মাধৱ কন্দলি

মাধৱ কন্দলি ১৪শ শতিকাৰ এগৰাকী কবি; অসমীয়া ভাষাত বাল্মীকিৰ ৰামায়ণ অনুবাদ কৰা প্ৰথম কবি হিচাপে তেওঁ বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। মধ্যযুগীয় অসমীয়াৰ কাব্যভাষা গঢ় লোৱাত, আৰু লোকসমাজত মহাকাব্যীয় কাহিনীক মাতৃভাষাৰ মাজেৰে বিস্তাৰ কৰাত তেওঁৰ ‘সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ’ এক মুখ্য মাইলৰ খুঁটি। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱে তেওঁক “অপ্ৰমাদী কবি” বুলি আখ্যা দিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়, যাৰ পৰা মাধৱ কন্দলিৰ সাহিত্যিক শৈলী আৰু শৃঙ্খলাবোধৰ প্ৰতি পৰৱৰ্তী যুগৰ উচ্চ মূল্যায়ন বুজা যায়।

যুগ, ৰাজসভা আৰু পৰিচয়

মাধৱ কন্দলিৰ সময় ১৪শ শতিকা বুলি সাধাৰণভাৱে ধৰা হয়। উৎস-টোকা অনুসাৰে তেওঁ কছাৰী ৰজা মহামাণিক্যৰ (আনুমানিক ১৩৩০–১৩৭০ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজসভাৰ কবি আছিল। সেই ৰাজসভাৰ সাংস্কৃতিক পৰিৱেশে অসমীয়া ভাষাত ৰাজআশ্ৰিত সাহিত্যচৰ্চা চলি থকাৰ ইঙ্গিত দিয়ে।

ৰাজধানীৰ স্থানসম্পর্কে কিছু দ্বিধা দেখা যায়। এক মতে মহামাণিক্যই উজনিৰ সোণাপুৰত ৰাজধানী পাতিছিল; এই সোণাপুৰক সম্ভৱতঃ শিৱসাগৰৰ সোণাৰি অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হয়। তেনে ধাৰণা থাকিলেও নিৰ্দিষ্ট স্থান-নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত নিশ্চিত প্ৰমাণৰ অভাৱৰ কথাও একে লগে মনত ৰাখিব লাগে।

সাহিত্যিক কীৰ্তি: ‘সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ’

মাধৱ কন্দলিৰ সৰ্বাধিক পৰিচিত আৰু উল্লেখযোগ্য কৃতি ‘সপ্তকাণ্ড ৰামায়ণ’। এই গ্ৰন্থত তেওঁ বাল্মীকিৰ ৰামায়ণক অসমীয়া ভাষালৈ ৰূপান্তৰ কৰে। উৎস-টোকাৰ তথ্য অনুসাৰে, ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰান্তীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত এই অনুবাদক প্ৰথম বাল্মীকি-ৰামায়ণ অনুবাদ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়। এইদৰে, অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসত মাধৱ কন্দলিৰ কৃতিত্ব কেৱল এটা অনুবাদ-কাৰ্য নহয়; ই ভাষা-ইতিহাস, পাঠ-সংস্কৃতি আৰু কাব্যচর্চাৰ এক নতুন পৰ্যায় সূচায়।

তথ্য-সূত্ৰত ‘সপ্তকাণ্ড’ ৰূপে উল্লিখিত হোৱাৰ পৰা বুজা যায় যে তেওঁ ৰামায়ণৰ সম্পূৰ্ণ কাণ্ডসমূহৰ সকলো অংশ অনুবাদ কৰিছিল নে নাই—সেই সম্পৰ্কে আলোচনা চলি আহে। বিশেষভাৱে, কিছুমান কাণ্ড আগতে তেওঁ ৰচনা কৰিছিল নে নাই—এই বিষয়ে কোনো নিশ্চিত প্ৰমাণ পোৱা নাযায় বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। ফলত, গ্ৰন্থৰ সম্পূৰ্ণতা বা কাণ্ডবিন্যাস সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত লওঁতে সতর্কতা প্ৰয়োজন।

কবি-প্ৰতিভা আৰু পৰৱৰ্তী মূল্যায়ন

মাধৱ কন্দলিৰ সাহিত্যিক মর্যাদা নিৰ্ধাৰণত পৰৱৰ্তী কালৰ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি-ধৰণৰ মূল্যায়নেও ভূমিকা ৰাখে। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱে তেওঁক “অপ্ৰমাদী কবি” বুলি কোৱা বুলি জনা যায়। এই অভিধাটোৱে কবিৰ ভাষা-নিয়ন্ত্ৰণ, ভাব-সংযম বা বৰ্ণনাৰ শুদ্ধতা-সচেতনতা আদিৰ ইংগিত দিব পাৰে; একে সময়তে, ই মধ্যযুগীয় অসমীয়া সাহিত্যত পূৰ্বসূৰী কবিসকলক কেনেদৰে স্মৰণ কৰা হৈছিল, তাতো আলোক পেলায়।

অসমীয়া ভাষালৈ ৰামায়ণ অনুবাদ হোৱাৰ ফলত লোকসমাজত মহাকাব্যীয় নৈতিকতা, ধৰ্মীয় কল্পনা আৰু সামাজিক মূল্যবোধৰ বিস্তাৰ সহজ হয়। এইদিশে কন্দলিৰ অৱদান অসমীয়া ভাষাৰ সাহিত্যিক ক্ষমতা প্ৰমাণ কৰাৰ এক ঘটনা বুলিও গণ্য কৰিব পাৰি।

‘দেৱজিৎ’ আৰু ৰচনাস্বত্ব-বিতৰ্ক

মাধৱ কন্দলিৰ নামৰ সৈতে ‘দেৱজিৎ’ নামে এটি কাব্যো যোগসূত্রে উল্লেখিত। উৎস-টোকা অনুসাৰে, ‘দেৱজিৎ’ ১৩শ পদৰ এখন কাব্য; তাত মাধৱ কন্দলিৰ ভণিতা পোৱা যায়। কাব্যখনত নৰনাৰায়ণ অৰ্থাৎ অৰ্জুন আৰু কৃষ্ণৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণিত; বিশেষকৈ কৃষ্ণৰ সহায়ত অৰ্জুনে স্বৰ্গৰ দেৱতাসকলক কেনেকৈ জিনিবলৈ সক্ষম হ’ল—সেই বিষয়ৰ বিৱৰণ দেখা যায়। এই ৰচনাত পিছলৈ প্ৰসাৰ লাভ কৰা নৱবৈষ্ণৱ ধাৰাৰ ছাঁ দেখা যায় বুলি উৎস-টোকাই ইঙ্গিত কৰে, যাৰ পৰা কাব্যখনৰ ধৰ্মীয়-ভাবধাৰাগত বৈশিষ্ট্য বুজা যায়।

তথাপি, ‘দেৱজিৎ’ৰ ৰচনাস্বত্ব সম্পৰ্কে দ্বিমত আছে। উৎস-টোকা অনুসাৰে—

• কিছুমান ঠাইত “মাধৱ কন্দলি” নহয়, কেৱল “মাধৱ” নামহে পোৱা যায়।
• ভাষাগত দিশত ‘দেৱজিৎ’ৰ ভাষা ‘কথা-ৰামায়ণ’ৰ লগত নিমিলে।

এই দুয়োটা দিশৰ ভিত্তিত, কিছুমানে মাধৱ কন্দলিৰ ছদ্মনাম লৈ আন কোনো কবিয়ে এইখন ৰচনা কৰিছে বুলি ঠাৱৰ কৰে। সেয়ে, মাধৱ কন্দলিৰ নিশ্চিত কৃতিৰ তালিকা বনাওঁতে ‘দেৱজিৎ’ক “বিতৰ্কিত সংযোগ” বুলি গণ্য কৰাটোৱে অধিক সংগত।

স্থান, পৰম্পৰা আৰু সাহিত্য-ইতিহাসত স্থান

মাধৱ কন্দলিৰ প্ৰসংগত ভূগোল আৰু সাহিত্য-ইতিহাস দুয়োটা দিশেই একেলগে আহে। তেওঁৰ সম্ভাৱ্য কৰ্মক্ষেত্ৰ উজনি অসমত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়, আৰু সোণাপুৰ-সম্পর্কীয় মতৰ যোগেদি শিৱসাগৰ অঞ্চলৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপিত হয়। যিয়েই নহওক, মাধৱ কন্দলিৰ ৰচনাই মধ্যযুগীয় অসমীয়া কাব্যভাষাৰ ভিত গঢ়াত সহায় কৰে আৰু ৰামায়ণ-সাহিত্যৰ অসমীয়া পৰম্পৰা আৰম্ভ কৰাত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা লয়।

পৰৱৰ্তী ভাৰতীয় ভাষাসমূহত ৰামায়ণ-চর্চাৰ বৃহৎ ধাৰাৰ সৈতে তুলনা কৰিলে মাধৱ কন্দলিৰ এই উদ্যোগৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য অধিক স্পষ্ট হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, বাংলা ভাষাত কৃত্তিবাসী ৰামায়ণ আৰু উত্তৰ ভাৰতীয় ভক্তিধাৰাত তুলসীদাসে জনপ্ৰিয় কৰা ৰামায়ণ-ধাৰা—এইবোৰৰ সৈতে একে সমতলত অসমীয়া ভাষাত কন্দলিৰ অনুবাদ-প্ৰচেষ্টাও জনভাষাৰ সাহিত্য-প্ৰসাৰৰ এক উল্লেখযোগ্য দৃষ্টান্ত।

তাৎপৰ্য

মাধৱ কন্দলিৰ মূল তাৎপৰ্য তিনিটা দিশত স্পষ্ট। প্ৰথম, বাল্মীকি-ৰামায়ণক অসমীয়া ভাষাত অনুবাদ কৰি তেওঁ অসমীয়া সাহিত্যক এক মহাকাব্যীয় আখ্যান-ভিত্তি দিলে। দ্বিতীয়, মধ্যযুগীয় অসমৰ পাঠক-শ্ৰোতা সমাজত ৰামায়ণ-কাহিনীৰ বিস্তাৰ বৃদ্ধি পালে, যিয়ে হিন্দু ধৰ্মৰ আখ্যান-চৰ্চাক স্থানীয় ভাষাত দৃঢ়তা দিলে। তৃতীয়, পৰৱৰ্তী যুগৰ সাহিত্য-ইতিহাসচৰ্চাত তেওঁ “আদিপর্বৰ” এক মুখ্য নাম হৈ থাকিল; শঙ্কৰদেৱৰ “অপ্ৰমাদী কবি” আখ্যাই সেই সন্মানক প্ৰতীকী ৰূপত প্ৰকাশ কৰে।

আৰু চাওক

• বাল্মীকি
• ৰামায়ণ
• অসমীয়া ভাষা
• অসমীয়া সাহিত্য
• শিৱসাগৰ
• কৃত্তিবাসী ৰামায়ণ
• তুলসীদাস
• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী