আলী

আলী ইবনে আবী তালিব ৬৫৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ৬৬১ চনত হত্যা কৰালৈকে শাসন কৰা চতুৰ্থজন ৰাছিদুন খলিফা, লগতে প্ৰথম ছিয়া ইমাম। ইছলামিক হজৰত মুহাম্মাদৰ খুলশালীয়েক আৰু জোঁৱাই আছিল। আবু তালিব ইবনে আব্দ আল মুত্তালিব আৰু ফাতিমা বিন্ত আছাদৰ ঘৰত জন্মগ্ৰহণ কৰা আলীক তেওঁৰ ডাঙৰ খুলশালীয়েক মুহাম্মাদে ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল আৰু তেওঁৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা প্ৰথম সকলৰ ভিতৰত অন্যতম।

ইছলামৰ প্ৰথম বছৰবোৰত যেতিয়া মক্কাত মুছলমানসকলক তীব্ৰ নিৰ্যাতন চলোৱা হৈছিল তেতিয়া আলীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ৬২২ চনত মদিনালৈ প্ৰব্ৰজন (হিজৰা) কৰাৰ পিছত মুহাম্মাদে নিজৰ কন্যা ফাতিমাক আলীক বিয়া কৰাইছিল আৰু তেওঁৰ সৈতে ভাতৃত্ববোধৰ চুক্তিৰ শপত খাইছিল। এই সময়ছোৱাত আলীয়ে মুহাম্মাদৰ সম্পাদক আৰু উপ-সভাপতি হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰিছিল, আৰু তেওঁৰ সেনাবাহিনীৰ পতাকাবাহী আছিল। মুহাম্মাদৰ অসংখ্য কথাই আলীৰ প্ৰশংসা কৰে, ইয়াৰে আটাইতকৈ বিতৰ্কিত বাক্যটো ৬৩২ চনত ঘদিৰ খুম্মত উচ্চাৰণ কৰা হৈছিল, "মই যিয়েই নহওক তেওঁৰ মাওলা, এই আলী তেওঁৰ মাওলা।" বহু অৰ্থপূৰ্ণ আৰবী শব্দ মাউলাৰ ব্যাখ্যা বিতৰ্কিত: ছিয়া মুছলমানসকলৰ বাবে মুহাম্মাদে এইদৰে আলীক নিজৰ ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্বৰে বিনিয়োগ কৰিছিল, আনহাতে ছুন্নী মুছলমানসকলে ইয়াক কেৱল বন্ধুত্ব আৰু সম্পৰ্কৰ বক্তব্য হিচাপে লয়। সেই বছৰতে যেতিয়া মুহাম্মাদৰ মৃত্যু হয়, তেতিয়া আলীৰ অনুপস্থিতিত মুছলমানৰ এটা দল লগ হৈ আবু বকৰ (ৰাঃ ৬৩২–৬৩৪)ক তেওঁলোকৰ নেতা হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। পিছলৈ আলীয়ে নেতৃত্বৰ দাবী ত্যাগ কৰি আবু বকৰ আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী ওমাৰ (ৰাজ্য ৬৩৪–৬৪৪)ৰ ৰাজত্বকালত ৰাজহুৱা জীৱনৰ পৰা পদত্যাগ কৰে। মাজে মাজে তেওঁৰ পৰামৰ্শ বিচৰা হৈছিল যদিও আলী আৰু প্ৰথম দুজন খলিফাৰ মাজত হোৱা সংঘাতৰ সাৰ্থকতা তেওঁৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ মানি চলিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাটোৱেই হৈছে। এই অস্বীকাৰৰ বাবে আলীৰ খিলাফতৰ ক্ষতি হৈছিল উছমান (ৰাজ্য ৬৪৪–৬৫৬)ৰ লাভৰ বাবে, যিজনক এইদৰে নিৰ্বাচনী পৰিষদে ওমাৰৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে। নেপোটিজম আৰু দুৰ্নীতিৰ বহুল অভিযোগ উত্থাপন হোৱা উছমানকো অত্যন্ত সমালোচনা কৰিছিল আলীয়ে। তথাপিও আলীয়ে খলিফা আৰু তেওঁৰ নীতিত ক্ষুব্ধ প্ৰাদেশিক বিৰোধীসকলৰ মাজতো বাৰে বাৰে মধ্যস্থতা কৰিছিল।

৬৫৬ চনৰ জুন মাহত উছমানক হত্যা কৰাৰ পিছত আলী মদিনাত খলিফা নিৰ্বাচিত হয়। লগে লগে তেওঁ দুটা পৃথক বিদ্ৰোহৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়, দুয়োটা উছমানৰ প্ৰতিশোধ ল’বলৈ বুলি কোৱা হয়: তালহাৰ ত্ৰিপুৰা, মুহাম্মাদৰ দুয়োজন সংগী জুবাইৰ আৰু তেওঁৰ বিধৱা আইছাই ইৰাকত বাছৰা দখল কৰে যদিও ৬৫৬ চনত উটৰ যুদ্ধত আলীৰ হাতত পৰাস্ত হয় ৬৫৭ চনত ছিফিনৰ যুদ্ধৰ অন্ত পৰিছিল আৰু ইয়াৰ অন্ত পৰিছিল ব্যৰ্থ সালিসী প্ৰক্ৰিয়াত যিয়ে আলীৰ কিছুমান সমৰ্থকক বিচ্ছিন্ন কৰি পেলাইছিল। এইবোৰে খাৰিজীসকলে গঠন কৰে, যিয়ে পিছলৈ জনসাধাৰণক আতংকিত কৰি ৬৫৮ চনত নাহৰাৱান যুদ্ধত আলীৰ হাতত চেপি ধৰে। ৬৬১ চনত খাৰিজী বিৰোধী ইবনে মুলজামে আলীক হত্যা কৰে, যাৰ ফলত মুআৱিয়াই ক্ষমতা দখল কৰাৰ বাট মুকলি হয় আৰু বংশবাদী উমাইয়াদ খিলাফত প্ৰতিষ্ঠা হয়।

আলীৰ সাহস, সততা, ইছলামৰ প্ৰতি অনমনীয় ভক্তি, উদাৰতা, আৰু সকলো মুছলমানৰ প্ৰতি সম ব্যৱহাৰৰ বাবে শ্ৰদ্ধা কৰা হয়। এইদৰে তেওঁৰ প্ৰশংসকসকলৰ বাবে তেওঁ অবিকৃত ইছলাম আৰু প্ৰাক-ইছলামিক শূৰত্বৰ আৰ্কিটাইপ হৈ পৰিছে। ছুন্নী মুছলমানসকলে তেওঁক ৰাছিদুন (শব্দ অৰ্থত ‘সঠিকভাৱে পৰিচালিত’) খলিফাসকলৰ শেষৰজন বুলি গণ্য কৰে, আনহাতে ছিয়া মুছলমানসকলে তেওঁক তেওঁলোকৰ প্ৰথম ইমাম অৰ্থাৎ মুহাম্মাদৰ সঠিক ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে সন্মান কৰে। ছিয়া মুছলমান সংস্কৃতিত আলীৰ স্থান মুহাম্মাদৰ পিছতে দ্বিতীয় বুলি কোৱা হয়। ইৰাকৰ নাজাফৰ আলীৰ মছজিদটো ছিয়া তীৰ্থযাত্ৰাৰ বাবে এক প্ৰধান স্থান। আলীৰ উত্তৰাধিকাৰ অসংখ্য গ্ৰন্থত সংগ্ৰহ আৰু অধ্যয়ন কৰা হৈছে, ইয়াৰে আটাইতকৈ বিখ্যাত হৈছে নাহজ আল-বালাঘা।

জন্ম আৰু প্ৰাথমিক জীৱন

মহাকাব্য ছিয়েৰ-ই নেবিৰ এটা সচিত্ৰ কপিত আলী]]

প্ৰায় ৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দত মক্কাৰ আবু তালিব ইবনে আব্দুল মুত্তালিব আৰু তেওঁৰ পত্নী ফাতিমা বিন্ত আছাদৰ ঘৰত আলীৰ জন্ম হৈছিল।^১ তেওঁৰ জন্ম তাৰিখ সম্ভৱতঃ ১৩ ৰজাব,^২৩ যিটো অনুষ্ঠান ছিয়া মুছলমানসকলে বছৰি পালন কৰে।^৪ মক্কাত অৱস্থিত ইছলামৰ আটাইতকৈ পবিত্ৰ স্থান কা’বাৰ ভিতৰত জন্ম হোৱা একমাত্ৰ ব্যক্তি আলী।^৫৬৭ আলীৰ পিতৃ মক্কান কুৰাইশ্ব জনগোষ্ঠীৰ ভিতৰৰ বংশ বানু হাছিমৰ এজন আগশাৰীৰ সদস্য আছিল।^৮ পিতৃ-মাতৃৰ মৃত্যুৰ পিছত আবু তালিবে ভতিজা মুহাম্মাদকো ডাঙৰ-দীঘল কৰিছিল। পিছত যেতিয়া আবু তালিব দৰিদ্ৰতাত পৰিল, তেতিয়া আলীক প্ৰায় পাঁচ বছৰ বয়সত নিজৰ ঘৰলৈ লৈ যায় আৰু মুহাম্মাদ আৰু তেওঁৰ পত্নী খাদিজাই ডাঙৰ-দীঘল কৰে।^৯

প্ৰায় এঘাৰ বছৰ বয়সত,^১০ আলী মুহাম্মাদৰ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি ইছলাম স্বীকাৰ কৰা প্ৰথম সকলৰ ভিতৰত অন্যতম। আলীয়ে হয় খাদিজাৰ পিছত নহয় খাদিজা আৰু মুহাম্মাদৰ উত্তৰাধিকাৰী আবু বকৰৰ পিছত তেনে কৰিছিল। ইয়াত সঠিক ক্ৰমৰ বিষয়ে ছিয়া আৰু ছুন্নী পণ্ডিতসকলৰ মাজত বিতৰ্ক চলি আছে যদিও^১১ আদিম সূত্ৰসমূহে আলীক আবু বকৰৰ আগত স্থান দিছে।^১২ মক্কাত মুহাম্মাদৰ ইছলাম ধৰ্মৰ আহ্বান ৬১০ চনৰ পৰা ৬২২ চনলৈকে চলিছিল, এই সময়ছোৱাত আলীয়ে সৰু মুছলমান সম্প্ৰদায় বিশেষকৈ দৰিদ্ৰসকলক অধ্যৱসায়ীভাৱে সমৰ্থন কৰিছিল।^১৩ প্ৰথম অৱতীৰ্ণৰ প্ৰায় তিনি বছৰৰ পিছত,^১৪ মুহাম্মাদে নিজৰ আত্মীয়সকলক ভোজৰ বাবে গোটাই লৈ ইছলামলৈ নিমন্ত্ৰণ জনাইছিল আৰু তেওঁলোকৰ সহায় বিচাৰিছিল।^১৫ ছুন্নী ইতিহাসবিদ আল-তাবাৰী (মৃত্যু ৯২৩)ৰ মতে প্ৰায় চৈধ্য বছৰ বয়সত^১৬১৭ আলী আছিল তাত একমাত্ৰ আত্মীয় যিয়ে তেওঁৰ সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল, তাৰ পিছত মুহাম্মাদে তেওঁৰ অতিথিসকলক কৈছিল যে আলী তেওঁৰ ভাতৃ আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী^১৮১৯ বুলি কৈছিল। এই খণ্ডটোৰ ছিয়া ব্যাখ্যা হ’ল যে মুহাম্মাদে ইতিমধ্যে আলীক নিজৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে নিযুক্তি দিছিল।^২০২১

