ভাৰতৰ নামসমূহ

ভাৰত গণৰাজ্যক মূলতঃ দুটা চৰকাৰী চুটি নামেৰে জনা যায়: ভাৰত আৰু ভাৰত। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩০০ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি আইনী প্ৰক্ৰিয়াত ভাৰত চৰকাৰক ভাৰত সংঘ বুলি কোৱা হৈছিল। আন এক বেচৰকাৰী তৃতীয় নাম হ’ল হিন্দুস্তান, যিটো সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যদিও এই নামবোৰে এতিয়া বেছিভাগ প্ৰসংগত আধুনিক দেশখনক বুজায়, ঐতিহাসিকভাৱে ভাৰত নামটোৱে বহল ভাৰতীয় উপমহাদেশখনক বুজাইছিল।

অৱলোকন

"ইণ্ডিয়া" (গ্ৰীক: Ἰνδία) হৈছে সিন্ধু নদীৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা এটা নাম আৰু প্ৰাচীন গ্ৰীকসকলে পাৰস্যৰ পূব আৰু হিমালয়ৰ দক্ষিণে থকা ভূমিসমূহক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰি পাশ্চাত্য বিশ্বত দেশখনৰ ই সাধাৰণ নাম হৈয়েই আছে। এই নামটো নৱম শতিকাৰ ভিতৰত পুৰণি ইংৰাজীত প্ৰকাশ পাইছিল আৰু ১৭ শতিকাত আধুনিক ইংৰাজীত পুনৰ উত্থান ঘটিছিল।

ভাৰত নামৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন জ্ঞাত এপিগ্ৰাফিক প্ৰমাণসমূহ ওড়িশাৰ ভুবনেশ্বৰৰ ওচৰৰ উদয়গিৰি গুহাত জৈন শিলালিপি ৰজা খৰাভেলাৰ হাথীগুম্ফা শিলালিপিত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকা) পোৱা যায়। খৰাভেলাৰ সামৰিক অভিযানৰ লিপিবদ্ধ এই শিলালিপিত ভাৰতবৰ্ষৰ উল্লেখ আছে, ইয়াৰপৰা বুজা যায় যে প্ৰাচীন ভাৰতত এই শব্দটো ইতিমধ্যে সাংস্কৃতিক বা ভূ-খণ্ডৰ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^১

জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি "ভাৰতবৰ্ষ" নামটো প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভদেৱৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰতৰপৰাই উদ্ভৱ হৈছে (আদিনাথ বা ইক্ষ্ৱাকুও নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে)। জৈন গ্ৰন্থত ভাৰতক বিশ্বজনীন ৰজা (চক্ৰৱৰ্তন) বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যাৰ নামেৰে এই ভূমিৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল। ভাৰত আৰু ভূ-খণ্ডৰ নাম "ভাৰতবৰ্ষ"ৰ মাজৰ এই সম্পৰ্ক জৈন সাহিত্যৰ এক পুনৰাবৃত্তিমূলক বিষয়-বস্তু।^২৩

বৈদিক পৰম্পৰা অনুসৰি "ভাৰত" (হিন্দী: भारत) হৈছে সংস্কৃত ভাষাত "ভাৰতবৰ্ষ" নামৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ। ইয়াৰ উৎপত্তি বৈদিক যুগৰপৰা আৰু ইয়াৰ শিপা ধৰ্ম ধৰ্ম, বিশেষকৈ হিন্দু ধৰ্মৰ মাজত। দীৰ্ঘৰূপী সংস্কৃত নামটো ভাৰত জনগোষ্ঠীৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, যিসকলক ঋগবেদত আৰ্যৱৰ্তৰ অন্যতম প্ৰধান জনগোষ্ঠী হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে, যিটো ভাৰত-গংগা সমভূমিৰ সৈতে মোটামুটিভাৱে মিল খায়। এই নামটোৰ প্ৰাৰম্ভিক প্ৰয়োগে কেৱল গংগা উপত্যকাৰ পশ্চিম অংশকহে বুজাইছিল।^৪৫ ১৯৪৯ চনত ভাৰতৰ সংবিধান সভাই "হিন্দুস্তান"ক (অন্ততঃ চৰকাৰী নাম হিচাপে অন্ততঃ) স্পষ্টভাৱে নাকচ কৰি "ভাৰত" ("ইণ্ডিয়া"ৰ সমান্তৰালকৈ)ক দেশৰ চৰকাৰী চুটি নাম দুটাৰ ভিতৰত এটা হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

"হিন্দুস্তান" (পাৰ্চী: هندوستان)ও সিন্ধু নদীৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা এটা নাম, য’ত পাৰ্চী ভাষাত "-stan" প্ৰত্যয়ৰ সৈতে "হিন্দু"ক প্ৰত্যয়যুক্ত শব্দ হিচাপে সংযুক্ত কৰা হৈছে। অন্ততঃ তৃতীয় শতিকাৰপৰাই ভাৰতৰ বাবে ই আটাইতকৈ সাধাৰণ পাৰ্চী নাম, পূৰ্বৰ ৰূপ "হিন্দু" (সংস্কৃত নাম "সিন্ধু"ৰ অভিযোজন) পুৰণি পাৰ্চী ভাষাত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠ শতিকাৰ আগতেই প্ৰমাণিত হৈছিল, যেতিয়া ইয়াক সিন্ধু উপত্যকাৰ পাৰ্চী সীমান্তৰ পূব দিশৰ ভূমিসমূহক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু একাদশ শতিকালৈকে এই নামটো অন্য ভাষাত বিশেষভাৱে প্ৰচলিত নহ’ল, তেতিয়া ভাৰত উপমহাদেশত মুছলমান যুগত এই নামটো জনপ্ৰিয় হৈ উঠে। চৰকাৰী ৰূপত এতিয়া ব্যৱহাৰ নহ'লেও হিন্দুস্তানী ভাষাত ভাৰতৰ বাবে "হিন্দুস্তান" এতিয়াও এটা সাধাৰণ নাম।

ইণ্ডিয়া

এই ইংৰাজী শব্দটো গ্ৰীক Indikē (cf. Megasthenes ৰ গ্ৰন্থ Indica) বা Indía (Ἰνδία)ৰ পৰা, লেটিন লিপ্যন্তৰ ইণ্ডিয়াৰ যোগেদি অহা।^৬৭৮

এই নামটো সংস্কৃত সিন্ধুৰপৰা আহিছে, যিটো সিন্ধু নদীৰ লগতে নিম্ন সিন্ধু অৱবাহিকাৰ নাম আছিল।^৯১০

সিন্ধুৰ পুৰণি পাৰ্চী সমতুল্য শব্দ হিন্দু আছিল।^১১ প্ৰথম দাৰিয়াছে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৫১৬ চনত সিন্ধ জয় কৰে, তাৰ ওপৰত পাৰ্চী সমতুল্য হিন্দুছক নিম্ন সিন্ধু অৱবাহিকাত প্ৰদেশৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১২১৩ পাৰ্চী সম্ৰাটৰ বাবে সিন্ধু নদী অন্বেষণ কৰা কেৰিয়াণ্ডাৰ স্কাইলাক্সে সম্ভৱতঃ পাৰ্চী নামটো গ্ৰহণ কৰি গ্ৰীক ভাষালৈ প্ৰেৰণ কৰিছিল।^১৪ সিন্ধু নদীৰ বাবে ইণ্ডোছ শব্দৰ লগতে "এজন ভাৰতীয়" শব্দটো হেৰ’ড’টাছৰ ইতিহাসত পোৱা যায়।^১৫ এস্পিৰেট /h/ হেৰুৱাৰ কাৰণ সম্ভৱতঃ এছিয়া মাইনৰত কথিত গ্ৰীক ভাষাৰ উপভাষা।^১৬১৭ হেৰ’ডটাছেও নিম্ন সিন্ধু অৱবাহিকাৰ লোকসকলৰপৰা পাৰস্যৰ পূব দিশত বাস কৰা সকলো লোকৰ বাবে "ইণ্ডিয়ান" শব্দটো সাধাৰণীকৰণ কৰিছিল, যদিও তেওঁৰ দেশৰ ভূগোলৰ বিষয়ে কোনো জ্ঞান নাছিল।^১৮

মহান আলেকজেণ্ডাৰৰ সময়লৈকে কইনে গ্ৰীক ভাষাত ইণ্ডিয়াই সিন্ধু নদীৰ সিপাৰৰ অঞ্চলটোক বুজাইছিল। আলেকজেণ্ডাৰৰ সংগীসকলে গংগা বদ্বীপ (গংগাৰীদৈ)লৈকে অন্ততঃ ভাৰতৰ বিষয়ে জানিছিল।^১৯ পিছলৈ মেগাস্থিনিছে ভাৰতত দক্ষিণ উপদ্বীপকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।^১৯

চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ দিনত মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ দৰবাৰত গ্ৰীক ৰাষ্ট্ৰদূত আছিল মেগাস্থিনিছে ভাৰত ভ্ৰমণৰ বিশদ বিৱৰণ লিখিছিল। তেওঁ মৌৰ্যৰ ৰাজধানী পাটলিপুত্ৰত বাস কৰিছিল, লক্ষ্য কৰিছিল যে তেওঁলোকে সমগ্ৰ ভাৰততে ক্ষমতা আৰু গৌৰৱৰ ক্ষেত্ৰত অতিক্ৰম কৰিছিল।^{২০২১২২}

ক্ষমতা আৰু গৌৰৱত তেওঁলোকে আন প্ৰতিটো জনগোষ্ঠীক অতিক্ৰম কৰে, কেৱল এই চতুৰ্থাংশতে নহয়, সমগ্ৰ ভাৰততে ক’ব পাৰি, তেওঁলোকৰ ৰাজধানী হৈছে পালিবোথ্ৰা, এখন অতি বৃহৎ আৰু ধনী চহৰ, যাৰ পিছত কিছুমানে জনসাধাৰণক নিজেই পালিবোত্ৰী বুলি কয়, - নহয়, আনকি গংগাৰ কাষৰ গোটেই অঞ্চলটোকো। তেওঁলোকৰ ৰজাৰ দৰমহাত ৬ লাখ পদাতিক সৈনিক, ৩০,০০০ অশ্বাৰোহী আৰু ৯০০০ হাতীৰে থিয় হৈ থকা সৈন্যবাহিনী আছে: য'ৰপৰা তেওঁৰ সম্পদৰ বিশালতাৰ বিষয়ে কিছু অনুমান গঢ় লৈ উঠিব পাৰে। মেগাস্থিনিছ, ইণ্ডিকাত^২৩

লিচিয়ানে লেটিন ইণ্ডিয়া (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকা) ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইণ্ডিয়া পুৰণি ইংৰাজী ভাষাত জনাজাত আছিল আৰু ৰজা আলফ্ৰেডে পৌলাছ অৰ’ছিয়াছৰ অনুবাদত ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মধ্য ইংৰাজীত ফৰাচী প্ৰভাৱত এই নামটোৰ ঠাইত Ynde বা Inde নাম লোৱা হয়, যিয়ে আৰম্ভণিৰ আধুনিক ইংৰাজীত "ইণ্ডি" হিচাপে প্ৰৱেশ কৰে। তাৰ পিছত "ইণ্ডিয়া" নামটো ১৭ শতিকাৰপৰা ইংৰাজী ব্যৱহাৰলৈ ঘূৰি আহিল, আৰু ইয়াৰ কাৰণ হ’ব পাৰে লেটিন বা স্পেনিছ আৰু পৰ্তুগীজ ভাষাৰ প্ৰভাৱ।।

সংস্কৃত इन्दु॑ "(সোমৰসৰ) টোপাল", বা চন্দ্ৰ, সম্পৰ্কহীন, কিন্তু কেতিয়াবা ভুলকৈ সংযুক্ত কৰা হৈছে (অধিক জানিবলৈ মধ্য চীনা চাওক)।

ইণ্ডিজ

"ইণ্ডিজ" শব্দটোৱে সিন্ধু নদীৰ পূব দিশৰ ভূমিক বুজায়। ই ভাৰত শব্দৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে বিনিময়যোগ্য। পৰ্তুগীজ ভাষাসকলে প্ৰথমে তেওঁলোকে আৱিষ্কাৰ কৰা সমগ্ৰ অঞ্চলটোক ইণ্ডিজ বুলি অভিহিত কৰিছিল। কেৰিবিয়ান দ্বীপসমূহক ভাৰত বুলি ভবা হোৱাৰ বাবে প্ৰথমে "ইণ্ডিজ" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। যেতিয়া ই পশ্চিম গোলাৰ্ধত আছে বুলি জনা গৈছিল, তেতিয়া ইয়াৰ নাম সলনি কৰি ৱেষ্ট ইণ্ডিজ ৰখা হৈছিল। এইদৰে ৱেষ্ট ইণ্ডিজ মানে পশ্চিম গোলাৰ্ধত ভাৰত। ইণ্ডোনেছিয়াৰ পূৰ্বৰ নাম ডাচ ইষ্ট ইণ্ডিজ যাৰ অৰ্থ দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ভাৰত (এইটো ডাচ ইণ্ডিয়াৰ সৈতে বিভ্ৰান্ত হ’ব নালাগে, যিয়ে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ ভিতৰত ভিঅ’চিৰ ব্যাৱসায়িক স্থানসমূহক বুজাইছিল)।

ভাৰত

ৰ এটা প্ৰাচীন মূৰ্তি, বিশ্ৰাম স্থান চন্দ্ৰগুপ্ত মৌৰ্যৰ ওচৰত।]]

ভাৰত হৈছে ইণ্ডিয়াৰ এটা সমপৰ্যায়ৰ নাম, যিটো ১৯৫০ চনত গ্ৰহণ কৰা সংবিধানৰ ১ নং অনুচ্ছেদত উল্লেখ কৰা হৈছে, য’ত ইংৰাজীত কোৱা হৈছে: "ভাৰত, অৰ্থাৎ ইণ্ডিয়া, ..."^২৪ সংস্কৃতত প্ৰধানকৈ ব্যৱহৃত ভাৰত শব্দটোক ভাৰত উপমহাদেশ আৰু ভাৰত গণৰাজ্যৰ কিছুমান লোকে স্বয়ংক্ৰিয় বিকল্প নাম হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল।^২৫

সংস্কৃতৰ ভাৰত শব্দ ভাৰতৰ বৃদ্ধিৰপৰা ব্যুৎপত্তি হোৱা শব্দ, যিটো প্ৰথমে জুইৰ উপনাম আছিল। এই শব্দটো সংস্কৃত মূল ভ্ৰ-, "বহন কৰা/কঢ়িয়াই নিয়া"ৰ এটা নামবাচক বিশেষ্য, যাৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হ’ল প্ৰতিপালন কৰা (অগ্নিৰ)। bhr- মূলটো ইংৰাজী ক্ৰিয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত 'to bear' আৰু লেটিন ferō। এই শব্দটোৰ অৰ্থ হৈছে "জ্ঞানৰ সন্ধানত নিয়োজিত হোৱা।" ভাৰতৰ এস্পেৰেণ্টো নাম বাৰাটোও ভাৰতৰ ব্যুৎপত্তি।^২৬২৭

বৈদিক গ্ৰন্থ অনুসৰি ভাৰতৰ উৎপত্তি হৈছে বৈদিক সম্প্ৰদায়ৰ ভৰতসকলৰ নামৰ পৰা, যিসকলক ঋগবেদত আৰ্য্যৱৰ্তৰ অন্যতম আদি সম্প্ৰদায় হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু বিশেষকৈ দশ ৰজাৰ যুদ্ধত যি অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।^{২৮২৯৩০৩১}

প্ৰাচীন ভাৰতীয় মহাকাব্য মহাভাৰত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০ৰপৰা ৩০০ খ্ৰীষ্টাব্দ)ত ভাৰত মণ্ডলৰ এটা বৃহৎ অঞ্চল ভাৰত শব্দটোৱে সামৰি লৈছে।^৩২ আন কিছুমান পুৰাণৰ অংশত একে ভাৰতীয় লোকৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে, যিসকলক মহাভাৰতত দুষ্যন্তৰ পুত্ৰ ভৰতৰ বংশধৰ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৩৩

পুৰাণত ভাৰতক সামৰি লোৱা ভূমিক ভাৰতবৰ্ষ (শূৰ্ভত 'ভাৰত মূল ভূ-খণ্ড') বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু ইয়াক অন্য বছৰ বা মহাদেশৰপৰা পৃথক কৰিবলৈ এই শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^৩৪ উদাহৰণস্বৰূপে, বায়ু পুৰাণত কোৱা হৈছে "যিজনে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষ জয় কৰে তেওঁক সম্ৰাট হিচাপে পালন কৰা হয়।" ^৩৫ জৈন পৰম্পৰা অনুসৰি পুৰাণত ভাৰতবৰ্ষ – জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভদেৱৰ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰতৰ নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে। তেওঁক সৌৰ বংশত জন্মগ্ৰহণ কৰা ক্ষত্ৰিয় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৩৬ ভৌগোলিক অৰ্থত ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন এপিগ্ৰাফিক লিপি জৈন ৰজা খৰাভেলাৰ হাথীগুম্ফা শিলালিপিত (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকা) পোৱা যায় আৰু ই ঠাই কেৱল উত্তৰ ভাৰতৰ সংযত অঞ্চল অৰ্থাৎ মগধৰ পশ্চিম গংগাৰ অংশৰ ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য। এই শিলালিপিত উল্লেখ আছে যে ভাৰতৰ নাম ঋষভদেৱৰ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰতৰ নামেৰে ৰখা হৈছিল।^৪৫

বিষ্ণু পুৰাণ (২,৩,১), বায়ু পুৰাণ (৩৩,৫২), লিংগ পুৰাণ (১,৪৭,২৩), ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ (১৪,৫,৬২), অগ্নি পুৰাণ (১০৭,১১–১২), স্কন্দ পুৰাণ (৩৭,৫৭) আৰু মাৰ্কণ্ডেয় পুৰাণ (৫০,৪১) এই সকলোবোৰতে ভাৰতবৰ্ষৰ নামৰ উল্লেখ আছে।

বিষ্ণু পুৰাণত আছে:

উত্তৰাং যত সমুদ্ৰাস্য হিমাদ্ৰেশচৈৱ দক্ষিণম। বৰ্ষং তদ ভাৰতং নাম ভাৰতী যাত্ৰা সন্ততিঃ। — বিষ্ণু পুৰাণ (২,৩,১)অৰ্থাৎ, সাগৰৰ উত্তৰ দিশত আৰু বৰফাবৃত পৰ্বতৰ দক্ষিণে থকা দেশখনক ভাৰতম বোলা হয়, তাত ভৰতৰ বংশধৰসকল বাস কৰে।

ভাগৱত পুৰাণত উল্লেখ আছে (কাণ্ড ৫, অধ্যায় ৪)^৩৭ – "তেওঁ (ঋষভদেৱে) তেওঁৰ দৰেই এশ পুত্ৰ জন্ম দিছিল ... তেওঁৰ (ভাৰতৰ) শ্ৰেষ্ঠ গুণী আছিল আৰু তেওঁৰ বাবেই এই ভূমিক জনসাধাৰণৰদ্বাৰা ভাৰতবৰ্ষ বুলি কোৱা হয়।"^৩৮

ভাৰত খণ্ড (বা ভাৰত ক্ষেত্ৰ)^৩৯ কিছুমান জৈন আৰু হিন্দু গ্ৰন্থত ব্যৱহৃত শব্দ।^৩৯

ভাৰতৰ ব্যৱহাৰত প্ৰায়ে ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য থাকে, যিয়ে হিন্দু জাতীয়তাবাদীসকলক আকৰ্ষণ কৰে।^৪০ ২০২৩ চনত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ হিন্দু জাতীয়তাবাদী চৰকাৰে জি-২০ৰ এখন সমাৱেশৰ সৈতে জড়িত ভাৰত নাম ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যাৰ ফলত দেশখনৰ নাম সলনিৰ বিষয়ে জল্পনা-কল্পনাৰ সৃষ্টি হৈছিল।^৪১৪২ এনে পৰিৱৰ্তনৰ বাবে সাংবিধানিক সংশোধনীৰ প্ৰয়োজন হ’ব, অৰ্থাৎ সংসদৰ দুটা সদনৰ প্ৰতিটোতে ভোটৰ দুই তৃতীয়াংশ,^৪৩ আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘলৈ আনুষ্ঠানিক জাননী দিব লাগিব, য’ত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ছটা চৰকাৰী ভাষাত নামটো কেনেকৈ লিখিব লাগে তাৰ পৰামৰ্শ দিব লাগিব।^৪৪

হিন্দ/হিন্দুস্তান

, circa 500 BCE.]]

হিন্দু (পাৰ্চী: هندو) আৰু হিন্দ (পাৰ্চী: هند) শব্দ ভাৰত-আৰ্য্য/সংস্কৃত সিন্ধু (সিন্ধু নদী বা ইয়াৰ অঞ্চল)ৰপৰা আহিছে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৫১৬ চনত আচেমেনী সম্ৰাট প্ৰথম দাৰিয়াছে সিন্ধু উপত্যকা জয় কৰিছিল, যাৰ ওপৰত সিন্ধুৰ আচেমেনীড সমতুল্য অৰ্থাৎ "হিন্দু" (𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁, H-i-du-u-š) নিম্ন সিন্ধু অৱবাহিকাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।^১২১৩ এই নামটো লিখা মিচৰৰ আচেমেনীড প্ৰদেশলৈকেও এই নামটো জনা গৈছিল (অ৪ এন৩৫ ডি৪৬ ভি৪ এম১৭ এম১৭) (H-n-d-wꜣ-y) প্ৰথম দাৰিয়াছৰ মূৰ্তিৰ ওপৰত, প্ৰায় ৫০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব।^{৪৫৪৬৪৭}</div>

মধ্য পাৰ্চী ভাষাত সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰপৰাই -stān (পাৰ্চী: stan) প্ৰত্যয় যোগ কৰা হৈছিল, যিয়ে কোনো দেশ বা অঞ্চলৰ ইংগিত দিয়ে আৰু হিন্দুস্তান নাম গঠন কৰে।^৪৮ এইদৰে ছাছানিদ সম্ৰাট প্ৰথম শ্বাপুৰৰ নকশ-ই-ৰুস্তম শিলালিপিত সিন্ধক হিন্দুস্তান বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল, আনুমাণিক ২৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত।^৪৯৫০

মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সম্ৰাট বাবৰে কৈছিল, "পূব, দক্ষিণ আৰু পশ্চিমে ইয়াৰ সীমাত মহাসাগৰ আছে।" [52] হিন্দক আৰবী ভাষাত ভাৰতৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ৰূপ আল-হিন্দ (الهند) হিচাপে অভিযোজিত কৰা হৈছিল, উদাহৰণস্বৰূপে একাদশ শতিকাৰ তাৰিক আল-হিন্দ (‘ভাৰতৰ ইতিহাস’)ত আৰু ভাৰতৰ ভিতৰৰ ব্যৱহাৰত ই মাজে মাজে দেখা যায়, যেনে জয় হিন্দ (হিন্দী: जयन्द) বাক্যাংশত বা ভাৰত মহাসাগৰৰ মানক হিন্দী নাম হিন্দ মহাসাগৰ (हिन्द महासागर)ত।

দুয়োটা নাম পাৰ্চী আৰু আৰবী ভাষাত প্ৰচলিত আছিল আৰু তাৰপৰা উত্তৰ ভাৰতীয় ভাষালৈ, একাদশ শতিকাৰ ইছলামিক বিজয়ৰ পৰা: দিল্লী চুলতান আৰু মোগল যুগৰ শাসকসকলে দিল্লীক কেন্দ্ৰ কৰি থকা তেওঁলোকৰ ভাৰতীয় আধিপত্যক "হিন্দুস্তান" বুলি কয়। সমসাময়িক পাৰ্চী আৰু হিন্দী-উৰ্দু ভাষাত হিন্দুস্তান শব্দৰ অৰ্থ শেহতীয়াকৈ ভাৰত গণৰাজ্যলৈ আহিল। আৰবী ভাষাৰ ক্ষেত্ৰতো একেই কথা, য’ত আল-হিন্দ হৈছে ভাৰত গণৰাজ্যৰ নাম।

