সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা

সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা (ৰায় বাহাদুৰ; ছদ্মনাম—ভানুনন্দন) অসমৰ বৌদ্ধিক জীৱনত এক বহুমাত্ৰিক ব্যক্তিত্ব। তেখেত বুৰঞ্জীবিদ হিচাপে বিশেষকৈ উল্লেখযোগ্য, কাৰণ তেখেতৰ সাধনা, সংগ্ৰহ আৰু সম্পাদনাই বুৰঞ্জীক অসমীয়া সাহিত্যৰ ভিতৰত এক মৰ্যাদাপূৰ্ণ, শাস্ত্ৰীয় আৰু পাঠযোগ্য ক্ষেত্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰিলে। একে সময়তে শিক্ষক-প্ৰশাসক, সাহিত্য-স্ৰষ্টা আৰু সমাজ-সংগঠক ৰূপে তেখেতে অসমত আধুনিক শিক্ষানীতি, সংৰক্ষণ-চেতনা আৰু শৈক্ষিক প্রতিষ্ঠান-গঠনৰ ধাৰা দৃঢ় কৰাতো ভূমিকা লয়।

জন্ম, পৰিয়াল আৰু শৈশৱ

সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞাৰ জন্ম ২৭ জানুৱাৰী ১৮৯৪ তাৰিখে নগাঁওৰ ফৌজদাৰী পট্টিত। পৰিয়াল-ইতিহাস সম্পৰ্কে কিছুমান বিৱৰণ উপলব্ধ: তেখেতৰ পূৰ্বপুৰুষ কৌণৰ সিং বিহাৰৰ পূৰ্ণিয়া জিলাৰ আছিল বুলি উল্লেখ কৰা হয়। কৌণৰ সিঙৰ পুত্ৰ মংগল সিং ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ অধীনত সৈনিক হিচাপে চাকৰি কৰিছিল; অসমীয়া সৈন্যক প্ৰশিক্ষণ দিবলৈ ফৌজৰ সৈতে অসমলৈ আহি পাছত আহোম ৰাজ্যত স্থায়ী হয় আৰু শিৱসাগৰৰ শনি ভূঞাৰ পৰিয়ালৰ এগৰাকী কন্যাক বিবাহ কৰে। এই বংশধাৰাই আগুৱাই গৈ সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞাৰ পৰিয়াল-ভূমিত ৰোপিত হয়।

শৈশৱৰ এক উল্লেখযোগ্য দিশ হৈছে—সৰুৰে পৰা তেখেতক পাহিতা আৰু লবিতা নামৰ দুগৰাকী আইতাকে লালন-পালন কৰে। তেখেতৰ পিতৃয়ে নগাঁও জিলাৰ মুখ্য জিলা দণ্ডাধীশ হিচাপে এসময়ত কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়; এই পৰিয়ালিক-প্ৰশাসনিক পৰিবেশে তেখেতৰ অধ্যয়ন-আগ্রহ আৰু নিয়মানুৱর্তিতাত প্ৰভাৱ পেলোৱা বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি, যদিও এই বিষয়ে বিস্তৃত তথ্য সীমিত।

শিক্ষা আৰু উচ্চ অধ্যয়ন

ভূঞাই স্নাতক ডিগ্ৰী ১৯১৩ চনত আৰু স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী ১৯১৬ চনত লাভ কৰে। পিছলৈ তেখেতে কটন কলেজত অধ্যাপকৰূপে কৰ্মৰত থাকোঁতে দুবছৰৰ ছুটী লৈ বিলাতলৈ যায় আৰু অধ্যাপক হেনৰু হাৱাৰ্ড ডডৱেলৰ তত্ত্বাবধানত গৱেষণা আৰম্ভ কৰে। এই গৱেষণাৰ ফলস্বৰূপে ১৯৩৮ চনত তেখেতে ডক্টৰেট ডিগ্ৰী লাভ কৰে। গৱেষণাৰ বিষয় আছিল ১৭৭১ৰ পৰা ১৮২৬ সময়ছোৱাত অসমৰ সৈতে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সম্পৰ্কৰ ইতিহাস।