মুহাম্মাদৰ সংগীত্ব

৬২২ চনত হত্যাৰ পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে খবৰ পোৱাৰ লগে লগে মুহাম্মাদ ইয়াথ্ৰিবলৈ পলায়ন কৰে, যিটো বৰ্তমান মদিনা নামেৰে জনাজাত, কিন্তু আলী তেওঁৰ প্ৰৱঞ্চক হিচাপে পিছ পৰি থাকিল।^২২২৩ আলীয়ে যে মুহাম্মাদৰ বাবে নিজৰ জীৱন বিপন্ন কৰিছিল, সেইটোৱেই কোৰআনৰ অংশটো প্ৰকাশ কৰাৰ কাৰণ বুলি কোৱা হয়, "কিন্তু এক প্ৰকাৰৰ মানুহো আছে যিয়ে ঈশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ নিজৰ জীৱন ত্যাগ কৰে।" ^{২৪২৫২৬} এই প্ৰব্ৰজনে ইছলামিক কেলেণ্ডাৰ (আৰবী জিজৰী)ৰ আৰম্ভণিৰ সূচনা কৰে। তাত মুহাম্মাদৰ হাতত ন্যস্ত কৰা সামগ্ৰী ঘূৰাই দি আলীও মক্কাৰ পৰা পলায়ন কৰে।^২৭ পিছলৈ মদিনাত মুহাম্মাদে আলীক নিজৰ ভাতৃ হিচাপে বাছি লৈছিল যেতিয়া তেওঁ মুছলমানসকলক ভ্ৰাতৃত্ববোধৰ চুক্তিৰ বাবেযোৰ কৰিছিল।^২৮ ৬২৩–৬২৫ চনৰ আশে-পাশে মুহাম্মাদে নিজৰ কন্যা ফাতিমাক সেই সময়ত প্ৰায় বাইশ বছৰ বয়সৰ আলীক বিয়া কৰায়।^{২৯৩০৩১} মুহাম্মাদে ইয়াৰ পূৰ্বে তেওঁৰ কিছুমান সংগী বিশেষকৈ আবু বকৰ আৰু উমৰ ফাতিমাৰ বাবে বিবাহৰ প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰিছিল।^{৩২৩৩৩৪}

মুবাহালাৰ ঘটনা

মহাকাব্য খাভাৰন্নামাৰ এটা ফলিঅ']]

দক্ষিণ আৰবত অৱস্থিত নাজৰানৰ পৰা এজন খ্ৰীষ্টান দূতে প্ৰায় ৬৩২ চনত মদিনাত উপস্থিত হৈ মুহাম্মাদৰ সৈতে শান্তি চুক্তিত আলোচনা কৰে।^৩৫৩৬ দূতে মুহাম্মাদৰ সৈতে যীচুৰ স্বভাৱৰ বিষয়েও বিতৰ্ক কৰিছিল, সেয়া মানৱীয় বা ঐশ্বৰিক।^৩৭৩৮ এই খণ্ডটোৰ সৈতে জড়িত কোৰআনৰ ৩:৬১ আয়াত,^৩৯ য'ত মুহাম্মাদক নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে যে তেওঁৰ বিৰোধীসকলক মুবাহালা (শূন্যতঃ 'পাৰস্পৰিক অভিশাপ') প্ৰত্যাহ্বান জনাওক,^৪০ হয়তো যেতিয়া তেওঁলোকৰ বিতৰ্কই অচলাৱস্থাত উপনীত হৈছিল।^৪১ অৱশেষত প্ৰতিনিধি দলটোৱে প্ৰত্যাহ্বানৰ পৰা আঁতৰি গ’লেও,^৪২ মুহাম্মাদে মুবাহালাৰ উপলক্ষে আলী, তেওঁৰ পত্নী ফাতিমা আৰু তেওঁলোকৰ দুজন পুত্ৰ হাছান আৰু হুছেইনৰ সৈতে উপস্থিত হয়।^৪৩৪৪ মুহাম্মাদে এই চাৰিজনক তেওঁৰ সাক্ষী আৰু নিশ্চয়তাদাতা হিচাপে,^৪৫৪৬ মুবাহাল অনুষ্ঠানত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাটোৱে সম্ভৱতঃ সম্প্ৰদায়টোৰ ভিতৰত তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় পদবী বৃদ্ধি কৰিছিল।^৪৭৪৮ যদি আয়াতত থকা ‘আমি নিজেই’ শব্দটো আলী আৰু মুহাম্মাদৰ উল্লেখ, তেন্তে ছিয়া লেখকসকলে যুক্তি দিয়াৰ দৰে প্ৰথমটোৱেও কোৰআনত দ্বিতীয়টোৰ দৰেই ধৰ্মীয় কৰ্তৃত্ব লাভ কৰাটো স্বাভাৱিক।^৪৯৫০

ৰাজনৈতিক কেৰিয়াৰ

মদিনাত আলীয়ে মুহাম্মাদৰ সম্পাদক আৰু উপ-সভাপতি হিচাপে কাম কৰিছিল।^৫১৫২ কোৰআন লিখাৰ দায়িত্ব দিয়া লিখকসকলৰ ভিতৰত তেওঁ অন্যতম আছিল।^৫৩ ৬২৮ চনত আলীয়ে মুছলমান আৰু মক্কা পৌত্তলিকসকলৰ মাজত হোৱা শান্তি চুক্তি আল-হুদাইবিয়া সন্ধিৰ চৰ্তসমূহ লিখি উলিয়াইছিল,^৫৪৫৫ নীতিগত ছুন্নী সূত্ৰ ছুনান আল-নাছাইৰ মতে ৬৩০ চনত আল্লাহৰ আদেশে মুহাম্মাদক মক্কাত কোৰআনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘোষণাৰ বাবে আবু বকৰৰ ঠাইত আলীক নিযুক্তি দিবলৈ ঠেলি দিছিল বুলি কোৱা হয়।^৫৬ ৬৩০ চনত মক্কা বিজয় ৰক্তহীন হোৱাতো আলীয়ে সহায় কৰিছিল আৰু পিছলৈ কাবাত ৰখা মূৰ্তিবোৰ ধ্বংস কৰিছিল।^৫৭ ৬৩১ চনত আলীক য়েমেনত ইছলাম প্ৰচাৰ কৰিবলৈ পঠিওৱা হয়,^৫৮ যাৰ ফলস্বৰূপে হামদানীসকলে শান্তিপূৰ্ণভাৱে ধৰ্মান্তৰিত হয়।^৫৯৬০ মুছলমান আৰু বানু জাধিমাৰ মাজত হোৱা ৰক্তবিবাদো শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমাধান কৰিলে আলীয়ে।^৬১

সামৰিক কেৰিয়াৰ

, ইজিপ্তৰ কায়ৰোৰ বাব আল-নাছৰত খোদিত]]

৬৩০ চনত তাবুক অভিযানৰ বাহিৰে আন সকলো সামৰিক অভিযানত আলীয়ে মুহাম্মাদৰ লগত গৈছিল, য'ত আলীক মদিনাৰ দায়িত্বত ৰখা হৈছিল।^৬২ এই পদৰ হাদীছ এই উপলক্ষে জড়িত হৈ আছে, "আপুনি আলী, হাৰোণে মোচিৰ ওচৰত থিয় দিয়াৰ দৰে মোৰ ওচৰত থিয় দিবলৈ সন্তুষ্ট নহয়নে, মাথোঁ মোৰ পিছত কোনো নবী নাথাকিব?" এই কথাষাৰ ছুন্নী সূত্ৰ ছহীহ আল-বুখাৰী আৰু ছহীহ মুছলিম আদিত প্ৰকাশ পাইছে।^৬৩ ছিয়াসকলৰ বাবে এই হাদীছে মুহাম্মাদৰ উত্তৰাধিকাৰী হোৱাৰ আলীৰ দখল কৰা অধিকাৰক বুজায়।^৬৪ মুহাম্মাদৰ অনুপস্থিতিত আলীয়ে ৬২৮ চনত ফাদকলৈ অভিযানৰ কমাণ্ডাৰ কৰে।^৬৫৬৬

যুদ্ধক্ষেত্ৰত বীৰত্বৰ বাবে,^৬৭৬৮ আৰু পৰাজিত শত্ৰুৰ প্ৰতি উদাৰতাৰ বাবে আলী বিখ্যাত আছিল।^৬৯ বদৰ যুদ্ধ (৬২৪) আৰু খাইবৰ যুদ্ধ (৬২৮)ত তেওঁ পঞ্জিকা বাহক আছিল।^৭০ উহুদ যুদ্ধত (৬২৫) আৰু হুনাইন যুদ্ধত (৬৩০) মুহাম্মাদক তেওঁ জোৰদাৰভাৱে ৰক্ষা কৰিছিল,^৭১৭২ আৰু খাইবাৰ যুদ্ধত মুছলমানসকলৰ জয়ৰ কাৰণ তেওঁৰ সাহস বুলি কোৱা হৈছে,^৭৩ য’ত তেওঁ শত্ৰুৰ দুৰ্গৰ লোহাৰ দুৱাৰখন ফালি পেলোৱা বুলি কোৱা হয়।^৭৪ আলীয়ে ৬২৭ চনত খাদ যুদ্ধত পৌত্তলিক চেম্পিয়ন ওমৰ ইবনে আব্দ ৱুদকো পৰাস্ত কৰে।^৭৫ আল-তাবাৰীৰ মতে,^৭৬ মুহাম্মাদে উহুদত এটা ঐশ্বৰিক মাত শুনি ৰিপৰ্ট কৰিছে, "[তাত] জুলফিকাৰ [আলীৰ তৰোৱাল]ৰ বাহিৰে আন কোনো তৰোৱাল নাই, [আলীৰ বাহিৰে] কোনো শূৰ্ত যুৱক (ফাতা) নাই।"^৭৭৭৮ আলী আৰু আন এজন সংগী জুবাইৰে ৬২৬ – ৬২৭ চনত বিশ্বাসঘাতকতাৰ বাবে বানু কোৰাইজা লোকসকলক হত্যা কৰাৰ কাম আপাত দৃষ্টিত চোৱাচিতা কৰিছিল যদিও,^৭৯ এই বিৱৰণীৰ ঐতিহাসিকতাক লৈ সন্দেহ কৰা হৈছে।^{৮০৮১৮২}

