^১ যাৰ তিনি চতুৰ্থাংশ পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ১১ কিলোমিটাৰ (৬.৮ মাইল; ৩৬,০০০ ফুট) ভিতৰত। উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বায়ুমণ্ডল পাতল হৈ পৰে, বায়ুমণ্ডল আৰু মহাকাশৰ মাজত কোনো নিৰ্দিষ্ট সীমা নাথাকে। ১০০ কিলোমিটাৰ (৬২ মাইল) বা পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধৰ ১.৫৭% দূৰত্বত অৱস্থিত কাৰ্মান ৰেখাক প্ৰায়ে বায়ুমণ্ডল আৰু মহাকাশৰ মাজৰ সীমা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। প্ৰায় ১২০ কিলোমিটাৰ (৭৫ মাইল) উচ্চতাত মহাকাশযানৰ বায়ুমণ্ডলীয় পুনৰ প্ৰৱেশৰ সময়ত বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰভাৱ লক্ষণীয় হৈ পৰে। বায়ুমণ্ডলত উষ্ণতা আৰু গঠন আদি বৈশিষ্ট্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কেইবাটাও স্তৰ পৃথক কৰিব পাৰি।

পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল আৰু ইয়াৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ অধ্যয়নক বায়ুমণ্ডল বিজ্ঞান (বায়ুবিজ্ঞান) বোলা হয়, আৰু ইয়াত জলবায়ু বিজ্ঞান আৰু বায়ুমণ্ডলীয় পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ দৰে একাধিক উপক্ষেত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। এই ক্ষেত্ৰৰ প্ৰাৰম্ভিক অগ্ৰগামীসকলৰ ভিতৰত লিঅ'ন টেইচেৰেন্স ডি ব'ৰ্ট আৰু ৰিচাৰ্ড আছমেন অন্যতম।^২ ঐতিহাসিক বায়ুমণ্ডলৰ অধ্যয়নক পেলিঅ'ক্লাইমেট'লজী বোলা হয়।

গঠন

মূল প্ৰবন্ধ: বায়ুমণ্ডলীয় ৰসায়ন বিজ্ঞান

আৰু মিথেনৰ সৈতে, আৰু কোনো একক উৎসক প্ৰতিনিধিত্ব নকৰে।]]

পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ তিনিটা প্ৰধান উপাদান হ'ল নাইট্ৰ'জেন, অম্লজান আৰু আৰ্গন। ভৰৰ হিচাপত বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় ০.২৫% ভাপৰ অংশ। জলীয় বাষ্পৰ ঘনত্ব (এটা সেউজ গৃহ গেছ) বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ঠাণ্ডা অংশত মোল ভগ্নাংশ অনুসৰি প্ৰায় ১০ পিপিএমৰ পৰা গৰম, আৰ্দ্ৰ বায়ু ভৰত মোল ভগ্নাংশ অনুসৰি ৫% লৈকে যথেষ্ট ভিন্ন হয় আৰু অন্যান্য বায়ুমণ্ডলীয় গেছৰ ঘনত্ব সাধাৰণতে শুকান বায়ুৰ ক্ষেত্ৰত উদ্ধৃত কৰা হৈছে (জলীয় বাষ্প অবিহনে)।^৩ বাকী থকা গেছবোৰক প্ৰায়ে ট্ৰেচ গেছ বুলি কোৱা হয়,^৪ ইয়াৰ ভিতৰত অন্যান্য সেউজ গৃহ গেছ, মূলতঃ কাৰ্বন ডাই অক্সাইড, মিথেন, নাইট্ৰাছ অক্সাইড আৰু অ'জন আদি। ইতিমধ্যে উল্লেখ কৰা আৰ্গনৰ উপৰিও আন আন উন্নত গেছ নিয়ন, হিলিয়াম, ক্ৰিপ্টন, জেনন আদিও উপস্থিত থাকে। ফিল্টাৰ কৰা বায়ুত আন বহুতো ৰাসায়নিক যৌগৰ ক্ষুদ্ৰ পৰিমাণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। প্ৰাকৃতিক উৎপত্তিৰ বহুতো পদাৰ্থ স্থানীয় আৰু ঋতু অনুসৰি পৰিৱৰ্তনশীল কম পৰিমাণে এৰ'ছল হিচাপে ফিল্টাৰ নকৰা বায়ুৰ নমুনাত উপস্থিত থাকিব পাৰে, য'ত খনিজ আৰু জৈৱিক গঠনৰ ধূলি, পৰেগ আৰু বিজাণু, সাগৰীয় স্প্ৰে, আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ ছাই আদিও অন্তৰ্ভুক্ত। বিভিন্ন ঔদ্যোগিক প্ৰদূষক গেছ বা এৰ'ছল হিচাপেও থাকিব পাৰে, যেনে ক্ল'ৰিন (মৌলিক বা যৌগত), ফ্ল'ৰিন যৌগ আৰু মৌলিক পাৰাৰ বাষ্প। হাইড্ৰজেন ছালফাইড আৰু চালফাৰ ডাই অক্সাইড (SO2)ৰ দৰে চালফাৰ যৌগ প্ৰাকৃতিক উৎসৰ পৰা বা ঔদ্যোগিক বায়ু প্ৰদূষণৰ পৰা আহৰণ কৰিব পাৰি।