এই গৱেষণা-কৰ্ম বহু বছৰৰ পাছত ‘Anglo Assamese Relations’ নামেৰে গ্ৰন্থাকাৰে প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ পাছত ১৯৫১ চনত বুৰঞ্জীমূলক অমূল্য গ্ৰন্থৰাজি সংগ্ৰহ আৰু সম্পাদনাৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা তেখেতে ‘ডি-লিট’ উপাধি লাভ কৰে বুলি উল্লেখ আছে। তেখেতৰ এই উচ্চশিক্ষা-প্ৰসূত পদ্ধতিগত দৃষ্টিভংগীয়ে অসমীয়া বুৰঞ্জীচৰ্চাক নথিভিত্তিক আৰু অনুসন্ধাননিষ্ঠ কৰাত সহায় কৰে।

শিক্ষকতা, শিক্ষা-প্ৰশাসন আৰু কটন কলেজ

কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণিতে ভূঞাই বিদ্যালয়-শিক্ষকতা কৰে। ১৯১৬ চনৰ শেষলৈকে বেজবৰুৱা হাইস্কুলত ইংৰাজী বিষয়ৰ শিক্ষক হিচাপে কেইমাহমান কাম কৰাৰ পাছত ১৯১৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী পৰা ১৯১৮ চনৰ মাৰ্চলৈ যোৰহাটৰ বেপ্টিষ্ট মিছন হাইস্কুলত কৰ্মৰত আছিল।

পাছলৈ তেখেত শিক্ষা-প্ৰশাসনত প্ৰৱেশ কৰে। ১৯৪১ চনত অসম উপত্যকাৰ স্কুল পৰিদৰ্শক হিচাপে নিযুক্তি লাভ কৰি ২ মাহ ২১ দিনৰ চুটি কাৰ্যকালত ৪০ খন স্কুল পৰিদৰ্শন কৰে বুলি উল্লেখ আছে—ই তেখেতৰ কৰ্মতৎপৰতা আৰু তদাৰকী-মনোভাৱ সূচায়। ১৯৪৮ চনৰপৰা তেখেত অসমৰ শিক্ষাধিকাৰ ৰূপে নিযুক্ত হয় আৰু ১৯৪৯ চনত সেই পদৰূপে অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে।

কটন কলেজৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ অৱদান বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য। ভূঞাই কটন কলেজৰ প্ৰথম অসমীয়া অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰে, যদিও প্ৰথমবাৰ (১৯৪৬ চনৰ ২২ জুলাইৰ পৰা ১৬ আগষ্টলৈ) অধ্যক্ষ আৰ. আৰ. থমাচৰ অনুপস্থিতিত অস্থায়ী ৰূপে মাত্ৰ ২৬ দিনৰ বাবে। এই সময়ত শিক্ষক-ছাত্ৰৰ মাজত ব্যক্তিগত সম্বন্ধ গঢ়ি তোলাৰ ওপৰত তেখেতে গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। আসন সংকট দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰক অনুৰোধ জনোৱাৰ ফলত আই.এছ.চি. আৰু বি.এছ.চি. পাঠ্যক্রমত আসন বৃদ্ধি পায় বুলি উল্লেখ আছে, য’ত আলোচনাৰ সৈতে তেতিয়াৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী গোপীনাথ বৰদলৈ জড়িত আছিল। তেখেতে কলেজ পুথিভঁৰালৰ বাবে বৃহৎ নতুন আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাৰ কথাও পোৱা যায়।

১৯৪৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ভূঞাক দ্বিতীয়বাৰ স্থায়ীভাৱে অধ্যক্ষ নিযুক্ত কৰা হয় বুলি উল্লেখ থাকিলেও, অসম চৰকাৰৰ বুৰঞ্জী আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগত স্থায়ী সঞ্চালক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিবলৈ তেখেতে অধ্যক্ষ পদ গ্ৰহণ নকৰাৰ তথ্যও আছে। এই ঘটনাই তেখেতৰ আগ্ৰহৰ কেন্দ্ৰবিন্দু—বুৰঞ্জী-সংৰক্ষণ আৰু গৱেষণা-প্ৰতিষ্ঠান গঠন—স্পষ্ট কৰে।

বুৰঞ্জী-চৰ্চা আৰু বুৰঞ্জী-পুৰাতত্ত্ব বিভাগ

ভূঞাৰ জীৱনৰ অন্যতম কেন্দ্ৰস্থল আছিল অসম চৰকাৰৰ বুৰঞ্জী আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগ। তেখেত এই বিভাগৰ উপ-সঞ্চালক পদতো আছিল আৰু ১৯২৮ চনৰ পৰা ১৯৫৭ চনলৈ বিভাগটোৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাবে জড়িত থাকে বুলি তথ্য পোৱা যায়। এই দীঘলীয়া সময়ছোৱাত বিভাগৰ মৌলিক দিশসমূহ—সংগ্ৰহ, সংৰক্ষণ, গৱেষণা আৰু প্ৰকাশন—আগবঢ়াই নিয়াত তেখেতে নেতৃত্ব দিয়ে। দুষ্প্ৰাপ্য পুথি-পাঁজি সংগ্ৰহ কৰি বিভাগীয় ভঁৰাল সমৃদ্ধ কৰাই নহয়, প্ৰকাশন আৰু গৱেষণাৰ কৰ্মধাৰাকো সুসংগঠিত ৰূপ দিয়া হয় বুলি উল্লেখ আছে।

গুৱাহাটীত বুৰঞ্জী আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগ স্থাপন হোৱাত তেখেতৰ প্ৰচেষ্টা আৰু ঐকান্তিকতাৰ কথা বিশেষভাবে কোৱা হৈছে। ব্ৰিটিছ শাসনকালত প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰা এই অনুষ্ঠানটোৰ কৃতিত্ব তেখেতৰ লগত গভীৰভাবে সম্পৃক্ত বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখিত। ফলত অসমীয়া সমাজত ঐতিহাসিক দলিল, পুথি-পাঁজি, আৰু নথি সংৰক্ষণৰ প্ৰতি যে এক নতুন প্ৰাতিষ্ঠানিক দৃষ্টি গঢ় লৈ উঠে, তাৰ পেছফালে ভূঞাৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।

বৌদ্ধিক-সামাজিক নেতৃত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সংযোগ

ভূঞাই কেৱল অসমীয়াৰ ভিতৰতেই নহয়, ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰতো বুৰঞ্জীচৰ্চাৰ সংগঠনসমূহৰ সৈতে সম্পৰ্ক গঢ়ে। তেখেত ভাৰতীয় ৰেকৰ্ড কমিছনৰ সদস্য হৈ ১৯২৯ চনত গোৱালিয়ৰত অনুষ্ঠিত দ্বাদশ অধিবেশনত যোগদান কৰে। তদুপৰি ১৯৩৫ চনত গঠিত ভাৰতীয় বুৰঞ্জী কংগ্ৰেছৰ সৈতে তেখেত জন্মলগ্নৰে পৰা জড়িত আছিল আৰু ১৯৩৫ চনত পুনাত অনুষ্ঠিত প্ৰথম অধিবেশনত অংশ লয়। ১৯৫২ চনত গোৱালিয়ৰত অনুষ্ঠিত ভাৰতীয় বুৰঞ্জী কংগ্ৰেছত তেখেতে আধুনিক বুৰঞ্জী শাখাৰ সভাপতি পদ অলংকৃত কৰে বুলি উল্লেখ আছে।