ঘদিৰ খুম্ম

৬৩২ চনত হজযাত্ৰাৰ পৰা উভতি অহাৰ সময়ত মুহাম্মাদে ঘদিৰ খুম্মত হজযাত্ৰীসকলৰ বৃহৎ কাৰাভানখন ৰখাই জামাতৰ নামাজৰ পিছত তেওঁলোকক সম্বোধন কৰে।^৮৩ নামাজৰ অন্তত,^৮৪ মুহাম্মাদে বহু সংখ্যক মুছলমানক এটা ধৰ্মধ্বনি দিলে য’ত তেওঁ কোৰআন আৰু তেওঁৰ আহলে-বায়ত (শব্দ অৰ্থত ‘ঘৰৰ মানুহ’, তেওঁৰ পৰিয়াল)ৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।^{৮৫৮৬৮৭৮৮} তাৰ পিছত আলীৰ হাতত ধৰি মুহাম্মাদে সুধিলে যে তেওঁ নিজৰ তুলনাত বিশ্বাসীসকলৰ ওপৰত আউলা (সাম্প্ৰতিক অৰ্থত ‘অধিক কৰ্তৃত্ব ৰাখে’ বা ‘ঘনিষ্ঠ’) নহয় নেকি,^৮৯৯০ এইটো স্পষ্টভাৱে কোৰআনৰ ৩৩:৬ আয়াতৰ উল্লেখ আছে।^৯১৯২ যেতিয়া তেওঁলোকে দৃঢ়তাৰে ক’লে,^৯৩ তেতিয়া মুহাম্মাদে ঘোষণা কৰিলে, "মই যাৰ মওলা, আলী তেওঁৰ মওলা।"^৯৪৯৫ ছুন্নী সূত্ৰ মুছনাদ ইবনে হাম্বলে লগতে কয় যে মুহাম্মাদে এই কথা আৰু তিনি-চাৰিবাৰ আওৰাইছিল আৰু ওমৰে ধৰ্মধ্বনিৰ পিছত আলীক অভিনন্দন জনাইছিল, "আপুনি এতিয়া প্ৰতিজন বিশ্বাসী পুৰুষ-মহিলাৰ মাওলা হৈ পৰিছে।"^৯৬৯৭ ইয়াৰ পূৰ্বে মুহাম্মাদে মুছলমানসকলক তেওঁৰ আগতীয়া মৃত্যুৰ বিষয়ে সতৰ্ক কৰি দিছিল।^{৯৮৯৯১০০} ছিয়া সূত্ৰই এই অনুষ্ঠানৰ বিষয়ে অধিক বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে, এই ঘোষণাক কোৰআনৰ ৫:৩ আৰু ৫:৬৭ আয়াতৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে।^১০১

ঘদিৰ খুম্মৰ সত্যতাক লৈ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাটো খুব কমেইহে হয়,^{১০২১০৩১০৪১০৫} কিয়নো ধ্ৰুপদী ইছলামিক উৎসসমূহত ইয়াৰ "আটাইতকৈ ব্যাপকভাৱে স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত আৰু প্ৰমাণিত" প্ৰতিবেদনসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^১০৬ কিন্তু মাওলা বহু অৰ্থপূৰ্ণ আৰবী শব্দ আৰু ঘদিৰ খুম্মৰ প্ৰসংগত ইয়াৰ ব্যাখ্যা সাম্প্ৰদায়িক ৰেখাৰে বিভক্ত। ছিয়া সূত্ৰই মাওলাক ‘নেতা’, ‘মাষ্টৰ’, আৰু ‘পট্ৰ’ন’ বুলি ব্যাখ্যা কৰে,^১০৭ আনহাতে ছুন্নী সূত্ৰই ইয়াক আলীৰ প্ৰতি প্ৰেম বা সমৰ্থন বুলি ব্যাখ্যা কৰে।^{১০৮১০৯} গতিকে ছিয়াসকলে ঘদিৰ খুম্মক মুহাম্মাদৰ ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্বৰ সৈতে আলীৰ ইনভেষ্টিচাৰ হিচাপে গণ্য কৰে,^{১১০১১১১১২} আনহাতে ছুন্নীসকলে ইয়াক দুয়োজন ব্যক্তিৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে^{১১৩১১৪১১৫} বা আলীয়ে মুহাম্মাদৰ ইচ্ছা কাৰ্যকৰী কৰা উচিত বুলি গণ্য কৰে।^১১৬ ছিয়াসকলে ঘোষণাৰ অসাধাৰণ প্ৰকৃতিৰ দিশটো আঙুলিয়াই দিয়ে,^১১৭ কোৰআন আৰু পাঠ্যগত প্ৰমাণ দিয়ে,^{১১৮১১৯১২০} আৰু হাদীছত কৰ্তৃত্বৰ বাহিৰে মাওলাৰ অন্যান্য অৰ্থসমূহ আঁতৰাই পেলোৱাৰ যুক্তি আগবঢ়ায়,^১২১ আনহাতে ছুন্নীসকলে আলীৰ বিষয়ে পূৰ্বৰ অভিযোগৰ সৰল সঁহাৰি হিচাপে ঘদিৰ খুম্মৰ গুৰুত্বক নূন্যতম কৰে।^১২২ অনুমানিকভাৱে তেওঁৰ বৈধতাৰ প্ৰত্যাহ্বান প্ৰতিহত কৰিবলৈ^১২৩ খিলাফতৰ সময়ছোৱাত আলীয়ে মুছলমানসকলক ঘদিৰ খুম্মৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ সাক্ষ্য আগবঢ়াবলৈ কৈছিল বুলি জনা যায়।^{১২৪১২৫১২৬}

ৰাছিদুন খলিফাসকলৰ অধীনত জীৱন

মুহাম্মাদৰ উত্তৰাধিকাৰ

ছাকিফা

৬৩২ চনত আলীৰ বয়স ত্ৰিশ বছৰৰ আৰম্ভণিতে মুহাম্মাদৰ মৃত্যু হয়।^১২৭ তেওঁ আৰু অন্যান্য ঘনিষ্ঠ আত্মীয়ই সমাধিস্থ কৰাৰ বাবে সাজু হৈ থকাৰ সময়তে,^{১২৮১২৯} আনছাৰ (মদিনাৰ স্থানীয় লোক, লিট. ‘সহায়ক’)ৰ এটা দলে মুছলমানসকলৰ ভৱিষ্যতৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিবলৈ বা তেওঁলোকৰ চহৰ মদিনা পুনৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ছাকিফাত গোট খাইছিল। ছাকিফাত থকা মুহাজিৰুণ (মক্কা ধৰ্মান্তৰিত, অৰ্থাত ‘প্ৰব্ৰজনকাৰী’)ৰ কেইজনমান প্ৰতিনিধিৰ ভিতৰত আবু বকৰ আৰু উমৰ আছিল।^১৩০ আলীৰ অনুপস্থিতিত ছাকিফাত আলীৰ গোচৰটো বিফলভাৱে উত্থাপন কৰা হৈছিল,^{১৩১১৩২} আৰু শেষত তাত উপস্থিতসকলে আবু বাকৰক নেতৃত্বত নিযুক্তি দিছিল এক উত্তপ্ত বিতৰ্কৰ অন্তত যিটো হিংসাত্মক হৈ পৰিছিল বুলি কোৱা হয়।^১৩৩ ছাকিফাত বংশৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাই আবু বকৰৰ সপক্ষে মূল ভূমিকা পালন কৰিছিল,^{১৩৪১৩৫} আৰু আলীক প্ৰাৰ্থী হিচাপে লৈ এখন বহল পৰিষদ (ছুৰা)ত ইয়াৰ ফলাফল বেলেগ আছিল।^{১৩৬১৩৭} বিশেষকৈ বংশগত উত্তৰাধিকাৰৰ কুৰাইশ্ব পৰম্পৰাই আলীক প্ৰবলভাৱে অনুকূল কৰিছিল,^{১৩৮১৩৯১৪০} যদিও তেওঁৰ যৌৱনে তেওঁৰ গোচৰটো দুৰ্বল কৰি তুলিছিল।^{১৪১১৪২} ইয়াৰ বিপৰীতে আবু বকৰৰ উত্তৰাধিকাৰ (খলিফাত) প্ৰায়ে এই ভিত্তিত ন্যায্যতা প্ৰদান কৰা হয় যে তেওঁ মুহাম্মাদৰ অন্তিম দিনত কিছুমান নামাজৰ নেতৃত্ব দিছিল^{১৪৩১৪৪} যদিও এনে প্ৰতিবেদনৰ সত্যতা আৰু ৰাজনৈতিক তাৎপৰ্য্যক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে।^{১৪৫১৪৬১৪৭}

ফাতিমাৰ ঘৰত আক্ৰমণ

মদিনাত আবু বকৰৰ নিযুক্তিৰ প্ৰতি সামান্য প্ৰতিৰোধৰ সন্মুখীন হোৱাৰ বিপৰীতে^১৪৮ অতি সোনকালেই বানু হাছিম আৰু মুহাম্মাদৰ কিছু সহযোগীয়ে আলীৰ ঘৰত প্ৰতিবাদত গোট খাইছিল।^{১৪৯১৫০} তাৰ ভিতৰত জুবাইৰ আৰু মুহাম্মদৰ ককাক আব্বাছ আছিল।^১৫১ সম্ভৱতঃ ঘদিৰ খুম্মৰ কথা উল্লেখ কৰি, এই প্ৰতিবাদকাৰীসকলে আলীক মুহাম্মাদৰ সঠিক উত্তৰাধিকাৰী বুলি ধৰি লৈছিল।^{১৫২১৫৩ ১৫৪} ইয়াৰ উপৰিও^১৫৫ আল-তাবাৰীয়ে প্ৰকাশ কৰা অনুসৰি তাৰ পিছত উমৰে অস্ত্ৰধাৰী গোট এটাক নেতৃত্ব দি আলীৰ বাসগৃহলৈ লৈ যায় আৰু আলী আৰু তেওঁৰ সমৰ্থকসকলে আবু বকৰৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰকাশ নকৰিলে ঘৰটোত জুই জ্বলাই দিয়াৰ ভাবুকি দিয়ে।^{১৫৬১৫৭১৫৮১৫৯} অতি সোনকালেই দৃশ্যটো হিংসাত্মক হৈ পৰে^{১৬০১৬১} যদিও আলীৰ পত্নী ফাতিমাই তেওঁলোকক অনুৰোধ কৰাৰ পিছতে ভিৰ পিছুৱাই যায়।^১৬২ পিছত আবু বকৰে বানু হাছিমৰ ওপৰত সফল বৰ্জন কৰে^১৬৩ আৰু অৱশেষত আলীৰ প্ৰতি থকা সমৰ্থন ত্যাগ কৰে।^{১৬৪১৬৫} যেতিয়ালৈকে ফাতিমাৰ পিতৃ মুহাম্মাদৰ মৃত্যু নহয় সম্ভৱতঃ আলীয়ে নিজেই আবু বকৰৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰকাশ কৰা নাছিল।^১৬৬ ছিয়া সূত্ৰত ডেকা ফাতিমাৰ মৃত্যু (আৰু গৰ্ভপাত)ৰ কাৰণ আবু বকৰৰ আদেশত আলীক বশ কৰিবলৈ তেওঁৰ ঘৰত আক্ৰমণ কৰা বুলি কোৱা হয়।^{১৬৭১৬৮১৬৯} ছুন্নীসকলে এই বাতৰিসমূহ স্পষ্টভাৱে নাকচ কৰে^১৭০ যদিও তেওঁলোকৰ প্ৰাৰম্ভিক সূত্ৰত প্ৰমাণ পোৱা গৈছে যে ফাতিমাৰ ঘৰত বলপূৰ্বকভাৱে প্ৰৱেশ কৰি আলীক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা এটা গোট,^{১৭১১৭২১৭৩} যিটো কাণ্ডৰ বাবে আবু বকৰে মৃত্যুশয্যাত অনুশোচনা কৰিছিল।^{১৭৪১৭৫} সম্ভৱতঃ বানু হাছিমক দুৰ্বল কৰাৰ ৰাজনৈতিক পদক্ষেপ,^{১৭৬১৭৭১৭৮১৭৯} আবু বকৰে ইয়াৰ পূৰ্বে ফাতিমাৰ পৰা ফাদকৰ চহকী মাটি জব্দ কৰিছিল, যিবোৰক তাই পিতৃৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰ (বা উপহাৰ) বুলি গণ্য কৰিছিল।^{১৮০১৮১} ফাদক জব্দ কৰাটো প্ৰায়ে ছুন্নী উৎসত নবীগত উত্তৰাধিকাৰৰ বিষয়ে হাদিছৰ সৈতে ন্যায্যতা প্ৰদান কৰা হয়, যাৰ সত্যতাক আংশিকভাৱে সন্দেহ কৰা হৈছে কাৰণ ই কোৰআনৰ নিষেধাজ্ঞাৰ বিৰোধিতা কৰে।^{১৮২১৮৩}

