শৰাই

শৰাই অসমৰ সমাজ-সংস্কৃতিত বহুল পৰিচিত এক পৰম্পৰাগত শিল্পবস্তু; ই কেৱল ব্যৱহাৰিক পাত্ৰ নহয়, বৰং সন্মান-সম্ভাষণৰ সামাজিক ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক গৌৰৱৰ প্ৰতীক হিচাপে স্থিত। অসমৰ বিভিন্ন ধৰ্মীয় আচাৰ, সামাজিক অনুষ্ঠান আৰু অতিথি আদৰণিত শৰাই আগবঢ়োৱা মানে আন্তৰিকতা, আতিথ্য আৰু মৰ্যাদা প্ৰদানৰ স্বীকৃত ৰীতি; এই অনুষংগত শৰাই আৰু বটা অসমীয়া প্ৰতীকী পৰম্পৰাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ যুগল-ধাৰণা বুলিও ধৰা হয়।

পৰিচয় আৰু গঠন

শৰাই সাধাৰণতে কাঁহ (bell metal) অথবা বেল-মেটেলৰ পাত্ৰ। ইয়াৰ মূল গঠন দুটা ভাগত দেখা যায়—

• ওপৰত থাল সদৃশ অংশ (নিবেদন ধাৰণৰ অংশ)
• তলত থিয়াভাগ/পীঠ (পাদ বা দণ্ড সদৃশ আধাৰ)

ৰূপভেদ অনুসৰি কিছুমান শৰাই মুকলি (ঢাকনি নথকা) আৰু কিছুমান ঢাকনিযুক্ত তথা অলংকৃত। ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰ আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি ইয়াৰ অলংকৰণ আৰু আকৃতি-ভেদ দেখা যায়।

সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় ব্যৱহাৰ

অসমীয়া সমাজত শৰাইৰ প্ৰধান ভূমিকা তিনিধৰণে স্পষ্ট—

অতিথি সম্ভাষণ

অতিথিক আদৰ-সম্ভাষণত শৰাইৰ ভূমিকা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। শৰাই আগবঢ়োৱা মানে কেৱল বস্তু প্ৰদান নহয়; ই সন্মান আৰু আন্তৰিকতাৰ সামাজিক অৰ্থ বহন কৰে। শৰাইত সাধাৰণতে তামোল-পাণ আগবঢ়োৱা হয়; লগতে অনুষ্ঠানবিশেষে মিঠাই আৰু আন আনুষ্ঠানিক সামগ্ৰীও দিয়া হয়। এই প্ৰথা অসমৰ তামোল-পাণ সংস্কৃতিৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।

ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠান

ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানত শৰাই নৈৱেদ্য/উপচাৰ সামগ্ৰী ধাৰণৰ পাত্ৰ হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। উল্লেখ আছে যে শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ সময়ত শৰাই নৱবৈষ্ণৱ ধৰ্মীয় পৰিসৰত অন্তৰ্ভুক্ত হয়; নাম-প্ৰসঙ্গ, উপচাৰ আৰু আচাৰিক পৰিৱেশত ইয়াৰ উপস্থিতি লক্ষ্য কৰা যায়, বিশেষকৈ নামঘৰ-কেন্দ্ৰিক সমাজজীৱনত।

সামাজিক অনুষ্ঠান

বিবাহ, উৎসৱ, জনসমাৱেশ আদি সামাজিক অনুষ্ঠানত শৰাই সন্মান-উপহাৰ, আদৰণি-সম্ভাষণ আৰু আনুষ্ঠানিক নিবেদন পাত্ৰ ৰূপে প্ৰচলিত। এইদৰে শৰাই একধৰণৰ “আনুষ্ঠানিক মঞ্চ-ভাষা”—য’ত পাত্ৰৰ ৰূপ, বহনভংগী আৰু নিবেদনৰ বস্তুসমূহে সমাজৰ শিষ্টাচাৰ প্ৰকাশ কৰে।

বটা আৰু শৰাই: সাদৃশ্য আৰু পৃথকতা

শৰাই আৰু বটা নক্সাৰ দিশত সাদৃশ্য থাকিলেও কালক্ৰমে পৃথক বস্তু হিচাপে বিকশিত বুলি কোৱা হয়। বটা সাধাৰণতে বাটিৰ দৰে পাত্ৰ; বহু ক্ষেত্ৰত শৰাইৰ সৈতে একেলগে ব্যৱহাৰ হয়। অসমৰ পৰম্পৰাগত সম্ভাষণ-পদ্ধতিত শৰাই (পাদযুক্ত থাল) আৰু বটা (বাটিধৰণ) একে অনুষ্ঠানৰ অন্তৰ্গত সহায়ক সামগ্ৰী ৰূপে দেখা যায়।

ঐতিহাসিকতা আৰু পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণ

অসমত শৰাই/বটা ধৰণৰ পাত্ৰ ব্যৱহাৰৰ ধাৰণা কামৰূপ ৰাজ্যৰ দিনৰ পৰাই প্ৰচলিত বুলি ধৰা হয়। ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত কামৰূপ যুগত শৰাই-জাতীয় পাত্ৰ প্ৰাচীন কালৰ পৰা ব্যৱহাৰ চলি থকা বুলি কোৱা হৈছে, আৰু ইয়াৰ পুৰাতাত্ত্বিক সংযোগ বিশেষকৈ গুৱাহাটীৰ আমবাৰীৰ প্ৰমাণেৰে উজ্জ্বল।

আমবাৰী আৰু “dish-on-stand” ধাৰণা

কামৰূপ যুগৰ প্ৰথম পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণৰূপে গুৱাহাটীৰ আমবাৰী উল্লেখিত। আমবাৰীৰ “Ambari ware” (কেওলিন মৃৎশিল্প)ত dish-on-stand (পাদযুক্ত থাল) প্ৰধান আকাৰসমূহৰ এটা। ইয়াৰ বৰ্ণনাত অলংকৰণযুক্ত চেপেটা থাল, splayed rim, আৰু তলত পীঠ/দণ্ডৰ উল্লেখ আছে। এই পাত্ৰসমূহ আনুষ্ঠানিক, ধৰ্মীয় আচাৰ আৰু ঘৰুৱা কামত ব্যৱহাৰ হোৱা বুলি ধৰা হয়। পুৰাতত্ত্ববিদ এম. কে. ধাৱালিকাৰে Ambari ware-ৰ dish-on-standক স্বকীয় আকাৰ ৰূপে চিনাক্ত কৰে, আৰু তেওঁৰ মতে এই মৃৎপাত্ৰসমূহ তামোল-পাণ আগবঢ়াবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা সম্ভাৱনা আছে; আধুনিক কালত একে কাৰ্য ধাতুৰ পাত্ৰে সম্পন্ন কৰে।

আমবাৰীৰ প্ৰাচীন স্তৰৰ সাধাৰণ কাল-নিৰ্ধাৰণ খ্ৰীষ্টীয় ৭ম–১২শ শতিকা বুলি উল্লেখ, আৰু ৰেডিঅ’কাৰ্বন তাৰিখ প্ৰায় ১০৩০ ± ১৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি দিয়া হৈছে।

ধাতু-কাৰুকাৰ্য আৰু কাঁহ

কামৰূপ যুগত কাঁহৰ কাম জনাজাত আছিল বুলি উল্লেখ আছে। বিৰিঞ্চি কুমাৰ বৰুৱাই কালিকা পুৰাণৰ “কাংস্য (kāṃsya)” উল্লেখ উদ্ধৃত কৰি তাক কাঁহ (bell metal) বুলি চিনাক্ত কৰে; ই অসমৰ ধাতুশিল্প, বিশেষকৈ অসমৰ কাঁহ শিল্পৰ ঐতিহাসিক ভিত্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা যায়।

চুতীয়া আৰু আহোম যুগৰ উল্লেখ

মধ্যযুগ কামৰূপৰ পাছত চুতীয়া ৰাজ্য আৰু আহোম ৰাজ্যত শৰাই-ধৰণৰ পাত্ৰ ব্যৱহাৰ প্ৰচলিত আছিল বুলি উল্লেখ। চুতীয়া ৰাজ্যৰ ভীষ্মকনগৰত dish-on-stand ধৰণৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। Tage Tada-ৰ বৰ্ণনামতে ভীষ্মকনগৰৰ মৃৎপাত্ৰ প্ৰধানকৈ ৰঙা, চাকত নিৰ্মিত; আকাৰত dish-on-stand, বাটি, থাল, নলযুক্ত পাত্ৰ, জাৰ আদি দেখা যায়। তেওঁ ভীষ্মকনগৰৰ সূক্ষ্ম চাকত নিৰ্মিত মৃৎপাত্ৰ আৰু আমবাৰীৰ (আনুমানিক ১০ম–১২শ শতিকা) মৃৎপাত্ৰৰ সাদৃশ্য ঘনিষ্ঠ বুলি কয়। ভীষ্মকনগৰৰ কেওলিন মৃৎপাত্ৰক চীনৰ সৈতে সাংস্কৃতিক যোগাযোগ আৰু তাৰ জৰিয়তে মৃৎশিল্প প্ৰসাৰৰ প্ৰমাণ ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।

বুৰঞ্জীসমূহত শাৰিৰ লিখিত উল্লেখো পোৱা যায়: সাতসৰী বুৰঞ্জী অনুযায়ী চুতীয়া ৰজাই ফ্ৰাচেংমুঙ গোহাঁইক ২ খন সোণৰ শৰাই দিছিল বুলি উল্লেখ। লগতে চুতীয়া ৰাজ্যত কাঁহৰ কাম কৰা কঁহাৰ লোক উপস্থিত আছিল বুলি কোৱা হৈছে, আৰু বাঁহগৰীয়া বুঢ়াগোহাঁই বুৰঞ্জী (সাতসৰী অসম বুৰঞ্জীত সংৰক্ষিত) অনুসৰি চুতীয়া ৰাজ্য পতনৰ পিছত আহোম ৰজা চুহুংমুঙে কঁহাৰসহ বিভিন্ন বৃত্তিগত গোট লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখ।

বহিঃএশীয় সাদৃশ্য আৰু (বিতৰ্কিত) উৎস-চৰ্চা

উচ্চভিত্তিযুক্ত থাল/ট্ৰে ধৰণৰ ধাৰণা চীন, তিব্বত, নেপাল আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াতো দেখা যায়। এক মতে শৰাই/বটা ধৰণৰ পাত্ৰক চীনা জনগোষ্ঠীৰ প্ৰাচীন সাংস্কৃতিক ধাৰাৰ সৈতে জড়িত বুলি কোৱা হৈছে; যদিও এই সম্পৰ্কৰ ব্যাখ্যা আৰু দিশ নিৰ্ণয় বিতৰ্কিত।

চীনত “Dou” (豆) নামে উচ্চভিত্তিযুক্ত বাটিৰ আকৃতি নৱপ্ৰস্তৰ যুগত দেখা যায় বুলি উল্লেখ, আৰু Dou-ৰ উৎপত্তিৰ কাল প্ৰায় ৬,০০০–৭,০০০ বছৰ আগতে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫০০০–৪০০০) বুলি দিয়া হৈছে। ইয়াৰ আকৃতি বিকাশ ইয়াংশাও সংস্কৃতি আৰু ডাৱেনকʼ সংস্কৃতিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি উল্লেখ। ঝৌ সাম্ৰাজ্যৰ সময় (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০৪৬–২৫৬) Dou ধৰ্মীয়-আনুষ্ঠানিক প্ৰতীক ৰূপে প্ৰাধান্য লাভ কৰে; “লি” (আচাৰ-ব্যৱস্থা) অনুসৰি জীৱন পৰিচালিত বুলি উল্লেখিত ঝৌ সমাজত Dou কেৱল খাদ্যপাত্ৰ নহয়, পূৰ্বপুৰুষ-সম্পৰ্কীয় আচাৰিক পাত্ৰ ৰূপে বৰ্ণিত। বিশ্বাস আছিল, পূৰ্বপুৰুষক সঠিক নিবেদন কৰিলে সুৰক্ষা আৰু উন্নত ফচল আদিৰ আশীৰ্বাদ লাভ হয়।

এই ধৰণৰ পাত্ৰ চীনৰ পৰা বাৰ্মিজ, তিব্বত, নেপাল, কম্বোডিয়া, ভিয়েটনাম, থাইলেণ্ড, মালয়েছিয়া আদিলৈ বিয়পা বুলি উল্লেখ আছে। বৌদ্ধ ধৰ্মীয় প্ৰসংগত বহু দেশত ভগৱানলৈ নৈৱেদ্য আগবঢ়াবলৈ এই ধৰণৰ পাত্ৰ ব্যৱহৃত হয়। দক্ষিণ-পূব এছিয়াত মাটিৰ পাদযুক্ত পাত্ৰৰ ধাতুলৈ ৰূপান্তৰৰ সাদৃশ্যো উদাহৰণসহ উল্লেখিত: ফিলিপাইনছৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগ্ৰহালয়ে প্ৰাগৈতিহাসিক মাটিৰ পাদযুক্ত বাটি আৰু মাৰানাও/মাগুইণ্ডানাও জনগোষ্ঠীৰ পিতলৰ টাবাকৰ মাজত আকৃতি আৰু আনুষ্ঠানিক ব্যৱহাৰৰ সাদৃশ্য উল্লেখ কৰে; কম্বোডিয়াৰ সংগ্ৰহালয়সমূহতো মাটিৰ পাদযুক্ত থালৰ সৈতে পিতলৰ পাদযুক্ত/পাদানযুক্ত থাল সংৰক্ষিত বুলি উল্লেখ।

তিব্বতী পৰিপ্ৰেক্ষিতত stemmed offering bowls দৈনন্দিন আৰু ধৰ্মীয় উভয় ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত বুলি Rubin Museum-ৰ বক্তব্য উল্লেখিত; তদুপৰি তিব্বতী বৌদ্ধ আচাৰত mandala offering set/plate আৰু serkyem পাত্ৰৰ দৰে pedestal ধৰণৰ বস্তু নৈৱেদ্য প্ৰথাৰ সৈতে সংযুক্ত বুলি কোৱা হয়।

ভাষা-সমাজ আৰু স্থানীয় পৰম্পৰা

অসমৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত শৰাই ধৰণৰ পাত্ৰৰ ধাৰণা স্থানীয় নাম আৰু ৰূপভেদে বিদ্যমান। ডিমাছাসকলে শৰাই ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি উল্লেখ; ডিমাছা ভাষাতো নাম “শৰাই”। লগতে ডিমাছাসকলৰ বস্ত্ৰশিল্পত “হ’ৰাইমিন” নামৰ শৰাই-মটিফ সংৰক্ষিত থকাৰ কথাও উল্লেখিত (ই বস্তুটোৰ সাংস্কৃতিক প্ৰতিচ্ছবিৰ বিস্তাৰ সূচায়)।

আহোমসকলৰ ক্ষেত্ৰত শৰাই-জাতীয় দুবিধ পাত্ৰৰ নাম “নিং” (𑜃𑜣𑜂𑜫) আৰু “ফুন” (𑜇𑜥𑜃𑜫) বুলি উল্লেখ। “ফান/ফুন” শব্দৰ উৎস-সংযোগ পুৰণি চীনা “পান” (থাল/ট্ৰে অৰ্থ) আৰু থাই/শান ভাষাত “ফান” নামে শৰাই-ধৰণৰ পাত্ৰৰ সৈতে জড়িত বুলি কোৱা হৈছে। এক মতে (বিতৰ্কিত) “ফুন” আৰু “নিং”ক অসমীয়াত কেতিয়াবা “শৰাই”, কেতিয়াবা “মেহেঙা/মাইহাং” বুলি অনুবাদ হোৱা দেখা যায়। বুৰঞ্জী অনুসৰি “মাইহাং” পাত্ৰ চুতীয়া ৰাজ্যত প্ৰচলিত আছিল; আনহাতে “শৰাই” কামৰূপ যুগৰ পৰা ব্যৱহাৰ বুলি কোৱা হৈছে। আহোম ফুৰালুং ধৰ্মীয় নিয়ম অনুসৰি ৰিক খোৱান উৎসৱত খোৱানলৈ নখন নিংত প্ৰসাদ আগবঢ়োৱা হয় বুলি উল্লেখ—ই পাদযুক্ত নিবেদন-পাত্ৰৰ আনুষ্ঠানিকতা স্পষ্ট কৰে।

বাৰ্মিজ প্ৰেক্ষাপটত ban (ဗန်း) আৰু langpan (လင်ပန်း) শব্দ “tray” অৰ্থে ব্যৱহৃত; ইয়াৰ উৎস চীনা 盤 শব্দ বুলি উল্লেখ, আৰু চীনা 盤 শব্দৰ পুৰণি/মধ্য চীনা পুনৰ্গঠন *baːn বা ban বুলি দিয়া হৈছে। বাৰ্মিজ পৰম্পৰাত kalat নামৰ মুকলি pedestal dish খাদ্য/ৰাজকীয়/ধাৰ্মিক নিবেদনত ব্যৱহাৰ আৰু hsun-ok ঢাকনিযুক্ত শৰাই-সদৃশ পাত্ৰৰ পৃথক উপস্থিতিও উল্লেখিত।

উত্তৰাধিকাৰ

শৰাই অসমৰ বস্তু-সংস্কৃতিত এক প্ৰকট প্ৰতীক: ই কাঁহশিল্পৰ সৈতে জড়িত কাৰুকাৰ্য-ঐতিহ্য বহন কৰে, আৰু একে সময়তে সামাজিক শিষ্টাচাৰ, আতিথ্যবোধ আৰু ধৰ্মীয় আচাৰৰ পাত্ৰ-ভাষা ৰূপে কাম কৰে। কামৰূপ যুগৰ আমবাৰীধৰণৰ পাদযুক্ত মৃৎপাত্ৰৰ পৰা মধ্যযুগীয় চুতীয়া-আহোম পৰম্পৰা, আৰু আধুনিক সমাজ-অনুষ্ঠানলৈকে—শৰাইৰ ধাৰণাই অসমীয়া সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক দীঘল ধাৰাবাহিকতা সূচায়।

আৰু চাওক

• কামৰূপ ৰাজ্য
• অসমৰ তামোল-পাণ সংস্কৃতি
• অসমৰ কাঁহ শিল্প
• চুতীয়া ৰাজ্য
• আহোম ৰাজ্য
• ভীষ্মকনগৰ
• ডিমাছা জনগোষ্ঠী
• কালিকা পুৰাণ
• চীন
• নামঘৰ