"হিন্দুস্তান", হিন্দু শব্দটো নিজেই ১৭ শতিকাত ইংৰাজী ভাষাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। ১৯ শতিকাত ইংৰাজীত ব্যৱহাৰ কৰা শব্দটোৱে উপমহাদেশখনক বুজাইছিল। "হিন্দুস্তান" বৃটিছৰ যুগত "ভাৰত"ৰ সৈতে সমান্তৰালভাৱে প্ৰচলিত আছিল।

জম্বুদ্বীপ

জম্বুদ্বীপ (সংস্কৃত ভাষা: जम्बुद्वीपम्) ভাৰত শব্দটো ব্যাপক হোৱাৰ আগতেই প্ৰাচীন শাস্ত্ৰত ভাৰতৰ নাম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ই হয়তো দ্বীপসম ভাৰতৰ পৰোক্ষ উল্লেখ হ’ব পাৰে। ম্যানমাৰত ইয়াক "জাবুদিপা" বুলি কোৱা হৈছিল।^৫১ ইংৰাজী শব্দ "ভাৰত" প্ৰৱৰ্তনৰ পূৰ্বে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহু দেশত ভাৰতৰ বাবে ব্যুৎপত্তি জাম্বু দ্বীপ ঐতিহাসিক শব্দ আছিল। এই বিকল্প নামটো ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বৰ্ণনাৰ বাবে এতিয়াও মাজে মাজে থাইলেণ্ড, মালয়েছিয়া, জাভা আৰু বালিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অৱশ্যে ই সমগ্ৰ এছিয়া মহাদেশকো বুজাব পাৰে। ইয়াক মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকে নিজৰ শিলালিপিত নিজৰ ৰাজ্যক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

গ্যাগৰ আৰু ফাগ্যুল

গ্যাগৰ ("বগা বিস্তৃতি") আৰু ফাগ্যুল দুয়োটা ভাৰতৰ তিব্বতী নাম। প্ৰাচীন তিব্বতী বৌদ্ধ লেখক আৰু তীৰ্থযাত্ৰীসকলে ভাৰতৰ বাবে দক্ষিণে গ্যাগৰ বা গ্যাগৰ আৰু মধ্যদেশ (মধ্যদেশ বা পৱিত্ৰ কেন্দ্ৰ) নৃতাত্ত্বিক ৰেফাৰেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰিছিল। অন্ততঃ ত্ৰয়োদশ শতিকাৰপৰাই কেইবাজনো প্ৰভাৱশালী খিলঞ্জীয়া তিব্বতী লামা আৰু লেখকে ভাৰতক ফাগ্যুল বুলি উল্লেখ কৰিছিল, যাৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ ফাগছ ইউল, অৰ্থাৎ আৰ্যৰ ভূমি, তিব্বতী বৌদ্ধ ধৰ্মত বৌদ্ধ শিক্ষাৰ উৎস হিচাপে গণ্য কৰা সম্ভ্ৰান্ত বা আধ্যাত্মিকভাৱে জ্ঞানপ্ৰাপ্ত লোকসকলক বুজাইছে।^৫২ তিব্বতী পণ্ডিত গেণ্ডুন চোপেলে ব্যাখ্যা কৰিছে যে, তিব্বতী গ্যাগৰ শব্দ সংস্কৃত বিহাৰ (বৌদ্ধ মঠ)ৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে আৰু প্ৰাচীন তিব্বতীসকলে গেইছাৰ শব্দটো মূলতঃ কুৰু (বৰ্তমান হাৰিয়ানা)ৰপৰা মগধ (বৌদ্ধ বিহাৰ)লৈকে উত্তৰ আৰু মধ্য ভাৰত অঞ্চলত প্ৰয়োগ কৰিছিল।^৫৩ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২০০-৩০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰপৰা প্ৰায় ৬০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত বিকশিত হোৱা ৰজা গেইছাৰৰ মহাকাব্যত ভাৰতক "গ্যাগৰ: বৌদ্ধ মতবাদৰ ৰাজ্য", "গ্যাগৰ: অৰু চিকিৎসাৰ ৰাজ্য" (আয়ুৰ্বেদ), "গ্যাগৰ: মুকুতাৰ ৰাজ্য", আৰু "গ্যাগৰ: সোণালী ফুলৰ ৰাজ্য" বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৫৪ প্ৰায়ে নিৰ্বাসিত তিব্বতী চৰকাৰ বুলি কোৱা কেন্দ্ৰীয় তিব্বতী প্ৰশাসনে দৃঢ়তাৰে কয় যে "তিব্বত ভূগোল, ইতিহাস, সংস্কৃতিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যভাৱে জড়িত আৰু আধ্যাত্মিকভাৱে তিব্বতীসকলে ভাৰতক 'গ্যাগৰ ফাগপায় ইউল' বা 'ভাৰত আৰ্যৰ ভূমি' বুলি কয়।" দালাই লামাই ভাৰতক তিব্বতৰ গুৰু আৰু তিব্বতক ইয়াৰ চেলা (শিষ্য) বুলি অভিহিত কৰিছে, নিজকে ‘ভাৰতৰ পুত্ৰ’ আৰু মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধীৰ প্ৰকৃত অনুগামী বুলি উল্লেখ কৰিছে। তেওঁ নালন্দা পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভাৰতৰ প্ৰাচীন প্ৰজ্ঞাৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ পোষকতা অব্যাহত ৰাখিছে।"^৫৫

টিয়ানঝু

টিয়ানঝু (天竺, অ'চি:* qʰl'iːn tuɡ, mod. Tiānzhú) পাৰ্চী হিন্দূৰ যোগেদি সংস্কৃত সিন্ধুৰ কেইবাটাও চীনা অনুবাদৰ ভিতৰত অন্যতম^৫৬ আৰু ইয়াক চীন আৰু ইয়াৰ পৰিসীমাত প্ৰাচীন কালৰেপৰা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ চাইনো-জেনিক পঢ়া জাপানী ভাষাত টেনজিকু, কোৰিয়ান ভাষাত চেওনচুক (천축), আৰু ভিয়েটনামী ভাষাত থিয়েন ট্ৰুক। চীনমণ্ডলৰ ভক্তিমান বৌদ্ধসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে এই শব্দটো আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত ৰূপসমূহ ভাৰতক তেওঁলোকৰ "স্বৰ্গীয় কেন্দ্ৰ" হিচাপে চিহ্নিত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল, ভাৰত উপমহাদেশত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৱিত্ৰ উৎপত্তিৰ কথা উল্লেখ কৰি।^৫৭৫৮

আন ৰূপসমূহৰ ভিতৰত আছে জুয়াণ্ডু (身毒; Juāndú), যিটো ছিমা কিয়ানৰ শ্বিজিত দেখা যায়। আন এটা হ'ল টিয়াণ্ডু (天篤; Tiāndǔ), যিটো হাউ হান্সু (পৰৱৰ্তী হানৰ কিতাপ)ত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^৫৯ য়িনতেজিয়া বা ইন্দাকা (印特伽; Yìntèjiā) হিন্দুৰ আন এটা লিপব্দ কুচেয়ান ইন্দকাৰপৰা আহিছে।^৫৬

টিয়ানঝুৰ বিশদ বিৱৰণ ফান য়ে (৩৯৮–৪৪৫)দ্বাৰা সংকলিত হাউ হান্সুৰ "জিউ ঝুয়ান" (পশ্চিম অঞ্চলৰ ৰেকৰ্ড)ত দিয়া হৈছে:

টিয়ানঝু ৰাজ্য: ইয়াক শ্বেণ্ডু বুলিও কোৱা হয়, ই ইউয়েজিৰপৰা কেইবা হাজাৰ লি দক্ষিণ-পূবে অৱস্থিত। ইয়াৰ ৰীতি-নীতি য়ুইজিৰ দৰেই, আৰু ই নিম্ন, আৰ্দ্ৰ আৰু অতি গৰম। ইয়াৰ সীমাৰেখা এখন বৃহৎ নদী। বাসিন্দাসকলে যুদ্ধত হাতীত উঠি যায়; ইউয়েজিতকৈ তেওঁলোক দুৰ্বল। তেওঁলোকে ফুটু (বুদ্ধ)ৰ পথ পালন কৰে, [আৰু সেয়েহে] তেওঁলোকৰ মাজত [আনক] হত্যা বা আক্ৰমণ নকৰাটো এটা প্ৰথাত পৰিণত হৈছে। ইউয়েজি আৰু গাওফু ৰাজ্যৰ পশ্চিমৰ পৰা, আৰু দক্ষিণৰপৰা পশ্চিম সাগৰলৈকে, আৰু পূবে পাংকি ৰাজ্যলৈকে সকলো শ্বেণ্ডুৰ ভূ-খণ্ড। শ্বেন্দূৰ কেইবাশ পৃথক চহৰ আছে, এজন ৰাজ্যপাল আছে, আৰু পৃথক ৰাজ্য আছে যিবোৰ দহত গণনা কৰিব পাৰি, প্ৰত্যেকৰে নিজা ৰজা আছে। যদিও তেওঁলোকৰ মাজত সৰু সৰু পাৰ্থক্য আছে, তথাপি তেওঁলোক সকলোৱেই সাধাৰণ নাম শ্বেণ্ডুৰ অধীনত আহে, আৰু এই সময়ত সকলোৱেই য়ুইজিৰ অধীনত থাকে। য়ুয়েজীয়ে তেওঁলোকৰ ৰজাসকলক হত্যা কৰি তেওঁলোকৰ লোকসকলৰ ওপৰত শাসন কৰিবলৈ এজন সেনাপতি স্থাপন কৰিছে। এই ভূমিত হাতী, গঁড়, কচ্ছপৰ খোলা, সোণ, ৰূপ, তাম, লো, সীহ, টিন আদি উৎপাদিত হয়। ই পশ্চিমে ডা কিনৰ সৈতে সংযোগ হয় (সেয়েহে) ইয়াত ডা কিনৰ এক্স’টিকা আছে।^৫৯

টিয়ানঝুক ৱু টিয়ানঝু (五天竺; Wǔ Tiānzhú; 'পাঁচটা ভাৰত') বুলিও কোৱা হৈছিল, কাৰণ ভাৰতত চীনাসকলে জনা পাঁচটা ভৌগোলিক অঞ্চল আছিল: মধ্য, পূব, পশ্চিম, উত্তৰ আৰু দক্ষিণ ভাৰত। সন্ন্যাসী জুয়ানজাঙে ভাৰতক ৱু য়িন (五印; Wǔ Yìn; 'পাঁচ ইণ্ড') বুলিও উল্লেখ কৰিছিল।^৫৬

টিয়ানঝু নাম আৰু ইয়াৰ চাইনো-জেনিক সম্পৰ্কীয় শব্দটোৰ ঠাইত অৱশেষত মধ্য চীনে কুচিয়ানৰপৰা *য়েণ্টু ধাৰ লোৱাৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা শব্দবোৰে ল’লে, যদিও সেই শব্দটোৰ প্ৰথম ব্যৱহাৰ আৰু পূব এছিয়ান ভাষাত ভাৰতৰ বাবে প্ৰামাণিক আধুনিক নাম হোৱাৰ মাজত বহু সময় পাৰ হৈ গ'ল। চীনা ভাষাত ইয়াক য়িণ্ডু (চীনা: 印度; পিনয়িন: Yìndù) উচ্চাৰণ কৰা হয়, ইয়াক প্ৰথমে সপ্তম শতিকাৰ সন্ন্যাসী আৰু ভ্ৰমণকাৰী জুয়ানজাঙে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৬০ উদাহৰণস্বৰূপে জাপানী ভাষাত ১৮ শতিকাৰ আৰু ১৯ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ গ্ৰন্থসমূহত মাজে মাজে ইণ্ডো (インド, 印度, বা মাজে মাজে 印土) পোৱা গৈছিল, যেনে আৰাই হাকুচেকিৰ ছাইৰান ইগেন (১৭১৩) আৰু ইয়ামামুৰা চাইছুকে [ja]ৰ ইণ্ডোছি (印度志, এটা গ্ৰন্থৰ অনুবাদ জোহান হুবনাৰৰদ্বাৰা)। কিন্তু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ভূমি হিচাপে ভাৰতৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ সৈতে বহু পৰিমাণে জড়িত টেঞ্জিকু নামৰ ব্যৱহাৰ ২০ শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে সম্পূৰ্ণৰূপে স্থানচ্যুত হোৱা নাছিল: বৌদ্ধ ঐতিহাসিক স্থানসমূহৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ বাবে ভাৰত ভ্ৰমণ কৰা সোয়েন শ্বাকু আৰু চেকি ছেইচেটছু [জা] আদি পণ্ডিতসকলে টেঞ্জিকু নামটো ব্যৱহাৰ কৰিয়েই ধৰ্মীয় দিশটোৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি থাকিল তেওঁলোকৰ ভ্ৰমণত, যদিও তেওঁলোকৰ সমসাময়িক বেছিভাগেই (আনকি সহযোগী বৌদ্ধ তীৰ্থযাত্ৰীও) তেতিয়ালৈকে ইণ্ডো নাম গ্ৰহণ কৰিছিল।^৬১৬২

হোডু

হোডু (হিব্ৰু: הֹדּוּ Hodû) হৈছে ইহুদী তানাখ আৰু খ্ৰীষ্টান পুৰণি নিয়মৰ ইষ্টেৰ পুস্তক অংশত উল্লেখ কৰা ভাৰতৰ বাইবেলৰ হিব্ৰু নাম। আহাচুৱেৰছক হোডু (ভাৰত)ৰপৰা ইথিওপিয়ালৈকে ১২৭খন প্ৰদেশত শাসন কৰা ৰজা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল।^৬৩ এই শব্দটো আপাত দৃষ্টিত সংস্কৃত সিন্ধুৰপৰা উদ্ভৱ হৈছে, "মহান নদী", অৰ্থাৎ সিন্ধু নদী, পুৰণি পাৰ্চী হিণ্ড°উৰ মাজেৰে।^৬৪

ঐতিহাসিক নাম

১৫০০ চনৰ আগৰ কিছুমান ঐতিহাসিক নাম আৰু সংজ্ঞা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল।^৬৫

এক বৃহত্তৰ ভাৰতৰ ঐতিহাসিক সংজ্ঞা

ভাৰতীয় আৰু অন্যান্য জাতিৰ লেখকসকলে “বৃহত্তৰ ভাৰত’’ৰ বিষয়ে লিখিছে, যাক ভাৰতীয়সকলে অখণ্ড ভাৰত বা মহাভাৰত বুলি কয়।^৭৮