আবু বকৰৰ খিলাফত (ৰাজ্য ৬৩২–৬৩৪)

জনসমৰ্থনৰ অভাৱত আলীয়ে অৱশেষত মুছলমান ঐক্যৰ স্বাৰ্থত আবু বকৰৰ কালিক শাসন মানি লৈছিল।^{১৮৪১৮৫১৮৬} বিশেষকৈ আলীয়ে বলপূৰ্বক খিলাফতৰ পিছত লগা প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰিছিল।^{১৮৭১৮৮} তথাপিও তেওঁ নিজৰ যোগ্যতা আৰু মুহাম্মাদৰ সৈতে আত্মীয়তাৰ বাবে নিজকে নেতৃত্বৰ বাবে আটাইতকৈ যোগ্য প্ৰাৰ্থী হিচাপে গণ্য কৰিছিল।^{১৮৯১৯০১৯১} প্ৰমাণৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে আলীয়ে নিজকে মুহাম্মাদৰ নিৰ্দিষ্ট উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে গণ্য কৰিছিল।^{১৯২১৯৩১৯৪} মুহাম্মাদৰ জীৱনকালৰ বিপৰীতে,^{১৯৫১৯৬} আবু বকৰ আৰু তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী ওমৰ আৰু উছমানৰ খিলাফতৰ সময়ত আলীয়ে ৰাজহুৱা জীৱনৰ পৰা অৱসৰ গ্ৰহণ কৰিছিল।^{১৯৭১৯৮১৯৯} আলিয়ে ৰিদ্দা যুদ্ধ আৰু আৰম্ভণিৰ মুছলমান বিজয়ত অংশগ্ৰহণ কৰা নাছিল যদিও,^২০০ তেওঁ চৰকাৰ আৰু ধৰ্মীয় বিষয়ত আবু বকৰ আৰু ওমৰৰ উপদেষ্টা হৈয়েই আছিল।^{২০১২০২} কিন্তু আলীৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সংঘাতৰ বিষয়েও ভালদৰে নথিভুক্ত কৰা হৈছে যদিও,^{২০৩২০৪২০৫} ছুন্নী উৎসত বহুলাংশে আওকাণ কৰা হৈছে।^{২০৬২০৭} এই উত্তেজনাসমূহৰ সাৰ্থকতা আছিল ৬৪৪ চনত নিৰ্বাচনী পৰিষদৰ কাৰ্য্যবিধিৰ সময়ত যেতিয়া আলীয়ে প্ৰথম দুজন খলিফাৰ অগ্ৰাধিকাৰৰ দ্বাৰা বান্ধ খাই থাকিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল।^{২০৮২০৯} ইয়াৰ বিপৰীতে ছিয়া সূত্ৰসমূহে আবু বকৰৰ প্ৰতি আলীৰ প্ৰতিজ্ঞাক ৰাজনৈতিক সুবিধাজনক (তাকিয়া) (জোৰ-জবৰদস্তি) কাৰ্য্য হিচাপে লয়।^২১০ আলীৰ সৈতে হোৱা সংঘাতবোৰ হয়তো ছিয়া সূত্ৰত বৃদ্ধি পাইছে।^২১১

ওমৰৰ খিলাফত (ৰাজ্য ৬৩৪–৬৪৪)

৬৩৪ চনত তেওঁৰ মৃত্যুৰ পূৰ্বে আবু বকৰে ওমৰক তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে নিযুক্তি দিছিল।^২১২ এই নিযুক্তি সন্দৰ্ভত আলীৰ পৰামৰ্শ লোৱা হোৱা নাছিল, যিটো প্ৰথম অৱস্থাত একাংশ জ্যেষ্ঠ সংগীয়ে প্ৰতিহত কৰিছিল।^২১৩ আলীয়ে নিজেই এইবাৰ কোনো দাবী হেঁচা নিদিলে আৰু ওমৰৰ খিলাফতৰ সময়ত ৰাজহুৱা কাম-কাজৰ পৰা আঁতৰি থাকিল,^২১৪ তথাপিও তেওঁ কিছুমান বিশেষ বিষয়ত আলীৰ পৰামৰ্শ লৈছিল।^{২১৫২১৬} উদাহৰণস্বৰূপে, মদিনা (হিজিৰা)লৈ প্ৰব্ৰজনক ইছলামিক কেলেণ্ডাৰৰ আৰম্ভণি হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ ধাৰণাটোৰ বাবে আলীক কৃতিত্ব দিয়া হয়।^২১৭ তথাপিও আলীৰ ৰাজনৈতিক পৰামৰ্শক চাগে আওকাণ কৰা হ’ল।^২১৮ উদাহৰণস্বৰূপে, ওমৰে ইছলামিক অগ্ৰাধিকাৰ অনুসৰি অতিৰিক্ত ৰাজ্যিক ৰাজহ বিতৰণ কৰিবলৈ ৰাজ্যিক পঞ্জী (দিৱান) উদ্ভাৱন কৰিছিল যদিও,^২১৯ আলীয়ে মুহাম্মাদ আৰু আবু বকৰৰ প্ৰথা অনুসৰণ কৰি সেই ৰাজহ মুছলমানসকলৰ মাজত সমানে বিতৰণ কৰিব লাগে বুলি ধৰি লৈছিল।^{২২০২২১} ডামাস্কাছৰ ওচৰৰ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিসকলৰ কৌশলগত বৈঠকতো আলী অনুপস্থিত আছিল।^২২২ আলীয়ে ওমৰৰ সামৰিক অভিযানত অংশ লোৱা নাছিল যদিও,^{২২৩২২৪} ৰাজহুৱাভাৱে আপত্তিও কৰা যেন নালাগে।^২২৫ ওমৰে সম্ভৱতঃ বানু হাছিমত নবী আৰু খিলাফতৰ সংমিশ্ৰণৰ বিৰোধিতা কৰিছিল,^{২২৬২২৭} আৰু এইদৰে তেওঁ মুহাম্মাদক মৃত্যুশয্যাত নিজৰ ইচ্ছা নিৰ্ধাৰণ কৰাত বাধা দিছিল,^{২২৮২২৯২৩০} সম্ভৱতঃ তেওঁ আলীক স্পষ্টভাৱে তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে নিযুক্তি দিব পাৰে বুলি আশংকা কৰিছিল।^২৩১ তথাপিও হয়তো আলীৰ সহযোগিতামূলক শাসন আঁচনিখনত সহযোগিতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্ধি কৰি ওমৰে খিলাফতৰ সময়ত আলী আৰু বানু হাছিমৰ ওচৰত কিছু সীমিত প্ৰস্তাৱ দিছিল।^২৩২ উদাহৰণস্বৰূপে, ওমৰে মদিনাত থকা মুহাম্মাদৰ বাগিচাসমূহ আলীলৈ ঘূৰাই দিছিল, কিন্তু ফাদাক আৰু খাইবাৰক ৰাখিছিল।^২৩৩ কিছুমান হিচাপ অনুসৰি ওমৰে আলীৰ কন্যা উম্ম কুলছুমক বিয়া কৰাবলৈ জোৰ দিছিল, যিটো কথাত আলীয়ে অনিচ্ছা সত্ত্বেও সন্মতি দিছিল যেতিয়া প্ৰাক্তনজনে তেওঁৰ দাবীৰ বাবে জনসমৰ্থন লাভ কৰিছিল।^২৩৪

উছমানৰ নিৰ্বাচন (৬৪৪)

৬৪৪ চনত মৃত্যুৰ পূৰ্বে,^২৩৫ ওমৰে নিজৰ মাজৰ পৰা পৰৱৰ্তী খলিফা বাছনি কৰাৰ দায়িত্ব এটা সৰু কমিটীক দিছিল।^২৩৬ আলী আৰু উছমান এই কমিটীৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী প্ৰাৰ্থী আছিল,^{২৩৭২৩৮} যাৰ সদস্যসকল আটাইকেইজনেই আছিল কুৰাইশ্ব জনগোষ্ঠীৰ মুহাম্মাদৰ আদিম সংগী।^২৩৯ আন এজন সদস্য আব্দুল ৰহমান ইবনে আৱফক হয় কমিটীয়ে নহয় উমৰে নিৰ্ণায়ক ভোট দিছিল।^{২৪০২৪১২৪২} বিবেচনাৰ অন্তত ইবনে আৱফে তেওঁৰ ভায়েক উছমানক পৰৱৰ্তী খলিফা হিচাপে নিযুক্তি দিয়ে,^{২৪৩২৪৪} যেতিয়া পিছৰজনে প্ৰথম দুজন খলিফাৰ নজিৰ অনুসৰণ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।^২৪৫ ইয়াৰ বিপৰীতে আলীয়ে এই চৰ্ত নাকচ কৰিলে,^{২৪৬২৪৭} বা এৰাই চলি উত্তৰ দিলে।^২৪৮ উছমানৰ প্ৰতি পক্ষপাতিত্ব কৰা কমিটীখনত আনছাৰসকলৰ প্ৰতিনিধিত্ব নাছিল।^{২৪৯২৫০২৫১২৫২২৫৩} এই দুয়োটা কাৰকে আলীৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰিছিল,^{২৫৪২৫৫২৫৬} যাক কেৱল কাৰ্য্যবিধিৰ পৰা বাদ দিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।^২৫৭

উছমানৰ খিলাফত (ৰাজ্য ৬৪৪–৬৫৬)

উছমানক নেপোটিজম,^২৫৮ দুৰ্নীতি,^{২৫৯২৬০} আৰু অন্যায়ৰ অভিযোগত বহুলভাৱে অভিযুক্ত কৰা হৈছিল।^২৬১ আলীয়েও উছমানৰ আচৰণক সমালোচনা কৰিছিল,^{২৬২২৬৩২৬৪} তেওঁৰ আত্মীয়সকলৰ বাবে দিয়া আড়ম্বৰপূৰ্ণ উপহাৰসমূহকে ধৰি।^{২৬৫২৬৬} আলীয়ে আবু ধৰ আৰু আম্মাৰৰ দৰে স্পষ্টবাদী সংগীসকলকো সুৰক্ষা দিছিল,^{২৬৭২৬৮} আৰু সামগ্ৰিকভাৱে উছমানৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণকাৰী প্ৰভাৱৰ কাম কৰিছিল।^২৬৯ আলীৰ কিছুমান সমৰ্থক বিৰোধী আন্দোলনৰ অংশ আছিল,^{২৭০২৭১} তেওঁলোকৰ প্ৰচেষ্টাত যোগ দিছিল মুহাম্মাদৰ জ্যেষ্ঠ সংগী তালহা আৰু জুবাইৰ আৰু তেওঁৰ বিধৱা আয়শা।^{২৭২২৭৩২৭৪} আলীৰ এনে সমৰ্থকসকলৰ ভিতৰত মালিক আল-আষ্টাৰ আৰু অন্যান্য ধৰ্মীয়ভাৱে বিদ্বান কুৰা (শব্দ অৰ্থত ‘কোৰআন পাঠক’) আছিল।^{২৭৫২৭৬} এই সমৰ্থকসকলে আলীক পৰৱৰ্তী খলিফা হিচাপে চাব বিচাৰিছিল যদিও তেওঁলোকৰ সৈতে তেওঁৰ সমন্বয়ৰ কোনো প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।^২৭৭ আলীয়ে বিদ্ৰোহীসকলক নেতৃত্ব দিয়াৰ অনুৰোধো নাকচ কৰিছিল,^{২৭৮২৭৯} যদিও তেওঁ সম্ভৱতঃ তেওঁলোকৰ অভিযোগৰ প্ৰতি সহানুভূতিশীল আছিল।^{২৮০২৮১} সেয়েহে তেওঁক বিৰোধীৰ বাবে স্বাভাৱিক কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল,^২৮২ অন্ততঃ নৈতিকভাৱে।^২৮৩

উছমানৰ হত্যা (৬৫৬)

তেওঁলোকৰ অভিযোগ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ৬৫৬ চনত প্ৰাদেশিক বিৰোধীসকলে মদিনাত ঢাল খায়।^২৮৪ ইজিপ্তৰ বিৰোধীয়ে আলীৰ পৰামৰ্শ বিচাৰিছিল আৰু আলীয়ে তেওঁলোকক উছমানৰ সৈতে আলোচনা কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল।^{২৮৫২৮৬} একেদৰেই আলীয়ে ইৰাকৰ বিৰোধীক হিংসাৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ কয়, যিটো তেওঁলোকে গুৰুত্ব দিয়ে।^২৮৭ তেওঁলোকৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক অভিযোগসমূহৰ সমাধানৰ বাবে,^{২৮৮২৮৯} তেওঁ উছমান আৰু বিৰোধীসকলৰ মাজতো বাৰে বাৰে মধ্যস্থতা কৰিছিল।^{২৯০২৯১২৯২} বিশেষকৈ আলীয়ে আলোচনা কৰি সেই চুক্তিৰ নিশ্চয়তা দিছিল যিয়ে প্ৰথম ঘেৰাওৰ অন্ত পেলাইছিল।^{২৯৩২৯৪} তাৰ পিছত তেওঁ উছমানক ৰাজহুৱাভাৱে তওবা কৰিবলৈ পতিয়ন নিয়াইছিল,^২৯৫ কিন্তু খলিফায়ে অতি সোনকালেই তেওঁৰ বক্তব্য প্ৰত্যাহাৰ কৰে, সম্ভৱতঃ তেওঁৰ সম্পাদক মাৰৱান ইবনে আল-হাকামে হেঁচা দিছিল।^২৯৬ ইজিপ্তৰ বিদ্ৰোহীয়ে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে উছমানৰ বাসগৃহ ঘেৰাও কৰে যেতিয়া তেওঁলোকে তেওঁলোকক শাস্তি দিয়াৰ নিৰ্দেশ দিয়া এখন চৰকাৰী পত্ৰ আটক কৰে। তেওঁলোকে খলিফাক পদত্যাগ কৰাৰ দাবী জনায় যদিও তেওঁ নাকচ কৰে আৰু চিঠিখনৰ বিষয়ে নিজৰ নিৰ্দোষতা বজাই ৰাখে,^২৯৭ যাৰ বাবে প্ৰাৰম্ভিক উৎসসমূহত মাৰৱানক প্ৰায়ে দোষাৰোপ কৰা হয়।^{২৯৮২৯৯} আলীয়েও উছমানৰ পক্ষ লয়,^৩০০ কিন্তু খলিফায়ে আপাত দৃষ্টিত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে চিঠিখনৰ বিষয়ে অভিযোগ উত্থাপন কৰিছিল।^৩০১ সম্ভৱতঃ এই সময়তে আলীয়ে উছমানৰ বাবে অধিক মধ্যস্থতা কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল,^{৩০২৩০৩} যাক ইয়াৰ কিছু সময়ৰ পিছতে ইজিপ্তৰ বিদ্ৰোহীয়ে হত্যা কৰিছিল।^{৩০৪৩০৫৩০৬} এই মাৰাত্মক আক্ৰমণত আলীয়ে কোনো ভূমিকা লোৱা নাছিল,^{৩০৭৩০৮} আৰু আলীৰ অনুৰোধত উছমানৰ ঘেৰাও কৰা বাসগৃহত পহৰা দি থকাৰ সময়ত তেওঁৰ পুত্ৰ হাছান আহত হয়।^{৩০৯৩১০৩১১} তেওঁ বিদ্ৰোহীসকলক ঘেৰাওৰ সময়ত উছমানৰ ঘৰলৈ পানী পঠিয়াবলৈও পতিয়ন নিয়াইছিল।^{৩১২৩১৩}

খিলাফত

নিৰ্বাচন (৬৫৬)

৬৫৬ চনত যেতিয়া ইজিপ্তৰ বিদ্ৰোহীয়ে উছমানক হত্যা কৰিছিল,^৩১৪ তেতিয়া খিলাফতৰ সম্ভাৱ্য প্ৰাৰ্থী আছিল আলী আৰু তালহা। প্ৰাদেশিক বিদ্ৰোহী আৰু আনছাৰসকলক চহৰখনৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখি উমাইয়াদসকলে মদীনাৰপৰা পলায়ন কৰিছিল। ইজিপ্তৰ মাজত তালহাই কিছু সমৰ্থন লাভ কৰিছিল যদিও ইৰাকী আৰু বেছিভাগ আনছাৰে আলীক সমৰ্থন কৰিছিল।^৩১৫ মুহাজিৰুণৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ,^{৩১৬৩১৭৩১৮} আৰু মূল জনজাতীয় ব্যক্তিসকলেও এই সময়ত আলীক অনুকূল কৰিছিল।^৩১৯ এই গোটসমূহে আলীক খিলাফত আগবঢ়াইছিল আৰু তেওঁ কিছু সংকোচৰ অন্তত,^{৩২০৩২১৩২২} ৰাজহুৱাভাৱে শপত গ্ৰহণ কৰিছিল।^{৩২৩৩২৪৩২৫} মালিক আল আস্তাৰে হয়তো প্ৰথমে আলীৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰকাশ কৰিছিল।^৩২৬ খিলাফতৰ আকাংক্ষা কৰা তালহা আৰু জুবাইৰেও^{৩২৭৩২৮} আলীক নিজৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল, সম্ভৱতঃ ইচ্ছাকৃতভাৱে,^{৩২৯৩৩০৩৩১} কিন্তু পিছলৈ শপত ভংগ কৰিছিল।^{৩৩২৩৩৩৩৩৪} আলীয়ে হয়তো কাকো জোৰ-জবৰদস্তি কৰা নাছিল,^৩৩৫ আৰু পিছত বহুতে আলীৰ সৈতে ভাঙি জোৰ-জবৰদস্তি কৰা বুলি দাবী কৰিলেও কোনো হিংসাৰ প্ৰমাণ কমেইহে পোৱা যায়।^৩৩৬ একে সময়তে মদীনাত সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থকসকলে হয়তো আনক ভয় খুৱাইছিল।^৩৩৭

বৈধতা

এইদৰে আলীয়ে ৰেজিচাইডে সৃষ্টি কৰা ক্ষমতাৰ শূন্যতা পূৰণ কৰিলে।^{৩৩৮৩৩৯৩৪০} অনিয়মিত আৰু পৰিষদবিহীন^৩৪১ তেওঁৰ নিৰ্বাচনৰ বাবে মদিনাত ৰাজহুৱা বিৰোধিতাৰ সন্মুখীন হোৱা নাছিল যদিও^{৩৪২৩৪৩৩৪৪} বিদ্ৰোহীসকলে তেওঁক সমৰ্থন কৰাৰ বাবে তেওঁ উছমানৰ হত্যাকাণ্ডত সহযোগিতা কৰাৰ অভিযোগৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল।^৩৪৫ যদিও অসুবিধাগ্ৰস্ত গোটসমূহে আলীৰ চাৰিওফালে সহজেই গোট খাইছিল,^{৩৪৬৩৪৭} তথাপি শক্তিশালী কোৰেইচসকলৰ মাজত তেওঁৰ সমৰ্থন আছিল সীমিত, যাৰ কিছুমানে খিলাফতৰ আকাংক্ষা কৰিছিল।^{৩৪৮৩৪৯} কোৰেইচৰ ভিতৰত দুটা শিবিৰে আলীৰ বিৰোধিতা কৰিছিল: উমৈয়াদসকলে, যিসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে উছমানৰ পিছত খিলাফত তেওঁলোকৰ অধিকাৰ আৰু যিসকলে আবু বকৰ আৰু উমৰে স্থাপন কৰা একে নীতিৰে কোৰেইচৰ খিলাফত পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব বিচাৰিছিল। এই দ্বিতীয়টো গোট সম্ভৱতঃ কোৰেইচসকলৰ ভিতৰত সংখ্যাগৰিষ্ঠ আছিল।^{৩৫০৩৫১} আলীয়ে সঁচাকৈয়ে মহম্মদৰ আত্মীয়ৰ নেতৃত্বৰ প্ৰতি থকা ঐশ্বৰিক বিশেষাধিকাৰৰ বিষয়ে কণ্ঠস্বৰ দিছিল,^{৩৫২৩৫৩} যিয়ে বাকী কোৰেইচসকলৰ ৰাজনৈতিক উচ্চাকাংক্ষাক বিপন্ন কৰি পেলালেহেঁতেন।^৩৫৪

Administrative policies

Justice

The caliphate of Ali was characterized by his strict justice.^{৩৫৫৩৫৬৩৫৭} He implemented radical policies to restore his vision of prophetic governance,^{৩৫৮৩৫৯৩৬০} and dismissed nearly all of Uthman's governors,^৩৬১ whom he considered corrupt.^৩৬২ Ali also distributed the treasury funds equally among Muslims, following the practice of Muhammad,^৩৬৩ and is said to have shown zero tolerance for corruption.^{৩৬৪৩৬৫} Some of those affected by Ali's egalitarian policies soon revolted against him under the pretext of revenge for Uthman.^৩৬৬ Among them was Mu'awiya, the incumbent governor of ছিৰিয়া.^৩৬৭ Ali has therefore been criticized by some for political naivety and excessive rigorism,^{৩৬৮৩৬৯} and praised by others for righteousness and lack of political expediency.^{৩৭০৩৭১} His supporters identify similar decisions of Muhammad,^{৩৭২৩৭৩} and argue that Islam never allows for compromising on a just cause, citing verse 68:9 of the Quran,^৩৭৪ "They wish that thou might compromise and that they might compromise."^{৩৭৫৩৭৬} Some instead suggest that Ali's decisions were actually justified on a practical level.^{৩৭৭৩৭৮৩৭৯} For instance, the removal of unpopular governors was perhaps the only option available to Ali because injustice was the main grievance of the rebels.^৩৮০

Religious authority

As evident from his public speeches,^৩৮১ Ali viewed himself not only as the temporal leader of the Muslim community but also as its exclusive religious authority.^{৩৮২৩৮৩} He thus laid claim to the religious authority to interpret the Quran and Sunna.^{৩৮৪৩৮৫} Some supporters of Ali indeed held him as their divinely-guided leader who deserved the same type of loyalty that Muhammad did.^৩৮৬ They felt an absolute and all-encompassing bond of spiritual loyalty (walaya) to Ali that transcended politics.^৩৮৭ For instance, many of them publicly offered Ali their unconditional support circa 658.^{৩৮৮৩৮৯} They justified their absolute loyalty to Ali on the basis of his merits, precedent in Islam,^৩৯০ his kinship with Muhammad,^৩৯১ and also the announcement by the latter at the Ghadir Khumm.^৩৯২ Many of these supporters also viewed Ali as the rightful successor to Muhammad after his death,^৩৯৩ as evidenced in the poetry from that period, for instance.^{৩৯৪৩৯৫}

Fiscal policies

Ali opposed centralized control over provincial revenues.^৩৯৬ He equally distributed excess taxes and booty among Muslims,^{৩৯৭৩৯৮} following the precedent of Muhammad and Abu Bakr.^{৩৯৯৪০০} In comparison, Umar had distributed the state revenues according to perceived Islamic merit,^{৪০১৪০২} and Uthman was widely accused of nepotism and corruption.^{৪০৩৪০৪৪০৫} The strictly egalitarian policies of Ali earned him the support of underprivileged groups, including the Ansar, the qurra, and the late immigrants to Iraq.^৪০৬ By contrast, Talha and Zubayr were both Qurayshite companions of Muhammad who had amassed immense wealth under Uthman.^৪০৭ They both revolted against Ali when he refused to grant them favors.^{৪০৮৪০৯} Some other figures among the Quraysh similarly turned against Ali,^{৪১০৪১১} who even withheld public funds from his relatives,^{৪১২৪১৩} whereas his archenemy Mu'awiya readily offered bribes.^{৪১৪৪১৫} Ali instructed his officials to collect tax payments on a voluntary basis and without harassment, and to prioritize the poor when distributing public funds.^৪১৬ A letter attributed to Ali directs his governor to pay more attention to land development than taxation.^{৪১৭৪১৮}

Rules of war

During the Muslim civil war, Ali forbade his soldiers from looting,^{৪১৯৪২০} and instead paid them from tax revenues.^৪২১ He also pardoned his enemies in victory.^{৪২২৪২৩} Both of these practices were later enshrined in Islamic law.^৪২৪ Ali also advised his commander al-Ashtar not to reject any calls to peace, not to violate any agreements,^৪২৫ and ordered him not to commence hostilities.^৪২৬ Ali similarly barred his troops from disturbing civilians,^৪২৭ killing the wounded and those who fled, mutilating the dead, entering homes without permission, looting, and harming women.^৪২৮ He prevented the enslavement of women in victory, even though some protested.^৪২৯ Before the Battle of Siffin with Mu'awiya, Ali did not retaliate and allowed his enemies to access drinking water when he gained the upper hand.^{৪৩০৪৩১}

Battle of the Camel

Aisha publicly campaigned against Ali immediately after his accession.^{৪৩২৪৩৩} She was joined in Mecca by her close relatives, Talha and Zubayr,^৪৩৪ who thus broke their earlier oaths of allegiance to Ali.^{৪৩৫৪৩৬৪৩৭} This opposition demanded the punishment of Uthman's assassins,^{৪৩৮৪৩৯} and accused Ali of complicity in the assassination.^{৪৪০৪৪১৪৪২} They also called for the removal of Ali from office and for a Qurayshite council to appoint his successor.^{৪৪৩৪৪৪} Their primary goal was likely the removal of Ali, rather than vengeance for Uthman,^{৪৪৫৪৪৬৪৪৭} against whom the triumvirate had stirred up public opinion.^{৪৪৮৪৪৯৪৫০} The opposition failed to gain enough traction in Hejaz,^{৪৫১৪৫২} and instead captured Basra in Iraq,^{৪৫৩৪৫৪} killing many there. Ali raised an army from nearby Kufa,^{৪৫৫৪৫৬} which formed the core of Ali's forces in the coming battles.^৪৫৭ The two armies soon camped just outside of Basra,^{৪৫৮৪৫৯} both probably numbered around ten thousand men.^৪৬০ After three days of failed negotiations,^৪৬১ the two sides readied for battle.^{৪৬২৪৬৩৪৬৪}

Account of the battle

The battle took place in December 656.^{৪৬৫৪৬৬} The rebels commenced hostilities,^{৪৬৭৪৬৮} and Aisha was present on the battlefield, riding in an armored palanquin atop a red camel, after which the battle is named.^{৪৬৯৪৭০} Talha was soon killed by another rebel, Marwan, the secretary of Uthman.^{৪৭১৪৭২} Zubayr, an experienced fighter, deserted shortly after the battle had begun,^{৪৭৩৪৭৪} but was pursued and killed.^{৪৭৫৪৭৬} His desertion suggests he had serious moral misgivings about their cause.^{৪৭৭৪৭৮} Ali won the day,^{৪৭৯৪৮০৪৮১} and Aisha was respectfully escorted back to Hejaz.^{৪৮২৪৮৩৪৮৪} Ali then announced a public pardon,^৪৮৫ setting free all war prisoners, even Marwan,^{৪৮৬৪৮৭} and prohibiting the enslavement of their women. Their seized properties were also returned.^৪৮৮ Ali then stationed himself in Kufa,^৪৮৯ which thus became his de facto capital.^{৪৯০৪৯১}

Battle of Siffin

; green territory under Ali's control; pink territory under Mu'awiya's control.]]

Mu'awiya, the incumbent governor of Syria, was deemed corrupt and unfit by Ali,^৪৯২ who wrote to and removed him from his post.^{৪৯৩৪৯৪৪৯৫} In turn, Mu'awiya, as Uthman's cousin, launched a propaganda campaign across Syria, blaming Ali for the regicide and calling for revenge.^{৪৯৬৪৯৭৪৯৮} Mu'awiya also joined forces with Amr ibn al-As,^৪৯৯ a military strategist,^৫০০ who pledged to back the Umayyads against Ali in return for life-long governorship of Egypt.^৫০১ Yet Mu'awiya also secretly offered to recognize the caliphate of Ali in return for Syria and Egypt,^৫০২ which Ali rejected.^৫০৩ Mu'awiya then formally declared war, charging Ali with regicide, demanding his removal, and a Syrian council thereafter to elect the next caliph.^৫০৪ Contemporary authors tend to view Mu'awiya's call for revenge as a pretext for a power grab.^{৫০৫৫০৬৫০৭৫০৮৫০৯৫১০}

Account of the battle

In the summer of 657, the armies of Ali and Mu'awiya camped at Siffin, west of the Euphrates River,^৫১১ numbering perhaps at 100,000 and 130,000, respectively.^৫১২ Many of Muhammad's companions were present in Ali's army, whereas Mu'awiya could only boast a handful.^{৫১৩৫১৪} The two sides negotiated for a while, to no avail,^{৫১৫৫১৬৫১৭৫১৮৫১৯} after which the main battle took place from Wednesday, 26 July 657,^{৫২০৫২১} until Friday or Saturday morning.^{৫২২৫২৩} Ali probably refrained from initiating hostilities,^৫২৪ and later fought alongside his men on the frontline, whereas Mu'awiya led from his pavilion,^{৫২৫৫২৬} and rejected a proposal to settle the matters in a personal duel with Ali.^{৫২৭৫২৮৫২৯} Among those killed fighting for Ali was Ammar.^৫৩০ In canonical Sunni sources, a prophetic hadith predicts Ammar's death at the hands of al-fi'a al-baghiya (rebellious aggressive group) who call to hellfire.^{৫৩১৫৩২৫৩৩}

Call to arbitration

Fighting stopped when some Syrians raised pages of the Quran on their lances, shouting, "Let the Book of God be the judge between us."^{৫৩৪৫৩৫} Since Mu'awiya had for long insisted on battle, this call for arbitration suggests that he now feared defeat.^{৫৩৬৫৩৭৫৩৮} By contrast, Ali exhorted his men to fight, telling them that raising Qurans was for deception, but to no avail.^{৫৩৯৫৪০} Through their representatives, the qurra and the ridda tribesmen of Kufa,^{৫৪১৫৪২৫৪৩} the largest bloc in Ali's army,^{৫৪৪৫৪৫} both threatened Ali with mutiny if he did not answer the Syrians' call.^{৫৪৬৫৪৭৫৪৮৫৪৯} Facing strong peace sentiments in his army, Ali accepted the arbitration proposal,^৫৫০ most likely against his own judgment.^{৫৫১৫৫২}

Arbitration agreement

Mu'awiya now proposed that representatives from both sides should find a Quranic resolution.^{৫৫৩৫৫৪} Mu'awiya was represented by his ally Amr,^৫৫৫ whereas, despite Ali's opposition, the majority in his camp pressed for the neutral Abu Musa, the erstwhile governor of Kufa.^{৫৫৬৫৫৭৫৫৮} The arbitration agreement was written and signed on 2 August 657,^৫৫৯ stipulating that the two representatives should meet on neutral territory,^৫৬০ adhere to the Quran and Sunna, and restore peace.^{৫৬১৫৬২} Both armies left the battlefield after the agreement.^৫৬৩ The arbitration agreement thus divided Ali's camp, as many did not support his negotiations with Mu'awiya, whose claims they considered fraudulent. By contrast, the agreement strengthened Mu'awiya's position, who was now an equal contender for the caliphate.^৫৬৪

Formation of the Kharijites

Some of Ali's men left him in protest to the arbitration agreement.^{৫৬৫৫৬৬} Many of them eventually rejoined Ali,^{৫৬৭৫৬৮৫৬৯৫৭০} while the rest gathered in the town of Al-Nahrawan.^৫৭১ They became known as the Kharijites (seceders), who later took up arms against Ali in the Battle of Nahrawan.^{৫৭২৫৭৩৫৭৪} The Kharijites, many of whom belonged to the qurra,^৫৭৫ were likely disillusioned with the arbitration process.^{৫৭৬৫৭৭} Their slogan was, "No judgment but that of God,"^৫৭৮ highlighting their rejection of arbitration (by men) in reference to the Quranic verse 49:9.^৫৭৯ Ali called this slogan a word of truth by which the seceders sought falsehood because he viewed the ruler as indispensable in the conduct of religion.^৫৮০

Arbitration proceedings

The two arbitrators met together in Dumat al-Jandal,^৫৮১ perhaps in February 658.^৫৮২ There they reached the verdict that Uthman had been killed wrongfully and that Mu'awiya had the right to seek revenge.^{৫৮৩৫৮৪৫৮৫} They could not agree on anything else.^৫৮৬ Rather than a judicial ruling, this was a political concession by Abu Musa, who probably hoped that Amr would later reciprocate this gesture.^৫৮৭ Ali denounced the conduct of the two arbitrators as contrary to the Quran and began organizing a second Syria campaign.^{৫৮৮৫৮৯} Solely an initiative of Mu'awiya,^৫৯০ there was also a second meeting in Udhruh.^{৫৯১৫৯২} The negotiations there also failed,^৫৯৩ as the two arbitrators could not agree on the next caliph: Amr supported Mu'awiya,^৫৯৪ while Abu Musa nominated his son-in-law Abd Allah ibn Umar,^{৫৯৫৫৯৬} who stood down.^{৫৯৭৫৯৮} At its closure, Abu Musa publicly deposed both Mu'awiya and Ali and called for a council to appoint his successor per earlier agreements with Amr. When Amr took the stage, however, he deposed Ali and appointed Mu'awiya as his successor.^{৫৯৯৬০০৬০১} The Kufan delegation reacted furiously to Abu Musa's concessions,^৬০২ and the common view is that the arbitration failed,^{৬০৩৬০৪} or was inconclusive.^{৬০৫৬০৬৬০৭} It nevertheless strengthened the Syrians' support for Mu'awiya and weakened the position of Ali.^{৬০৮৬০৯৬১০৬১১৬১২}

Battle of Nahrawan

After the arbitration, Mu'awiya received the Syrians' pledge as caliph.^৬১৩ Ali then organized a new, much smaller,^৬১৪ Syria campaign.^{৬১৫৬১৬৬১৭} But he postponed the expedition,^৬১৮ and instead marched to Nahrawan with his army,^৬১৯ when he learned that the Kharijites were interrogating and executing civilians.^{৬২০৬২১} They killed many, apparently not even sparing women.^৬২২ Ali convinced many of the Kharijites to separate from their army, leaving about 1,500 – 1,800, or 2,800, out of about 4,000 fighters.^{৬২৩৬২৪} The rest of the Kharijites then attacked and were crushed by Ali's army of about 14,000 men.^{৬২৫৬২৬} The battle took place either on 17 July 658,^{৬২৭৬২৮} or in 657.^{৬২৯৬৩০} Ali has been criticized by some for killing his erstwhile allies,^{৬৩১৬৩২৬৩৩} many of whom were outwardly pious Muslims. For others, subduing the Kharijites was necessary, for they were violent and radicalized rebels who posed a danger to Ali's base in Kufa.^{৬৩৪৬৩৫৬৩৬৬৩৭}

Final years

Following the Battle of Nahrawan, Ali could not muster enough support for a second Syria campaign.^{৬৩৮৬৩৯} Perhaps his soldiers were demoralized,^৬৪০ or perhaps they were recalled by their tribal leaders,^{৬৪১৬৪২} many of whom had been bribed and swayed by Mu'awiya.^{৬৪৩৬৪৪৬৪৫} By contrast, Ali did not grant any financial favors to tribal chiefs as a matter of principle.^{৬৪৬৬৪৭} At any rate, the secession of so many of the qurra and the coolness of the tribal leaders weakened Ali.^{৬৪৮৬৪৯৬৫০} Ali consequently lost Egypt to Mu'awiya in 658.^{৬৫১৬৫২} Mu'awiya also began dispatching military detachments,^৬৫৩ which targeted civilians along the Euphrates river, near Kufa, and most successfully, in the Hejaz and Yemen.^৬৫৪ Ali could not mount a timely response to these assaults.^৬৫৫ He eventually found sufficient support for a second Syria offensive, set to commence in late winter 661. His success was in part due to the public outrage over Syrian raids.^৬৫৬ However, plans for a second campaign were abandoned after the Assassination of Ali.^৬৫৭

তথ্যসমূহ

গ্ৰন্থসমূহ

• Abbas, H. (2021). The Prophet's Heir: The Life of Ali ibn Abi Talib. Yale University Press. ISBN 978-0-300-25205-7
• Adamec. (2017). Historical Dictionary of Islam. Rowman & Littlefield. ISBN 978-1-4422-7723-6
• Afsaruddin, A. (2013). The First Muslims: History and Memory. Oneworld Publications. ISBN 978-1-85168-518-9
• Amir-Moezzi. (1994). The Divine Guide In Early Shi'ism: The Sources of Esotericism in Islam. State University of New York Press. ISBN 0-7914-2122-8
• (2009). Revelation and Falsification. Brill. পৃ. 12 – 23. ISBN 978-90-04-16782-7
• Aslan. (2005). No god but God: The Origins and Evolution of Islam. Random House. ISBN 1-58836-445-3
• Ayoub. (2014). The Crisis of Muslim History: Religion and Politics in Early Islam. Oneworld Publications. ISBN 978-1-78074-674-6
• Bill, J.; Williams, J.A. (2002). Roman Catholics and Shi'i Muslims: Prayer, Passion, and Politics. University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-2689-8
• Esposito, John L.; Moosa, Matti. (1995). The Oxford Encyclopedia of the Modern Islamic World. Oxford University Press. ISBN 0-19-509612-6
• Ismail, Raihan. (2016). Saudi Clerics and Shī'a Islam. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-023331-0
• Crone. (2005). Medieval Islamic Political Thought. Edinburgh University Press. ISBN 0-7486-2194-6
• Atwan, Abdel Bari. (2015). Islamic State: The Digital Caliphate. University of California Press. ISBN 978-0-520-28928-4
• Clarke. (2005). Reason and Inspiration in Islam: Theology, Philosophy and Mysticism in Muslim Thought. I.B. Tauris. পৃ. 46 – 63. ISBN 978-1-85043-470-2
• Cortese, D.; Calderini, S. (2006). Women and the Fatimids in the World of Islam. Edinburgh University Press. ISBN 978-0-7486-1732-6
• Corbin. (2006). History of Islamic Philosophy. Kegan Paul International. ISBN 978-0-7103-0416-2
• Cosman, Madeleine Pelner; Jones, Linda Gale. (2009). Handbook to Life in the Medieval World, 3-Volume Set. Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-0907-7
• Daftary. (2013). A History of Shi'i Islam. I.B. Tauris. ISBN 978-0-85772-333-8
• Daftary. (2015). The Shi'i World: Pathways in Tradition and Modernity. I.B. Tauris. পৃ. 169 – 209. ISBN 978-1-78453-477-6
• Dakake. (2007). The Charismatic Community: Shi'ite Identity in Early Islam. State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-7033-6
• Daftary. (2007). The Ismā'īlīs: Their History and Doctrines. Cambridge University Press. ISBN 978-0-511-35561-5
• Donaldson, Dwight M. (1933). The Shi'ite Religion (A history of Islam in Persia and Irak). Luzac and Company
• Donner, Fred M. (1999). The Oxford history of Islam. Oxford University Press. পৃ. 1 – 61. ISBN 0-19-510799-3
• Donner, F.M. (2010). Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-06414-0
• Esposito. (2003). The Oxford Dictionary of Islam. Oxford University Press. ISBN 0-19-512558-4
• Rauf. (2007). Voices of Islam. Praeger. পৃ. 185 – 216. ISBN 978-0-275-98733-6
• Haider. (2014). Shi'i Islam: An Introduction. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-03143-2
• Hajjar, Lisa. (2005). Courting Conflict: The Israeli Military Court System in the West Bank and Gaza. University of California Press. ISBN 9780520241947
• Halm, H. (2004). Shi'ism. Edinburgh University Press. ISBN 0-7486-1888-0
• Jacobs, Martin. (2014). Reorienting the East: Jewish Travelers to the Medieval Muslim World. University of Pennsylvania Press. ISBN 9780812290011
• Jafri. (1979). Origins and Early Development of Shi'a Islam. Longman. ISBN 0-582-78080-2
• (2015). The Shi'i World: Pathways in Tradition and Modernity. I.B. Tauris. ISBN 978-0-85772-967-5
• Keaney. (2021). 'Uthman ibn 'Affan: Legend or Liability?. Oneworld Publications. ISBN 978-1-78607-697-7
• Kelsay, J. (1993). Islam and War: A Study in Comparative Ethics. Westminster/John Knox Press. ISBN 0-664-25302-4
• Kennedy. (2016). The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century. Routledge. ISBN 978-1-138-78761-2
• Klemm, V. (2005). Ideas, Images, and Methods of Portrayal: Insights into Classical Arabic Literature and Islam. Brill. পৃ. 181–208. ISBN 978-90-474-0726-3
• Lalani. (2000). Early Shī'ī Thought: The Teachings of Imam Muḥammad al-Bāqir. I.B. Tauris. ISBN 1-85043-592-8
• Lambton, A.K.S. (1991). Landlord and Peasant in Persia: A Study of Land Tenure and Land Revenue Administration. I.B. Tauris. ISBN 1-85043-293-7
• Lapidus, I. (2002). A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-77933-3
• Louër. (2020). Sunnis and Shi'a: A Political History. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-18661-0
• Lucas. (2004). Constructive Critics, Ḥadīth Literature, and the Articulation of Sunnī Islam: The Legacy of the Generation of Ibn Sa'd, Ibn Ma'īn, and Ibn Ḥanbal. Brill. ISBN 978-90-04-13319-8
• Madelung, W. (1997). The Succession to Muḥammad: A Study of the Early Caliphate. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-64696-3
• Mavani, H. (2013). Religious Authority and Political Thought in Twelver Shi'ism: From Ali to Post-Khomeini. Routledge. ISBN 978-0-203-69428-2
• McHugo, J. (2017). A Concise History of Sunnis and Shi'is. Georgetown University Press. ISBN 978-1-62616-587-8
• McLaurin, Ronald D. (1979). The Political Role of Minority Groups in the Middle East. Michigan University Press. ISBN 9780030525964
• Modarressi, H. (2003). Tradition and Survival: A Bibliographical Survey of Early Shī'ite Literature. Oneworld Publications. ISBN 978-1-85168-331-4
• Momen. (1985). An Introduction to Shi'i Islam. Yale University Press. ISBN 978-0-300-03531-5
• Moosa, Matti. (1987). Extremist Shiites: The Ghulat Sects. Syracuse University Press. ISBN 0-8156-2411-5
• (2015). The Study Quran: A New Translation and Commentary. Harper Collins. ISBN 978-0-06-112586-7
• Nasr, S.H. (2006). Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy. State University of New York Press. ISBN 978-0-7914-6799-2
• Nisan, Mordechai. (2002). Minorities in the Middle East. McFarland & Company, Inc. ISBN 978-0-7864-1375-1
• Osman. (2015). Female Personalities in the Qur'an and Sunna: Examining the Major Sources of Imami Shi'i Islam. Routledge. ISBN 978-1-315-77014-7
• Pierce. (2016). Twelve Infallible Men: The Imams and the Making of Shi'ism. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-73707-5
• Rahman. (1995). A Chronology of Islamic History, 570 – 1000 CE. Ta-Ha Publishers. ISBN 1-897940-32-7
• Robinson, C.F. (2003). Islamic Historiography. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-62936-2
• Rubin, U. (1995). The Eye of the Beholder: The Life of Muḥammad as Viewed by the Early Muslims. Darwin Press. ISBN 0-87850-110-X
• Sachedina. (1981). Islamic Messianism: The Idea of the Mahdi in Twelver Shi'ism. State University of New York Press. ISBN 978-0-87395-458-7
• Shaban, M.A. (1971). Islamic History. Cambridge University Press. ISBN 0-521-08137-8
• Shah-Kazemi. (2007). Justice and Remembrance: Introducing the Spirituality of Imam 'Ali. I.B. Tauris. ISBN 978-1-84511-526-5
• Shah-Kazemi. (2019). Imam 'Ali: From Concise History to Timeless Mystery. Matheson Trust. ISBN 978-1-908092-18-2
• Tabatabai, S.M.H. (1975). Shi'ite Islam. State University of New York Press. ISBN 0-87395-390-8
• Veccia Vaglieri. (1970). The Cambridge History of Islam. Cambridge University Press. পৃ. 57–103
• Watt, W.M. (1960). Muhammad at Mecca. Oxford University Press
• Wain, A.; Hashim Kamali, M. (2017). The Architects of Islamic Civilisation. Pelanduk Publications. ISBN 978-967-978-990-4
• Wellhausen, J. (1901). Die Religiös-Politischen Oppositionsparteien im Alten Islam. Weidmannsche Buchhandlung
• Wellhausen. (1927). The Arab Kingdom and Its Fall. University of Calcutta
• Hazleton. (2009). After the Prophet: The Epic Story of the Shia-Sunni Split in Islam. Doubleday. ISBN 978-0-385-53209-9
• Shomali. (2003). Shi'i Islam: Origins, Faith and Practices. Islamic College for Advanced Studies Press. ISBN 1-904063-11-X
• Poonawala. (2014). The Study of Shi'i Islam: History, Theology, and Law. I.B. Tauris. পৃ. 295 – 351. ISBN 978-1-78076-506-8
• Shah-Kazemi. (2015a). The Shi'i World: Pathways in Tradition and Modernity. I.B. Tauris. পৃ. 33 – 55. ISBN 978-1-78453-477-6

বিশ্বকোষ

ইৰানিক বিশ্বকোষ

• Amir-Moezzi. (1998). Eschatology iii. Imami Shi'ism. Encyclopaedia Iranica. পৃ. 575–581
• Kohlberg, E. (1982). ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB ii. ʿAlī as seen by the Community. Encyclopedia Iranica
• Madelung, W. (2003). Ḥasan b. 'Ali b. Abi Ṭāleb. Encyclopaedia Iranica. পৃ. 26 – 28
• Pellat. (1983). Abū Lo'Lo'a. Encyclopaedia Iranica. পৃ. 333 – 334
• Poonawala. (1982). 'Alī b. Abī Ṭāleb I. Life. Encyclopaedia Iranica

ইছলামৰ বিশ্বকোষ

• Algar, Hamid. (1994). EHL-i HAK. İslâm Ansiklopedisi. পৃ. 513–515
• Amir-Moezzi. (2014). Ghadīr Khumm. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-26961-3
• Daftary, F. (2014). 'Alids. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-17137-4
• Djebli. (2012). Nahd̲j̲ al-Balāg̲h̲a. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Gibb, H.A.R. (2012). Amīr al-Mu'minīn. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Gleave, R.M. (2008). 'Alī ibn Abī Ṭālib. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-17137-4
• Huart. (2012a). 'Ali. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-08265-6
• Huart. (2012b). 'Alids. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-08265-6
• Lecker. (2012). Ṣiffīn. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Lecomte, G. (2012). Al-Saḳīfa. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Levi Della Vida, G.; Khoury, R.G. (2012). 'Ut̲h̲mān b. 'Affān. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Levi Della Vida, G. (2012). K̲h̲ārid̲j̲ites. Encyclopedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Lewis. (2012). 'Alids. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Madelung, W. (2012). S̲h̲ī'a. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Schmucker. (2012). Mubāhala. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri, L. (2012g). Ibn Muld̲j̲am. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri, L. (2012f). al-D̲j̲amal. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri, L. (2012b). G̲h̲adīr K̲h̲umm. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri. (2012a). 'Alī b. Abī Ṭālib. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri. (2012d). Fāṭima. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri. (2012e). (al-)Ḥasan b. 'Alī b. Abī Ṭālib. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Veccia Vaglieri. (2012c). Fadak. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4
• Watt, M.W. (1986). Abū Bakr. Encyclopaedia of Islam. ISBN 978-90-04-16121-4

বিশ্বকোষ ইছলামিকা

• Alizadeh. (2015). 'Alī b. Abī Ṭālib 11. The Iconography of Imam 'Alī in Persianate Islamic Art. Encyclopaedia Islamica
• Bahramian. (2015). 'Alī b. Abī Ṭālib 3. Caliphate. Encyclopaedia Islamica
• Haj Manouchehri. (2015). 'Alī b. Abī Ṭālib 1. Names and Titles. Encyclopaedia Islamica
• Daftary. (2015). 'Alī b. Abī Ṭālib 6. Mysticism (Taṣawwuf and 'Irfān). Encyclopaedia Islamica
• Pakatchi, A. (2015). 'Alī b. Abī Ṭālib 4. Qur'ān and Ḥadīth Sciences. Encyclopaedia Islamica
• Sajjadi, S. (2018). Fadak. Encyclopaedia Islamica
• Shah-Kazemi. (2015b). 'Alī b. Abī Ṭālib 2. Biography. Encyclopaedia Islamica. ISBN 978-90-04-17137-4

অন্যান্য

• Afsaruddin, A. (2006). Ghadir Khumm. The Qur'an: An Encyclopedia. Routledge. পৃ. 218. ISBN 9-78-0-415-32639-1
• Afsaruddin, A.; Nasr, S.H. (2023). Ali. Encyclopedia Britannica
• Anthony, S.W. (2013). Ali b. Abi Talib. The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press. পৃ. 30 – 32. ISBN 978-0-691-13484-0
• Buehler. (2014). Fatima. Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopaedia of the Prophet of God. ABC-CLIO. পৃ. 182–187. ISBN 978-1-61069-178-9
• Cappucci. (2014). 'A'isha. Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God. ABC-CLIO. পৃ. 18–20. ISBN 978-1-61069-178-9
• Faizer, R. (2006). Sira. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge. পৃ. 754. ISBN 0-415-96692-2
• Fadel, M. (2013). Arbitration. The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought. Princeton University Press. পৃ. 43 – 44. ISBN 978-0-691-13484-0
• Fedele. (2018). Fatima. Encyclopedia of Women in World Religions. ABC-CLIO. পৃ. 56. ISBN 978-1-4408-4850-6
• Glassé. (2001). 'Alī ibn Abī Ṭālib (598-40/598-661). The New Encyclopedia of Islam. AltaMira Press. পৃ. 39–41. ISBN 0-7591-0189-2
• Gleave, R. (2004). Imamate. Encyclopaedia of Islam and the Muslim world. Macmillan Reference USA. পৃ. 350 – 351. ISBN 0-02-865604-0
• Heck, P.L. (2023). Politics and the Quran. Encyclopaedia of the Qur'ān
• Hulmes. (2008). 'Ali ibn Abi Talib. Encyclopedia of Islamic Civilisation and Religion. Routledge. পৃ. 43 – 45. ISBN 978-0-700-71588-6
• Jones. (2009). Ali ibn Abi Talib. Encyclopedia of Islam. Facts on File. পৃ. 33 – 34. ISBN 978-0-8160-5454-1
• Lalani, A.R. (2006). 'Ali ibn Abi Talib. The Qur'an: An Encyclopedia. Routledge. পৃ. 28 – 32. ISBN 9780415326391
• Leaman. (2006). Ahl al-Bayt. The Qur'an: An Encyclopedia. Routledge. পৃ. 16–17. ISBN 978-0-415-32639-1
• McAuliffe. (2023). Fāṭima. Encyclopaedia of the Qur'ān
• Qutbuddin. (2006). Fatima (al-Zahra') bint Muhammad. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge. পৃ. 248–250. ISBN 0-415-96692-2
• Shah-Kazemi. (2006). 'Ali ibn Abi Talib. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Routledge. পৃ. 3637. ISBN 978-0-415-96690-0
• Shah-Kazemi, R. (2014). 'Ali ibn Abi Talib. Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopaedia of the Prophet of God. ABC-CLIO. পৃ. 182–187. ISBN 978-1-610-69177-2
• Steigerwald. (2004). 'Ali. Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Macmillan Reference USA. পৃ. 3538. ISBN 0028656040
• Thomas, D. (2008). Nahj al-balagha. Encyclopedia of Islamic Civilisation and Religion. Routledge. পৃ. 477 – 478. ISBN 978-0-7007-1588-6
• Walker. (2014). Abu Bakr al-Siddiq. Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopaedia of the Prophet of God. ABC-CLIO. পৃ. 1–4. ISBN 9781610691789

জাৰ্নেল আৰু থিছিছ

• Arafat, W. N. (1976). New Light on the Story of Banū Qurayẓa and the Jews of Medina. Journal of the Royal Asiatic Society. পৃ. 100–107
• Hinds, M. (1971). Kûfan Political Alignments and Their Background in the Mid-Seventh Century A.D.. International Journal of Middle East Studies. পৃ. 346–367
• Hinds. (1972a). The Murder of the Caliph 'Uthman. International Journal of Middle East Studies. পৃ. 450–469
• Hinds. (1972b). The Siffin Arbitration Agreement. Journal of Semitic Studies. পৃ. 93–129
• Khetia, V. (2013). Fatima as a Motif of Contention and Suffering in Islamic Sources. Concordia University
• Lalani, A. (2011). Ghadir Khumm. Islamic Studies
• Miskinzoda, G. (2015). The Significance of the ḥadīth of the Position of Aaron for the Formulation of the Shī'ī Doctrine of Authority. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. পৃ. 67–82
• Modarressi, H. (1993). Early Debates on the Integrity of the Qur'ān: A Brief Survey. Studia Islamica. পৃ. 5–39
• Petersen. (1958). 'Alī and Mu'āwiah: The Rise of the Umayyad Caliphate 656–661. Acta Orientalia. পৃ. 157–196
• Soufi, D. L. (1997). The Image of Fatima in Classical Muslim Thought. Princeton University

অধিক পঢ়ক

• Hamidullah, Muhammad. (1988). The Prophet's Establishing a State and His Succession. University of California. ISBN 978-969-8016-22-7
• Merrick, James L. (2005). The Life and Religion of Mohammed as Contained in the Sheeah Traditions. Kessinger Publishing. ISBN 978-1-4179-5536-7