ডিব্ৰুগড় জিলা

ডিব্ৰুগড় জিলা অসমৰ উজনি অংশৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ জিলা। প্ৰশাসনিক সদৰ ডিব্ৰুগড় নগৰত অৱস্থিত; জিলাখনৰ ভূ-অৱস্থান, ঐতিহাসিক সীমান্ত-উপত্যকা (দিহিং উপত্যকা) আৰু শিক্ষা-চিকিৎসা কেন্দ্ৰসমূহৰ উপস্থিতিয়ে এই জিলাক আঞ্চলিক দিশত বিশেষ পৰিচিতি দিছে।

ভূগোল আৰু সীমা

ডিব্ৰুগড় জিলা ভাৰতৰ উত্তৰ-পূবৰ অসম ৰাজ্যত অৱস্থিত। জিলাখনৰ মাটিকালি প্ৰায় ৩,৩৮১ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।

সীমান্তসমূহ—

• উত্তৰে: ধেমাজি জিলা
• দক্ষিণে: চৰাইদেউ জিলা আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ টিরাপ জিলা
• পূবে: তিনিচুকীয়া জিলা
• পশ্চিমে: শিৱসাগৰ জিলা

ঐতিহাসিক ভৌগোলিক প্ৰেক্ষাপটত দিহিং নদী আৰু ডিব্ৰু নদী অঞ্চলটোৰ ভূ-ৰূপ গঠনত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। বুৰঞ্জীসিদ্ধ ধাৰণামতে ঐতিহাসিক সময়ত দিহিং নদীৰ গতিপথ বৰ্তমানৰ বুঢ়ী দিহিঙৰ পথৰ পৰা বহু পৃথক আছিল; ই শিৱসাগৰ অঞ্চল হৈ পশ্চিমমুখী হৈ মাজুলীৰ পশ্চিম প্ৰান্তৰ ওচৰত ব্ৰহ্মপুত্ৰত মিলিছিল বুলি উল্লেখ আছে। দিহিং নদীৰ গতিপথ সময়ে সময়ে উল্লেখযোগ্যভাৱে সলনি হৈছিল বুলিও জনা যায়।

নামৰ উৎস

‘ডিব্ৰুগড়’ নামটোৰ সৈতে ‘ডিবৰু মুখ’ নামেৰে চিহ্নিত এটা ঐতিহাসিক যুদ্ধ-স্থলৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰা হয়। ‘ডিব্ৰু’ শব্দাংশক সাধাৰণতে ডিব্ৰু নদী (বা ডিবাৰু/ডিব্ৰু নদী)ৰ নামৰ পৰা গঠিত বুলি ধৰা হয়।

ভাষাতাত্ত্বিক দিশত ‘ডিব্ৰু’ আৰু ‘ডিবাৰু’ শব্দক বড়ো-কছাৰী ভাষা পৰিয়ালৰ শব্দ বুলি উল্লেখ কৰা হয়। এই পৰিয়ালৰ ভাষাত ‘ডি-’ শব্দাংশৰ অৰ্থ ‘পানী’ বুলি ধাৰণা কৰা হয়; সেই অনুসৰি নদী-ভিত্তিক নামকৰণৰ প্ৰবণতা এই নামত প্ৰতিফলিত হোৱা বুলিও কোৱা হয়।

ইতিহাস

প্ৰাক-আহোম আৰু সীমান্ত-উপত্যকাৰ প্ৰেক্ষাপট

ষোড়শ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ আগতে বৰ্তমান জিলাখনৰ বেছিভাগ অংশ চুতীয়া ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল বুলি উল্লেখ আছে। একে সময়ত পূব দিশৰ টিপাম আৰু নামৰূপ অঞ্চল আহোম ৰাজ্যৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। নামৰূপক আহোম ৰাজ্যৰ পূব দিশৰ এটা প্ৰদেশ বুলি কোৱা হয় আৰু চুকাফাৰ সময়ৰ ৰাজকীয় ভূসম্পত্তি হিচাপে উল্লেখ পোৱা যায়। টিপাম অঞ্চল আহোমসকলৰ এটা প্ৰশাসনিক একক আছিল; ইয়াৰ ভূখণ্ড পিছলৈ জয়পুৰ থানা অঞ্চলৰ সৈতে মিল খায় বুলি উল্লেখ আছে।