ৰাজনীতিগত-সংবিধানিক ক্ষেত্ৰতো তেখেতৰ উপস্থিতি লক্ষ্য কৰা যায়। তেখেতক ১৯৫২ চনত ৰাজ্যসভালৈ মনোনীত কৰা হয়; কাৰ্যকাল ১৩ মে’ ১৯৫২ পৰা ১ এপ্ৰিল ১৯৫৪লৈ। ১৯৫৩ চনত ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বুৰঞ্জী প্ৰণয়ন আঞ্চলিক সমিতিৰ সদস্য হিচাপে তেখেত নিযুক্ত হয়। ১৯৫৫ চনত ভাৰতীয় হিষ্টৰিকেল ৰেকৰ্ড কমিছনৰ আঞ্চলিক অনুসন্ধান সমিতিৰ সভাপতি নিৰ্বাচিত হয়। লগতে ভাৰতীয় সংবিধানখন অসমীয়ালৈ অনুবাদ কৰা সমিতিৰ সভাপতি হিচাপেও তেখেত দায়িত্ব পালন কৰে বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখিত।

সাহিত্যকর্ম, সভাপতিত্ব আৰু উপাচাৰ্যতা

সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞা গল্পকাৰ, প্ৰবন্ধকাৰ, কবি আৰু জীৱনী-লেখকো আছিল। তেখেতৰ সাহিত্য-চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰত বুৰঞ্জীমূলক অনুসন্ধান, অতীত-চেতনা আৰু ভাষা-গৱেষণানিষ্ঠতা প্ৰাধান্য পায় বুলি তেখেতৰ সামগ্ৰিক কীৰ্তিৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি। অসমীয়া সাহিত্য জগতত প্ৰাচীন বুৰঞ্জী-বিষয়ক বহু দুষ্প্ৰাপ্য গ্ৰন্থ উদ্ধাৰ কৰি সম্পাদনা কৰাৰ কথাই তেখেতৰ সাহিত্যিক অৱদানক বুৰঞ্জী-সম্পাদক আৰু জ্ঞান-সংকলকৰ ৰূপত বিশেষ মৰ্যাদা দিয়ে। দেওধাই অসম বুৰঞ্জী আদি বুৰঞ্জীমূলক ধাৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত অনুসন্ধানী-আগ্ৰহ তেখেতৰ কীৰ্তিৰ সৈতে সংলগ্ন বুলিও ধৰা হয়, যদিও নিৰ্দিষ্ট সম্পাদনা-তালিকা উৎস-টোকাত দিয়া নাই।

১৯৫৩ চনৰ ৮ নৱেম্বৰত তেখেতে অসম সাহিত্য সভাৰ শ্বিলং অধিৱেশনত সভাপতি পদ অলংকৃত কৰে। নগাঁও জিলা বিভাজনৰ আগতে এই জিলাৰ পৰা অসম সাহিত্য সভালৈ নিৰ্বাচিত হোৱা তেখেত সৰ্বপ্ৰথম ব্যক্তি বুলি উল্লেখ আছে—ই তেখেতৰ সাহিত্যিক-সামাজিক আস্থা আৰু নেতৃত্বক দেখুৱায়।

উচ্চশিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ সৰ্বাধিক প্ৰাতিষ্ঠানিক ভূমিকা গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে জড়িত। ১৯৪৭ চনৰ অক্টোবৰ মাহত অসম চৰকাৰে তেখেতক “বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিশেষ বিষয়া” ৰূপে নিয়োগ কৰে; এই পদত তেখেতৰ মুখ্য কাম আছিল আগন্তুক পৰীক্ষা-সংক্রান্ত বিষয়ত কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সৈতে যোগাযোগ ৰক্ষা কৰা। এইদৰে তেখেত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰথম বিশেষ বিষয়া হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৫৭ চনৰ পৰা ২২ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৬০লৈ তেখেত বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ উপাচাৰ্য পদত অধিষ্ঠিত থাকে। তেখেতৰ কাৰ্যকালতে বিশ্ববিদ্যালয় গুৱাহাটীৰ পৰা জালুকবাৰীলৈ স্থানান্তৰ হয়—ই বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ভৌগোলিক-প্ৰাতিষ্ঠানিক বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়।

ব্যক্তিজীৱন

ভূঞাই ১৪ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯১৭ তাৰিখে বিবাহ কৰে। তেখেতৰ পত্নী লক্ষেশ্বৰী ভূঞা, যি লখিমপুৰ জিলাৰ গড়েহগা গাঁৱৰ বিনন্দ চন্দ্ৰ ভূঞাৰ তৃতীয় কন্যা। বিবাহৰ পাছদিনা তেখেতে কবিতাৰ পুথি এখন উপহাৰ দিয়া আৰু পৰিয়ালিক উক্তিৰ পৰা পুথিখনৰ নাম ‘নিৰ্মালি’ স্থিৰ হোৱা বুলি এক বৃত্তান্ত পোৱা যায়; এই ঘটনাই তেখেতৰ জীৱনত কাব্য-অনুভূতি আৰু গ্ৰন্থ-সংস্কৃতিক কিমান ব্যক্তিগত আসন দিছিল, তাৰ ইঙ্গিত দিয়ে।

তেখেতৰ ছয় গৰাকী সন্তান আছিল: পুত্ৰ—পাৰ্বতী কুমাৰ ভূঞা, ভৱানী কুমাৰ ভূঞা, বিজয় কুমাৰ ভূঞা; কন্যা—শুৱলা ভূঞা, শীতলা ভূঞা, কমলী ভূঞা।

ভূঞাৰ মৃত্যু ৫ জুলাই ১৯৬৪ তাৰিখে হয়।

সন্মান আৰু স্বীকৃতি

ভূঞাই ব্ৰিটিছ শাসনকালত ১৯৩৩ চনত “ৰায় বাহাদুৰ” খিতাপ লাভ কৰে। ১৯৩৫ চনত তেখেতে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পৰা ‘ছিলভাৰ জুবিলী পদক’ লাভ কৰা বুলিও উল্লেখ আছে। স্বাধীন ভাৰতত তেখেতক ১৯৫৬ চনত ভাৰত চৰকাৰে পদ্মশ্ৰী বঁটাৰে সন্মানিত কৰে। এই স্বীকৃতিসমূহে তেখেতৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক কৃতিত্ব আৰু জ্ঞান-অৱদানলৈ যুগে যুগে দিয়া মূল্যায়ন প্ৰতিফলিত কৰে।

উত্তৰাধিকাৰ

অসমৰ বুৰঞ্জীচৰ্চা দীৰ্ঘদিন ধৰি সাহিত্যিক আখ্যান, মৌখিক পৰম্পৰা আৰু খণ্ডিত নথিৰ মাজত আবদ্ধ হৈ থকাৰ প্ৰৱণতা আছিল। সূৰ্য্যকুমাৰ ভূঞাই সংগ্ৰহ-সংৰক্ষণ-সম্পাদনা আৰু গৱেষণাৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক বুনিয়াদ গঢ়ি এই ক্ষেত্ৰখনক অধিক নথিভিত্তিক, পাঠযোগ্য আৰু শিক্ষাক্ষেত্ৰ-সম্পৰ্কিত কৰি তোলে। অসম চৰকাৰৰ বুৰঞ্জী আৰু পুৰাতত্ত্ব বিভাগ শক্তিশালী কৰাত তেখেতৰ নেতৃত্ব, আৰু গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বিকাশত তেখেতৰ প্ৰশাসনিক ভূমিকা—দুয়ো মিলি অসমত ইতিহাস-সচেতনতা আৰু জ্ঞান-প্ৰকাশনৰ এক স্থায়ী কাঠামো গঢ়িলে। লগতে অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতিত্ব আৰু সাহিত্যিক কৰ্মই বুৰঞ্জীক সাধাৰণ পাঠক-সমাজৰ ওচৰলৈ আনাৰ পথো প্ৰশস্ত কৰে।

আৰু চাওক

• অসম
• অসমীয়া সাহিত্য
• বুৰঞ্জী
• পুৰাতত্ত্ব
• অসম সাহিত্য সভা
• গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়
• ৰাজ্যসভা
• দেওধাই অসম বুৰঞ্জী