ঘনত্ব গণনা কৰিবলৈ বা মোল ভগ্নাংশ আৰু ভৰ ভগ্নাংশৰ মাজত ৰূপান্তৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা শুকান বায়ুৰ গড় আণৱিক ওজন প্ৰায় ২৮.৯৪৬^৬ বা ২৮.৯৬ গ্ৰাম/মল।^৭৮ বতাহ আৰ্দ্ৰ হ'লে এই পৰিমাণ কমি যায়।

গেছৰ আপেক্ষিক ঘনত্ব প্ৰায় ১০,০০০ মিটাৰ (৩৩,০০০ ফুট) পৰ্যন্ত স্থিৰ হৈ থাকে।^৯

স্তৰীয়কৰণ

সাধাৰণতে বায়ুমণ্ডলত উচ্চতাৰ লগে লগে বায়ুৰ চাপ আৰু ঘনত্ব কমি যায়। কিন্তু উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতাৰ প্ৰফাইল অধিক জটিল হয়, আৰু কিছুমান অঞ্চলত উচ্চতাৰ লগে লগে তুলনামূলকভাৱে স্থিৰ হৈ থাকিব পাৰে বা আনকি বৃদ্ধি পাব পাৰে (তলত উষ্ণতাৰ অংশ চাওক)। যিহেতু উষ্ণতা/উচ্চতাৰ প্ৰফাইল বা লেপছ হাৰৰ সাধাৰণ আৰ্হিটো স্থিৰ আৰু যন্ত্ৰযুক্ত বেলুন শব্দৰ দ্বাৰা জুখিব পৰা যায়, উষ্ণতাৰ আচৰণে বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰসমূহ পৃথক কৰিবলৈ এটা উপযোগী মেট্ৰিক প্ৰদান কৰে। এইদৰে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলক (বায়ুমণ্ডলীয় স্তৰবিন্যাস বুলি কোৱা হয়) পাঁচটা মূল স্তৰত ভাগ কৰিব পাৰি: ট্ৰপ'স্ফিয়াৰ, ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ, মেছ'স্ফিয়াৰ, থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ আৰু এক্স'স্ফিয়াৰ।^১০ পাঁচটা স্তৰৰ উচ্চতা তলত দিয়া ধৰণৰ:

• এক্স'স্ফিয়াৰ: ৭০০ৰ পৰা ১০,০০০ কিলোমিটাৰ (৪৪০ৰ পৰা ৬,২০০ মাইল)^১১
• থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ: ৮০ৰ পৰা ৭০০ কিলোমিটাৰ (৫০ৰ পৰা ৪৪০ মাইল)^১২
• মেছ'স্ফিয়াৰ: ৫০ৰ পৰা ৮০ কিলোমিটাৰ (৩১ৰ পৰা ৫০ মাইল)
• ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ: ১২ৰ পৰা ৫০ কিলোমিটাৰ (৭ৰ পৰা ৩১ মাইল)
• ট্ৰপ'স্ফিয়াৰ: ০ৰ পৰা ১২ কিলোমিটাৰ (০ৰ পৰা ৭ মাইল)^১৩

এক্স'স্ফিয়াৰ

মূল প্ৰবন্ধ: এক্স'স্ফিয়াৰ

বহিঃমণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ স্তৰ (যদিও ই ইমানেই ক্ষীণ যে কিছুমান বিজ্ঞানীয়ে ইয়াক বায়ুমণ্ডলৰ অংশ নহয়, বৰং আন্তঃগ্ৰহীয় মহাকাশৰ অংশ বুলি গণ্য কৰে)। ই থাৰ্ম'স্ফিয়াৰৰ ওপৰত থকা তাপবিৰাম (যাক "এক্স'বেজ" বুলিও কোৱা হয়)ৰ পৰা সৌৰ বতাহ আৰু আন্তঃগ্ৰহীয় মাধ্যমৰ সৈতে এটা বেয়াকৈ নিৰ্ধাৰিত সীমালৈকে বিস্তৃত। অধিক অহা সৌৰ বিকিৰণৰ সময়ত বহিঃস্থানৰ উচ্চতা প্ৰায় ৫০০ কিলোমিটাৰ (৩১০ মাইল; ১,৬০০,০০০ ফুট)ৰ পৰা প্ৰায় ১০০০ কিলোমিটাৰ (৬২০ মাইল)লৈকে ভিন্ন হয়।^১৪

সংজ্ঞাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ওপৰৰ সীমা ভিন্ন হয়। বিভিন্ন কৰ্তৃপক্ষই ইয়াক প্ৰায় ১০,০০০ কিলোমিটাৰ (৬,২০০ মাইল)^১৫ বা প্ৰায় ১৯০,০০০ কিলোমিটাৰ (১২০,০০০ মাইল)—চন্দ্ৰৰ প্ৰায় আধা বাটত শেষ হোৱা বুলি গণ্য কৰে, য'ত পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ প্ৰভাৱ সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰা বিকিৰণৰ চাপৰ সৈতে প্ৰায় একে।^১৪ দূৰ অতিবেঙুনীয়া ৰঙত দেখা পোৱা জিঅ'ক'ৰ'না (নিৰপেক্ষ হাইড্ৰ'জেনৰ ফলত হোৱা) কমেও এক লাখ কিলোমিটাৰ (৬২,০০০ মাইল)লৈকে বিস্তৃত।^১৪

এই স্তৰটো মূলতঃ অতি কম ঘনত্বৰ উদজান, হিলিয়াম আৰু এক্স'বেজৰ ওচৰত নাইট্ৰ'জেন, অম্লজান আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইডকে ধৰি কেইবাটাও গধুৰ অণুৰে গঠিত। পৰমাণু আৰু অণুবোৰ ইমানেই দূৰৈত যে ইটোৱে সিটোৰ লগত সংঘৰ্ষ নোহোৱাকৈ শ শ কিলোমিটাৰ যাত্ৰা কৰিব পাৰে। এইদৰে বহিঃমণ্ডলে আৰু গেছৰ দৰে আচৰণ নকৰে আৰু কণাবোৰ অহৰহ মহাকাশলৈ পলায়ন কৰে। এই মুক্ত গতিশীল কণাবোৰে বেলিষ্টিক ট্ৰেজেক্টৰী অনুসৰণ কৰে আৰু চুম্বকমণ্ডল বা সৌৰ বতাহৰ ভিতৰলৈ আৰু বাহিৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিব পাৰে। প্ৰতি চেকেণ্ডত পৃথিৱীয়ে প্ৰায় ৩ কিলোগ্ৰাম উদজান, ৫০ গ্ৰাম হিলিয়াম আৰু বহুত কম পৰিমাণৰ আন উপাদান হেৰুৱাই পেলায়।^১৬

বহিঃমণ্ডল পৃথিৱীৰ বহু ওপৰত থকাৰ বাবে বতৰ বিজ্ঞানৰ পৰিঘটনা সম্ভৱ নহয়। কিন্তু পৃথিৱীৰ অৰোৰা— অৰোৰা ব'ৰেলিছ (উত্তৰ পোহৰ) আৰু অৰোৰা অষ্ট্ৰেলিছ (দক্ষিণ পোহৰ)—কেতিয়াবা বহিঃমণ্ডলৰ তলৰ অংশত দেখা দিয়ে, য'ত ইহঁত তাপমণ্ডলৰ লগত ওপৰত ওপৰ সোমাই পৰে। পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰা বহুতো কৃত্ৰিম উপগ্ৰহ বহিঃমণ্ডলত আছে।

থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ

মূল প্ৰবন্ধ: থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ

থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ হৈছে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ দ্বিতীয় সৰ্বোচ্চ স্তৰ। ই প্ৰায় ৮০ কিলোমিটাৰ (৫০ মাইল; ২৬০,০০০ ফুট) উচ্চতাত মেছ'পজৰ পৰা (যিটোৱে ইয়াক মেছ'স্ফিয়াৰৰ পৰা পৃথক কৰে) ৫০০–১০০০ কিলোমিটাৰ (৩১০–৬২০ মাইল; ১,৬০০,০০০–৩,৩০০,০০০ ফুট) উচ্চতাৰ পৰিসৰত থাৰ্মোপজলৈকে বিস্তৃত )। সৌৰ কাৰ্য্যকলাপৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে তাপনিবিৰতিৰ উচ্চতাৰ যথেষ্ট তাৰতম্য ঘটে। যিহেতু তাপবিৰাম বহিঃমণ্ডলৰ তলৰ সীমাত থাকে, সেয়েহে ইয়াক বহিঃস্থান বুলিও কোৱা হয়। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা ৮০ৰ পৰা ৫৫০ কিলোমিটাৰ (৫০ৰ পৰা ৩৪২ মাইল) উচ্চতাত থকা থাৰ্ম'স্ফিয়াৰৰ তলৰ অংশত আয়নমণ্ডল থাকে।

উচ্চতাৰ লগে লগে থাৰ্ম'স্ফিয়াৰৰ উষ্ণতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পায় আৰু ১৫০০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (২৭০০ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পাব পাৰে যদিও গেছৰ অণুবোৰ ইমানেই দূৰৈত থাকে যে সাধাৰণ অৰ্থত ইয়াৰ উষ্ণতা বৰ অৰ্থপূৰ্ণ নহয়। বায়ু ইমানেই বিৰল যে এটা ব্যক্তিগত অণুৱে (উদাহৰণস্বৰূপে অম্লজানৰ) অন্য অণুৰ সৈতে সংঘৰ্ষৰ মাজত গড়ে ১ কিলোমিটাৰ (০.৬২ মাইল; ৩৩০০ ফুট) যাত্ৰা কৰে।^১৭ যদিও থাৰ্ম'স্ফিয়াৰত উচ্চ শক্তিৰ অণুৰ অনুপাত বেছি, তথাপিও প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শত থকা মানুহৰ বাবে ই গৰম অনুভৱ নকৰিব, কাৰণ ইয়াৰ ঘনত্ব অতি কম যাৰ বাবে ছাললৈ বা ছালৰ পৰা যথেষ্ট পৰিমাণৰ শক্তি পৰিবহণ কৰিব নোৱাৰি।

এই স্তৰটো সম্পূৰ্ণ ডাৱৰবিহীন আৰু জলীয় বাষ্পমুক্ত। কিন্তু থাৰ্ম'স্ফিয়াৰত মাজে মাজে অজলবতৰবিজ্ঞানসন্মত পৰিঘটনা যেনে অৰোৰা ব'ৰেলিছ আৰু অ'ৰ'ৰা অষ্ট্ৰেলিছ দেখা যায়। আন্তৰ্জাতিক মহাকাশ কেন্দ্ৰই এই স্তৰত ৩৫০ৰ পৰা ৪২০ কিলোমিটাৰ (২২০ আৰু ২৬০ মাইল)ৰ ভিতৰত কক্ষপথত ঘূৰি ফুৰে। এই স্তৰতে পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰা বহুতো উপগ্ৰহ উপস্থিত থাকে।

মেছ'স্ফিয়াৰ

মূল প্ৰবন্ধ: মেছ'স্ফিয়াৰ

মেছ'স্ফিয়াৰ হৈছে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ তৃতীয় সৰ্বোচ্চ স্তৰ, ই ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ আৰু থাৰ্ম'স্ফিয়াৰৰ তলৰ অঞ্চলটো দখল কৰে। ই প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ ষ্ট্ৰেট'পজৰ পৰা উচ্চতাত আৰু সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ৮০–৮৫ কিলোমিটাৰ (৫০–৫৩ মাইল; ২৬০,০০০–২৮০,০০০ ফুট) উচ্চতাত মেছ'পজলৈকে বিস্তৃত।

উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে তাপমাত্ৰা কমি যায় আৰু বায়ুমণ্ডলৰ এই মধ্যম স্তৰৰ ওপৰ অংশ চিহ্নিত কৰা মেছ'প'জলৈ নামি যায়। ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ঠাণ্ডা ঠাই আৰু ইয়াৰ গড় উষ্ণতা প্ৰায় −৮৫ °C (−১২০ °F; ১৯০ K)।^১৮১৯

মেছ'পজৰ ঠিক তলত বায়ু ইমানেই ঠাণ্ডা যে এই উচ্চতাত অতি দুৰ্লভ জলীয় বাষ্পটোও বৰফৰ কণিকাৰ মেৰু-মেছ'স্ফিয়াৰিক নক্টিলুচেণ্ট ডাৱৰলৈ ঘনীভূত হ'ব পাৰে। এইবোৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ ওখ ডাৱৰ আৰু সূৰ্যাস্তৰ প্ৰায় এঘণ্টা বা দুঘণ্টাৰ পিছত বা একেদৰে সূৰ্য্য উদয়ৰ আগতে যদি সূৰ্যৰ পোহৰ ইহঁতৰ পৰা প্ৰতিফলিত হয় তেন্তে খালী চকুৰে দেখা যাব পাৰে। সূৰ্য্য দিগন্তৰ পৰা প্ৰায় ৪ৰ পৰা ১৬ ডিগ্ৰী তলত থাকিলে ইহঁত আটাইতকৈ সহজে দেখা যায়। ট্ৰপ'স্ফিয়াৰিক ধুমুহাৰ ডাৱৰৰ ওপৰৰ মেছ'স্ফিয়াৰত মাজে মাজে বিজুলীৰ ফলত হোৱা নিৰ্গমন যিবোৰক ক্ষণস্থায়ী লুমিনাছ ইভেণ্ট (TLE) বুলি জনা যায়। বায়ুমণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰাৰ লগে লগে বেছিভাগ উল্কাপিণ্ড জ্বলি যোৱা স্তৰটোও হৈছে মেছ'স্ফিয়াৰ। ই পৃথিৱীৰ পৰা অতি ওখ যাৰ বাবে জেট চালিত উৰাজাহাজ আৰু বেলুন ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাযায়, আৰু কক্ষপথৰ মহাকাশযানৰ অনুমতিৰ বাবে ই অতি কম। মূলতঃ ৰকেটৰ শব্দ আৰু ৰকেট চালিত বিমানেৰে মেছ'স্ফিয়াৰত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি।

ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ

মূল প্ৰবন্ধ: ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ

ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ হৈছে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ দ্বিতীয় সৰ্বনিম্ন স্তৰ। ই ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰৰ ওপৰত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ পৰা ট্ৰ'প'প'জে পৃথক কৰে। এই স্তৰটো পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ১২ কিলোমিটাৰ (৭.৫ মাইল; ৩৯,০০০ ফুট) ওপৰত ট্ৰপ'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ পৰা প্ৰায় ৫০ৰ পৰা ৫৫ কিলোমিটাৰ (৩১ৰ পৰা ৩৪ মাইল; ১৬৪,০০০ৰ পৰা ১৮০,০০০ ফুট) উচ্চতাত ষ্ট্ৰেট'পজলৈকে বিস্তৃত।

ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ বায়ুমণ্ডলৰ চাপ সাগৰ পৃষ্ঠৰ চাপৰ প্ৰায় ১/১০০০। ইয়াত অ'জন স্তৰ থাকে, যিটো পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ সেই অংশ য'ত সেই গেছৰ তুলনামূলকভাৱে অধিক ঘনত্ব থাকে। ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰে এনে এটা স্তৰৰ সংজ্ঞা দিয়ে য'ত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়। এই উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ কাৰণ হ'ল সূৰ্য্যৰ পৰা অহা অতিবেঙুনীয়া বিকিৰণ (UV) অ'জন স্তৰে শোষণ কৰে, যাৰ ফলত অশান্তি আৰু মিশ্ৰণ বাধাগ্ৰস্ত হয়। যদিও ট্ৰপ'পজত উষ্ণতা −৬০°C (−৭৬°F; ২১০ K) হ'ব পাৰে, ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ অংশ বহুত উষ্ণ, আৰু ০°Cৰ ওচৰত হ'ব পাৰে।^২০

ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ উষ্ণতাৰ প্ৰফাইলে অতি সুস্থিৰ বায়ুমণ্ডলীয় পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি কৰে, গতিকে ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰত বতৰ উৎপাদনকাৰী বায়ুৰ অস্থিৰতাৰ অভাৱ যিটো ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰত ইমানেই প্ৰচলিত। ফলস্বৰূপে ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ ডাৱৰ আৰু অন্যান্য ধৰণৰ বতৰৰ পৰা প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত। কিন্তু বায়ুমণ্ডলৰ এই স্তৰৰ তলৰ অংশত য'ত বায়ু আটাইতকৈ ঠাণ্ডা হয়, তাত মাজে মাজে মেৰু ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰিক বা নেক্ৰিয়াছ ডাৱৰ দেখা যায়। ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ হৈছে জেট চালিত বিমানেৰে প্ৰৱেশ কৰিব পৰা সৰ্বোচ্চ স্তৰ।

ট্ৰপ'স্ফিয়াৰ

মূল প্ৰবন্ধ: ট্ৰপ'স্ফিয়াৰ

ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰ হৈছে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ নিম্ন স্তৰ। ই পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ পৰা গড় উচ্চতা প্ৰায় ১২ কিলোমিটাৰ (৭.৫ মাইল; ৩৯,০০০ ফুট)লৈকে বিস্তৃত যদিও ভৌগোলিক মেৰুত এই উচ্চতা প্ৰায় ৯ কিলোমিটাৰ (৫.৬ মাইল; ৩০,০০০ ফুট)ৰ পৰা ১৭ কিলোমিটাৰ (১১ মাইল; ৫৬,০০০ ফুট)লৈকে ভিন্ন হয়। বিষুৱৰেখাত, বতৰৰ বাবে কিছু তাৰতম্যৰ ঘটিব পাৰে। ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰটোৰ ওপৰত ট্ৰ'প'প'জ, যিটো সীমা বেছিভাগ ঠাইতে উষ্ণতাৰ ওলোটা (অৰ্থাৎ ঠাণ্ডা বায়ুৰ ওপৰত তুলনামূলকভাৱে উষ্ণ বায়ুৰ তৰপ) আৰু আন কিছুমান ঠাইত উচ্চতাৰ সৈতে সমতাপীয় অঞ্চলেৰে চিহ্নিত কৰা হয়।^২১২২

যদিও তাৰতম্য ঘটে, সাধাৰণতে ট্ৰপ'স্ফিয়াৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায় কাৰণ ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰটো বেছিভাগেই পৃষ্ঠৰ পৰা শক্তি স্থানান্তৰৰ জৰিয়তে গৰম কৰা হয়। এইদৰে ট্ৰপ'স্ফিয়াৰৰ আটাইতকৈ নিম্ন অংশ (অৰ্থাৎ পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ) সাধাৰণতে ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰৰ আটাইতকৈ উষ্ণ অংশ। ইয়াৰ ফলত উলম্ব মিশ্ৰণৰ প্ৰসাৰ ঘটে (সেয়েহে ইয়াৰ নামৰ উৎপত্তি গ্ৰীক শব্দ τρόπος, tropos, অৰ্থাৎ "পাক" পৰা আহিছে)। পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ ভৰৰ প্ৰায় ৮০% ট্ৰপ'স্ফিয়াৰত থাকে।^২৩ ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰ ইয়াৰ ওপৰৰ সকলো স্তৰতকৈ ঘন কাৰণ বায়ুমণ্ডলীয় ওজন অধিক ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰৰ ওপৰত বহি থাকে আৰু ইয়াৰ ফলত ইয়াক অতি গুৰুতৰভাৱে সংকোচন কৰা হয়। বায়ুমণ্ডলৰ মুঠ ভৰৰ পঞ্চাশ শতাংশ ট্ৰপ'স্ফিয়াৰৰ তলৰ ৫.৬ কিলোমিটাৰ (৩.৫ মাইল; ১৮,০০০ ফুট) অংশত অৱস্থিত।

বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় সকলো জলীয় বাষ্প বা আৰ্দ্ৰতা ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰত পোৱা যায়, গতিকে পৃথিৱীৰ বতৰৰ বেছিভাগেই সংঘটিত হোৱা স্তৰটোৱেই হৈছে ই। ইয়াত মূলতঃ সক্ৰিয় বতাহৰ পৰিসঞ্চালনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বতৰৰ লগত জড়িত সকলো ডাৱৰৰ প্ৰজাতি আছে যদিও অতি ওখ কিউমুল'নিম্বাছ বজ্ৰপাতৰ ডাৱৰে তলৰ পৰা ট্ৰ'প'প'জত সোমাই ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ তলৰ অংশলৈ উঠিব পাৰে। গতানুগতিক বিমান পৰিবহণৰ অধিকাংশ কাৰ্য্যকলাপ ট্ৰ'প'স্ফিয়াৰত সংঘটিত হয়, আৰু ই প্ৰপেলাৰ চালিত বিমানে প্ৰৱেশ কৰিব পৰা একমাত্ৰ স্তৰ।

অন্যান্য স্তৰসমূহ

ওপৰৰ পাঁচটা প্ৰধান স্তৰৰ ভিতৰত, যিবোৰ বহুলাংশে উষ্ণতাৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত, কেইবাটাও গৌণ স্তৰক অন্যান্য ধৰ্মৰ দ্বাৰা পৃথক কৰিব পাৰি:

• অ'জন স্তৰটো ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ ভিতৰত থাকে। এই স্তৰত অ'জনৰ ঘনত্ব প্ৰতি মিলিয়নত প্ৰায় ২ৰ পৰা ৮ অংশ হয়, যিটো নিম্ন বায়ুমণ্ডলতকৈ বহু বেছি যদিও বায়ুমণ্ডলৰ মূল উপাদানৰ তুলনাত তথাপিও অতি কম। ই প্ৰধানকৈ ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰৰ তলৰ অংশত প্ৰায় ১৫–৩৫ কিলোমিটাৰ (৯.৩–২১.৭ মাইল; ৪৯,০০০–১১৫,০০০ ফুট) দূৰত্বত অৱস্থিত যদিও ইয়াৰ ডাঠতা ঋতু আৰু ভৌগোলিকভাৱে ভিন্ন হয়। পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ প্ৰায় ৯০% অ'জন ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰত থাকে।
• আয়নমণ্ডল হৈছে বায়ুমণ্ডলৰ এনে এটা অঞ্চল যিটো সৌৰ বিকিৰণৰ দ্বাৰা আয়নীকৰণ কৰা হয়। ই অৰোৰাৰ বাবে দায়বদ্ধ। দিনৰ ভাগত ই ৫০ৰ পৰা ১০০০ কিলোমিটাৰ (৩১ৰ পৰা ৬২১ মাইল; ১৬০,০০০ৰ পৰা ৩,২৮০,০০০ ফুট) বিস্তৃত আৰু ইয়াত মেছ'স্ফিয়াৰ, থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ আৰু বহিঃমণ্ডলৰ কিছু অংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। কিন্তু মেছ'স্ফিয়াৰত আয়নীকৰণ ৰাতিৰ সময়ত বহুলাংশে বন্ধ হৈ যায়, গতিকে অৰোৰা সাধাৰণতে কেৱল থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ আৰু তলৰ বহিঃমণ্ডলতহে দেখা যায়। আয়নমণ্ডলে চুম্বকমণ্ডলৰ ভিতৰৰ প্ৰান্ত গঠন কৰে। ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব আছে কাৰণ ই উদাহৰণস্বৰূপে পৃথিৱীত ৰেডিঅ' প্ৰসাৰণক প্ৰভাৱিত কৰে।
• বায়ুমণ্ডলৰ গেছবোৰ ভালদৰে মিহলি হৈছে নে নাই তাৰ দ্বাৰা সমমণ্ডল আৰু বিষমমণ্ডলৰ সংজ্ঞা দিয়া হয়। পৃষ্ঠভিত্তিক সমমণ্ডলত ট্ৰপ'স্ফিয়াৰ, ষ্ট্ৰেট'স্ফিয়াৰ, মেছ'স্ফিয়াৰ আৰু তাপমণ্ডলৰ নিম্নতম অংশ অন্তৰ্ভুক্ত, য'ত বায়ুমণ্ডলৰ ৰাসায়নিক গঠন আণৱিক ওজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয় কাৰণ গেছবোৰ অস্থিৰতাৰ দ্বাৰা মিহলি হয়।^২৪ এই তুলনামূলকভাৱে সমজাতীয় স্তৰটো প্ৰায় ১০০ কিলোমিটাৰ (৬২ মাইল; ৩৩০,০০০ ফুট)ত পোৱা টাৰ্বোপজত শেষ হয়, যিটো এফ এ আইয়ে গ্ৰহণ কৰা মহাকাশৰ একেবাৰে প্ৰান্ত, যিয়ে ইয়াক মেছ'পজৰ পৰা প্ৰায় ২০ কিলোমিটাৰ (১২ মাইল; ৬৬,০০০ ফুট) ওপৰত ৰাখে।

এই উচ্চতাৰ ওপৰত হেটেৰ'স্ফিয়াৰ আছে, য'ত বহিঃমণ্ডল আৰু থাৰ্ম'স্ফিয়াৰ বেছিভাগ অংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ইয়াত উচ্চতাৰ লগত ৰাসায়নিক গঠন ভিন্ন হয়। কাৰণ মিশ্ৰণৰ কাৰণ হোৱা গতিৰ আকাৰৰ তুলনাত কণিকাবোৰে ইটোৱে সিটোৰ লগত সংঘৰ্ষ নোহোৱাকৈ গতি কৰিব পৰা দূৰত্ব বৃহৎ। ইয়াৰ ফলত গেছবোৰ আণৱিক ওজনৰ দ্বাৰা স্তৰিত হ'ব পাৰে, গধুৰ গেছ যেনে অম্লজান আৰু নাইট্ৰ'জেন কেৱল হেটেৰ'স্ফিয়াৰৰ তলৰ ওচৰতহে থাকে। হেটেৰ'স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ অংশটো প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে উদজানৰ দ্বাৰা গঠিত, যিটো আটাইতকৈ লঘু মৌল।

• গ্ৰহৰ সীমা স্তৰ হৈছে ট্ৰপ'স্ফিয়াৰৰ সেই অংশ যিটো পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ আটাইতকৈ ওচৰত আৰু ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰভাৱিত হয়, মূলতঃ অশান্ত প্ৰসাৰণৰ জৰিয়তে। দিনত গ্ৰহৰ সীমা স্তৰটো সাধাৰণতে ভালদৰে মিহলি হৈ থাকে, আনহাতে ৰাতি ই দুৰ্বল বা মাজে মাজে মিশ্ৰণৰ সৈতে সুস্থিৰভাৱে স্তৰিত হয়। গ্ৰহৰ সীমা স্তৰৰ গভীৰতা স্বচ্ছ, শান্ত ৰাতি প্ৰায় ১০০ মিটাৰ (৩৩০ ফুট)ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শুকান অঞ্চলত দুপৰীয়া ৩,০০০ মিটাৰ (৯,৮০০ ফুট) বা তাতকৈ অধিক।

পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত বায়ুমণ্ডলৰ গড় উষ্ণতা ১৪ °C (৫৭ °F; ২৮৭ K)^২৫ বা ১৫ °C (৫৯ °F; ২৮৮ K),^২৬ উল্লেখৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি।^{২৭২৮২৯}

ভৌতিক ধৰ্ম

চাপ আৰু ডাঠতা

মূল প্ৰবন্ধ: বায়ুমণ্ডলৰ চাপ

সাগৰ পৃষ্ঠত গড় বায়ুমণ্ডলীয় চাপ আন্তৰ্জাতিক মান বায়ুমণ্ডলে ১০১৩২৫ পেস্কেল (৭৬০.০০ টৰ; ১৪.৬৯৫৯ পিএছআই; ৭৬০.০০ মিলিমিটাৰ পাৰাপাৰচেণ্ট) বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে। ইয়াক কেতিয়াবা মানক বায়ুমণ্ডলৰ একক (atm) বুলিও কোৱা হয়। মুঠ বায়ুমণ্ডলীয় ভৰ ৫.১৪৮০×১০১৮ কিলোগ্ৰাম (১.১৩৫×১০১৯ পাউণ্ড),^৩০ যিটো গড় সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ চাপ আৰু পৃথিৱীৰ ৫১০০৭.২ মেগাহেক্টৰ ক্ষেত্ৰফলৰ পৰা অনুমান কৰিব পৰাতকৈ প্ৰায় ২.৫% কম, এই অংশটো পৃথিৱীৰ পাহাৰীয়া ভূখণ্ডৰ দ্বাৰা স্থানান্তৰিত হয়। বায়ুমণ্ডলীয় চাপ হৈছে চাপ জুখিব পৰা বিন্দুত একক ক্ষেত্ৰফলৰ ওপৰৰ বায়ুৰ মুঠ ওজন। এইদৰে স্থান আৰু বতৰৰ লগত বায়ুৰ চাপৰ তাৰতম্য ঘটে।

যদি বায়ুমণ্ডলৰ সমগ্ৰ ভৰৰ ঘনত্ব সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ পৰা ওপৰলৈ সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰ ঘনত্বৰ সমান (প্ৰতি m৩ প্ৰায় ১.২ কিলোগ্ৰাম) হয়, তেন্তে ই ৮.৫০ কিলোমিটাৰ (২৭,৯০০ ফুট) উচ্চতাত হঠাতে শেষ হৈ যাব।

বায়ুৰ চাপ প্ৰকৃততে উচ্চতাৰ লগে লগে ঘাতীয়ভাৱে হ্ৰাস পায়, প্ৰতি ৫.৬ কিলোমিটাৰ (১৮,০০০ ফুট)ৰ মূৰে মূৰে আধা বা প্ৰতি ৭.৬৪ কিলোমিটাৰ (২৫,১০০ ফুট)ৰ মূৰে মূৰে ১/e (০.৩৬৮) গুণক হ্ৰাস পায়, (ইয়াক স্কেলৰ উচ্চতা বুলি কোৱা হয়) -- বাহিৰৰ উচ্চতাৰ বাবে প্ৰায় ৭০ কিলোমিটাৰ (৪৩ মাইল; ২৩০,০০০ ফুট)লৈকে। কিন্তু বায়ুমণ্ডলৰ আৰ্হি অধিক সঠিকভাৱে প্ৰতিটো স্তৰৰ বাবে এটা নিজৰ ইচ্ছানুযায়ী সমীকৰণৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা হয় যিয়ে উষ্ণতা, আণৱিক গঠন, সৌৰ বিকিৰণ আৰু মাধ্যাকৰ্ষণৰ গ্ৰেডিয়েণ্টৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখে। ১০০ কিলোমিটাৰৰ ওপৰৰ উচ্চতাত পৰিৱেশ এটা আৰু ভালদৰে মিহলি নহ'বও পাৰে। তাৰ পিছত প্ৰতিটো ৰাসায়নিক প্ৰজাতিৰ নিজস্ব স্কেল উচ্চতা থাকে।

সামৰণিত ক'বলৈ গ'লে পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলৰ ভৰ প্ৰায় তলত দিয়া ধৰণে বিতৰণ কৰা হৈছে:^৩১

• ৫০% ৫.৬ কিলোমিটাৰ (১৮,০০০ ফুট) তলত।
• ৯০% ১৬ কিলোমিটাৰ (৫২,০০০ ফুট) তলত।
• ৯৯.৯৯৯৯৭% ১০০ কিলোমিটাৰ (৬২ মাইল; ৩৩০,০০০ ফুট) তলত, কাৰ্মান লাইন। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি অনুসৰি ইয়াৰ দ্বাৰা মহাকাশৰ আৰম্ভণি হয় য'ত মানৱ ভ্ৰমণকাৰীক মহাকাশচাৰী বুলি গণ্য কৰা হয়।

তুলনামূলকভাৱে মাউণ্ট এভাৰেষ্টৰ শিখৰ ৮,৮৪৮ মিটাৰ (২৯,০২৯ ফুট); বাণিজ্যিক বিমানসমূহে সাধাৰণতে ১০ আৰু ১৩ কিলোমিটাৰ (৩৩,০০০ আৰু ৪৩,০০০ ফুট)ৰ ভিতৰত ক্ৰুজ কৰে য'ত বায়ুৰ ঘনত্ব আৰু উষ্ণতাই ইন্ধনৰ অৰ্থনীতি উন্নত কৰে; বতৰৰ বেলুনবোৰে ৩০.৪ কিলোমিটাৰ (১ লাখ ফুট) আৰু তাৰ ওপৰত পৰ্যন্ত হয়; আৰু ১৯৬৩ চনত সৰ্বোচ্চ এক্স-১৫ উৰণে ১০৮.০ কিলোমিটাৰ (৩৫৪,৩০০ ফুট) পৰ্যন্ত হয়।

কাৰ্মান ৰেখাৰ ওপৰতো অৰোৰাৰ দৰে উল্লেখযোগ্য বায়ুমণ্ডলীয় প্ৰভাৱ এতিয়াও ঘটে। এই অঞ্চলত উল্কাপিণ্ডবোৰ জিলিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে যদিও ডাঙৰবোৰ উল্কাপিণ্ডবোৰ অধিক গভীৰভাৱে সোমাই নোযোৱালৈকে জ্বলি নাযায়। এইচ এফ ৰেডিঅ' প্ৰসাৰণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ পৃথিৱীৰ আয়নমণ্ডলৰ বিভিন্ন স্তৰ ১০০ কিলোমিটাৰৰ তলত আৰম্ভ হয় আৰু ৫০০ কিলোমিটাৰৰ ওপৰলৈ বিস্তৃত হয়। তুলনামূলকভাৱে আন্তৰ্জাতিক মহাকাশ কেন্দ্ৰ আৰু মহাকাশ শাটলে সাধাৰণতে ৩৫০–৪০০ কিলোমিটাৰ দূৰত্বত কক্ষপথত ঘূৰি ফুৰে, আয়নমণ্ডলৰ এফ-স্তৰৰ ভিতৰত য'ত ইহঁতে যথেষ্ট পৰিমাণৰ বায়ুমণ্ডলীয় টানৰ সন্মুখীন হয় যাৰ বাবে প্ৰতি কেইমাহমানৰ মূৰে মূৰে পুনৰ বুষ্টৰ প্ৰয়োজন হয়, অন্যথা কক্ষপথৰ ক্ষয় ঘটিব যাৰ ফলত ইহঁতে ঘূৰি আহিব পৃথিৱী. সৌৰ কাৰ্য্যকলাপৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি উপগ্ৰহসমূহে ৭০০–৮০০ কিলোমিটাৰ উচ্চতাত লক্ষণীয় বায়ুমণ্ডলীয় টান অনুভৱ কৰিব পাৰে।