এই পৰিসৰত দিহিং উপত্যকা চুতীয়া আৰু আহোম—দুয়োখন ৰাজ্যৰ এক সীমান্তীয় অঞ্চল হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। শ্ৰীষ্টিধৰ দত্তৰ মতে চুতীয়া ৰাজ্যৰ দক্ষিণ সীমা বুঢ়ী দিহিঙলৈকে বিস্তৃত আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

চুতীয়া–আহোম সংঘৰ্ষ আৰু ডিব্ৰুমুখ

চুহুংমুংৰ ৰাজত্বকালত সংঘটিত চুতীয়া–আহোম ৰাজ্যৰ যুদ্ধসমূহৰ ফলত আহোমসকল দিহিং উপত্যকাৰ চুতীয়া নিয়ন্ত্ৰিত অংশলৈ অগ্ৰসৰ হয় বুলি বুৰঞ্জীমূলক বৰ্ণনা আছে। এই প্ৰসঙ্গত বুৰঞ্জীত ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

ডিব্ৰুমুখৰ যুদ্ধত—

• চুতীয়া পক্ষৰ সেনাধ্যক্ষ: কাশিতৰা, আলঙি চেতিয়া, বৰপাত্ৰ
• আহোম বাহিনীৰ নেতৃত্ব: আহোম ৰজা, কিংলুন বুঢ়াগোহাঁই, ফ্ৰাচেনমুং বৰগোহাঁই

এক মতে (বিতৰ্কিত), ১৫২২–২৩ চনত আহোম ৰজাই চুতীয়াক পৰাস্ত কৰি ডিব্ৰুগড় অঞ্চল নিজ অধীনলৈ আনিছিল। পাছত ১৫২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত শদিয়া দখলৰ সৈতে চুতীয়া ৰাজ্যৰ পতন ঘটে আৰু অঞ্চলটো আহোম ৰাজ্যৰ অধীনলৈ যায় বুলি উল্লেখ আছে। শদিয়া দখলৰ পাছত চুহুংমুঙে চাওলুং চুলুঙক নতুন দখল কৰা অঞ্চল শাসনৰ দায়িত্ব দিয়ে বুলি বিৱৰণ পোৱা যায়।

মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহ আৰু মটক শাসন

১৭৮৭ খ্ৰীষ্টাব্দত গৌৰীনাথ সিংহৰ ৰাজত্বকালত মোৱামৰীয়া বিদ্ৰোহৰ সময়ত অমৰাতলীত আহোম ৰাজকীয় বাহিনী পৰাজিত হয় বুলি উল্লেখ আছে। এই পৰাজয়ৰ পাছত ডিব্ৰু অঞ্চল মটক/মোৱামৰীয়াসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ যায় আৰু পৰৱৰ্তীত মটকসকলে মটক ৰাজ্য গঠন কৰে। মটক/মোৱামৰীয়াসকল অঞ্চলটোত এটা প্ৰভাৱশালী ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায় ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল বুলিও উল্লেখ আছে।

ঊনবিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মটক ৰজা সৰ্বানন্দ সিংহৰ ৰাজত্বকালত পুনৰ্বাসন ব্যৱস্থা কৰাৰ কথা জনা যায়। সেই পৰ্বত—

• সোণোৱাল কছাৰীসকলক শদিয়া অঞ্চলৰ পৰা আনি বসতি স্থাপন কৰোৱা হয়
• বিহিয়া সোণোৱালসকলক চিচি-ধেমাজি অঞ্চলৰ পৰা আনি বসতি স্থাপন কৰোৱা হয়

এই বসতি স্থাপন প্ৰধানকৈ বুঢ়ী দিহিং আৰু ডিব্ৰু নদীৰ মাজৰ বনাঞ্চলত কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে।

প্ৰশাসনিক গঠন আৰু জিলা গঠন

ডিব্ৰুগড় জিলা আগতে লখিমপুৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত আছিল। ১৯৭১ চনৰ ২ অক্টোবৰ লখিমপুৰৰ পৰা পৃথক কৰি ডিব্ৰুগড়ক স্বতন্ত্ৰ জিলা ঘোষণা কৰা হয়। পিছলৈ ১৯৮৯ চনৰ ১ অক্টোবৰ ডিব্ৰুগড় জিলাৰ একাংশ কাটি তিনিচুকীয়া জিলা গঠন কৰা হয়।

জনসংখ্যা, ভাষা আৰু সমাজ

জিলাখনৰ প্ৰধান ভাষা অসমীয়া ভাষা। ভাষাগত অংশবিন্যাসৰ ভিতৰত ৭% বাংলা ভাষী আৰু ৫% হিন্দী ভাষী বুলি উল্লেখ আছে। বাসস্থান বণ্টনত ১৮% চহৰাঞ্চল আৰু ৮২% গ্ৰামাঞ্চল।

ধৰ্মীয় বণ্টন (প্ৰায়)—

• ৯০% হিন্দু
• ৪.৫% ইছলাম
• বাকী অন্যান্য ধৰ্ম

জিলাৰ মূল অধিবাসী গোষ্ঠীৰ ভিতৰত আহোম, চুতীয়া, কৈৱৰ্ত, সোণোৱাল কছাৰী, মটক, মৰাণ আদিৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়।

২০১১ লোকপিয়ল অনুসৰি সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭৬.০৫%। সেই অনুসৰি পুৰুষ সাক্ষৰতাৰ ৮২.৮২% আৰু মহিলা সাক্ষৰতাৰ ৬৮.৯৯% বুলি তথ্য পোৱা যায়।

শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য-প্ৰতিষ্ঠান

ডিব্ৰুগড় জিলা শিক্ষা আৰু চিকিৎসা-প্ৰতিষ্ঠানৰ এক উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰ। উজনি অসমৰ প্ৰথম বিশ্ববিদ্যালয় হিচাপে ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়; ইয়াৰ স্থাপনা ১৯৬৫। বিশ্ববিদ্যালয়খন ৰাজাভেটাত অৱস্থিত আৰু ডিব্ৰুগড় সদৰৰ পৰা প্ৰায় ৫ কিমি দূৰত।

স্বাস্থ্য-শিক্ষা ক্ষেত্ৰত অসম চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় ডিব্ৰুগড় সদৰৰ পৰা প্ৰায় ৬ কিমি দূৰত। এক মতে (বিতৰ্কিত), চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়খন ১৯০০ চনত ‘বেৰীহোৱাইট মেডিকেল কলেজ’ নামেৰে জনাজাত আছিল; আন এটা উল্লেখ অনুসৰি চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়খন ১৯৪৭ চনৰ ৩ নৱেম্বৰত স্থাপিত বুলি কোৱা হয়।

জিলাৰ উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান/সংস্থাসমূহ—

• ডিব্ৰুগড় পলিটেকনিক
• চৰকাৰী দন্ত চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়
• আঞ্চলিক চিকিৎসা গৱেষণা কেন্দ্ৰ (ডিব্ৰুগড়)
• চন্দ্ৰকান্ত হাজৰিকা শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ মহাবিদ্যালয় (মিলন নগৰ)

তাৎপৰ্য

ডিব্ৰুগড় জিলা দিহিং-ডিব্ৰু উপত্যকাৰ ভৌগোলিক-ঐতিহাসিক গতি-বদল, চুতীয়া–আহোম সীমান্ত-সংঘৰ্ষ, আৰু মটক পৰ্বৰ ঘটনাপ্ৰবাহৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৃক্ত। একে সময়তে ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয় আৰু অসম চিকিৎসা মহাবিদ্যালয় আদি প্ৰতিষ্ঠানৰ জৰিয়তে জিলা উজনি অসমৰ শিক্ষা-স্বাস্থ্য ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় ভূমিকা পালন কৰিছে।

আৰু চাওক

• ডিব্ৰুগড়
• লখিমপুৰ জিলা
• তিনিচুকীয়া জিলা
• ধেমাজি জিলা
• শিৱসাগৰ জিলা
• চুতীয়া ৰাজ্য
• আহোম ৰাজ্য
• ডিব্ৰু-ছৈখোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান