হাথীগুম্ফা শিলালিপি

হাথীগুম্ফা শিলালিপি হৈছে ভাৰতৰ ওড়িশাৰ ভুবনেশ্বৰৰ ওচৰৰ উদয়াগিৰি পাহাৰৰ হাথীগুম্ফা নামৰ গুহাত ব্ৰাহ্মী লিপিত খোদিত কৰা প্ৰাকৃত ভাষাত লিখা সোতৰটা শাৰীৰে গঠিত জৈন ধৰ্ম শিলালিপি।^১ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ মাজৰ^২৩৪ ইয়াক কলিংগ ৰাজ্যৰ জৈন ৰজা খৰাভেলাই লিপিবদ্ধ কৰিছিল। ^৫

হাথীগুম্ফা শিলালিপিত অন্যান্য বিষয়ৰ লগতে প্ৰাচীন ভাৰতৰ পূব অঞ্চলৰ (বৰ্তমান ওড়িশাৰ অংশ আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ) এজন ৰজাৰ জীৱনৰ সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ উপস্থাপন কৰা হৈছে। ইয়াত ধৰ্মীয় মূল্যবোধ, ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প, সামৰিক অভিযান আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ তথ্যও সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। লিপিবিজ্ঞানৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই শিলালিপিটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে সময়ছোৱাৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।^৬৭

স্থান আৰু ইতিহাস

খৰাভেলাৰ হাথীগুম্ফা শিলালিপি (অনুবাদ "হাতী গুহা" শিলালিপি) ভুৱনেশ্বৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰৰ পৰা প্ৰায় ৫ কিলোমিটাৰ (৩.১ মাইল) পশ্চিমে উদয়াগিৰিত পোৱা যায়। উদয়াগিৰি পাহাৰত ৰাণী গুম্ফা আদি বহুতো প্ৰাচীন শিল কটা গুহা আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৰাণী গুম্ফাৰ পশ্চিমে উদয়াগিৰি পাহাৰৰ দক্ষিণ মুখত হাথীগুম্ফা নামৰ এটা গুহা আছে। এই গুহাটোৰ নামেৰে এই শিলালিপিৰ নামকৰণ কৰা হৈছে। ইয়াক গুহাটোৰ আংশিকভাৱে সন্মুখত আৰু আংশিকভাৱে চিলিঙত পোৱা যায়।^৮ যদিও এই শিলালিপিটো খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় ১ম শতিকাৰ মাজৰ বুলি ধৰা হয়, তথাপিও ই গৱেষকসকলৰ বাবে অজানা হৈ আছিল যেতিয়ালৈকে এ ষ্টাৰলিঙে ইয়াক পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰা নাছিল আৰু ১৮২৫ চনত এছিয়াটিক ৰিচাৰ্চ পঞ্চদশত প্ৰকাশ কৰা নাছিল।^৮ আৰ এল মিত্ৰই ১৮৮০ চনত তেওঁৰ এণ্টিকিউটিজ অৱ অৰিছাত ইয়াৰ এটা সংশোধিত সংস্কৰণ প্ৰকাশ কৰে।

এই গুৰুত্বপূৰ্ণ শিলালিপিৰ প্ৰথম কাষ্ট ১৮৮৪ চনত ভগৱান লাল ইন্দ্ৰজীয়ে প্ৰকাশ কৰে, তাৰ পিছত ১৯০৬ চনত ব্লচে চিয়াঁহীৰ ছাপ প্ৰকাশ কৰে।^৮ ইন্দ্ৰজী আছিল প্ৰথম পণ্ডিত যিয়ে ঘোষণা কৰিছিল যে হাথীগুম্ফা শিলালিপিত প্ৰশংসিত ৰজা জনৰ নাম খাৰাভেলা,^৯ কিন্তু তেওঁৰ প্ৰস্তুত কৰা অনুবাদ আৰু ব্যাখ্যাত বহু ভুল আছিল।^১০

হাথীগুম্ফা শিলালিপিৰ অনুবাদ, বিতৰ্ক, সমস্যা আৰু বিভিন্ন সংশোধনে কিলহৰ্ণ, ফ্লীট, লুডাৰ্ছ, বেনাৰ্জী, জয়ছৱাল, ক'ন', থমাছ, মজুমদাৰ, বৰুৱা, পাণ্ডে, চৰকাৰ আৰু বহুতো পণ্ডিতৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে।^{৮১১১২} অজন্তা আৰু ভাৰতৰ অন্যান্য গুহাৰ কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ ওপৰত অধ্যয়নৰ বাবে পৰিচিত ইতিহাসবিদ ৱালটাৰ স্পিংকৰ মতে, হাথীগুম্ফা শিলালিপিৰ আৰম্ভণিতে ভুল পঢ়া আৰু ভুল ব্যাখ্যাৰ ফলত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, ওড়িশা, ডেকান অঞ্চল আৰু আৰম্ভণিৰ ভাৰতৰ ইতিহাসৰ বিষয়ে ভুল আৰু ভুল তত্ত্ব বহুলভাৱে প্ৰচলিত হৈছে।^১৩

বিৱৰণ

সোতৰ শাৰীৰে গঠিত এই শিলালিপি প্ৰাকৃত ভাষা আৰু ব্ৰাহ্মী লিপিত খোদিত কৰা হৈছে। হাথীগুম্ফা গুহাৰ ওপৰৰ শিলৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা শিলালিপিটো সন্মুখৰ পৰা প্ৰথম আঠটা ৰেখা দেখা যায়। বাকী নটা ৰেখা একেটা শিলৰ ওপৰত যদিও গুহাটোৰ ঢালৰ আকৃতিৰ বাবে গুহাৰ চালত অৰ্থাৎ চিলিঙত দেখা দিয়ে। এই সোতৰটা ৰেখাই শিলৰ পৃষ্ঠত প্ৰায় ১৫ ফুট বাই ৫.৫ ফুট অঞ্চল সামৰি লৈছে।^১৪ এই শিলালিপি থকা শিলটোৰ তলত গুহাৰ দেৱালবোৰ শিলৰ দৰে কাটি লোৱা আৰু কিছুমান অংশ চিকচিকিয়া কৰা হৈছে। এইবোৰতো শিলালিপি আছে, কিন্তু এইবোৰ দশম আৰু একাদশ শতিকাৰ ভিতৰত সংযোজন কৰা হৈছিল, আৰু ইয়াক সৰু হাতীগুম্ফা শিলালিপি বুলি জনা যায়। মজিয়াৰ ওচৰত শিলে কাটি লোৱা সৰু সৰু বিভাজন আছে যিবোৰে কোঠাবোৰৰ মাজত বেৰ গঠন নকৰে।^৮

যিহেতু ই অতি কঠিন প্ৰাকৃত ভাষাত লিখা হৈছে, আৰু ইয়াৰ আখৰবোৰ শতিকাজুৰি বতৰত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈ আহিছে আৰু কিছুমান ঠাইত সম্পূৰ্ণ অপঠনীয়, সেয়েহে হাতীগুম্ফা শিলালিপিটো ইতিহাসবিদ আৰু পুৰাবিজ্ঞানীসকলৰ মাজত দীৰ্ঘদিন ধৰি যথেষ্ট বিতৰ্কৰ বিষয় হৈ আহিছে।
— — আৰ্থাৰ লিৱেলিন বাছাম^১৫

হাতৰ আখৰৰ বিশ্লেষণৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে তিনিজন ভিন্ন লিখকে সম্ভৱতঃ একেলগে কাম কৰি এই শিলালিপিটো প্ৰস্তুত কৰিছিল।^৮ লিখকসকলে সম্ভৱতঃ ওপৰত ওলমি থকা শিলটো কাটিছে আৰু তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মী গ্ৰন্থখন অতি বিশদভাৱে খোদিত কৰিছিল। মূল হাতীগুম্ফা শিলালিপিৰ ১–৬ নং শাৰীবোৰ ভালদৰে সংৰক্ষিত হৈ আছে, আনহাতে শেষৰ চাৰিটা ১৬–১৭ নং শাৰীবোৰৰ বাওঁ অংশৰ কিছু ক্ষতি হৈছে আৰু বাকী শাৰীবোৰ আংশিকভাৱে সংৰক্ষিত হৈ আছে। মাজৰ বাকী সাতটা শাৰী – ৭ৰ পৰা ১৫ শাৰীলৈকে – সমস্যাজনক আৰু ইয়াক কেইবাটাও ভিন্ন ধৰণে পঢ়িব পাৰি।^১৬

তাৰিখ

১৯ শতিকাৰ মাজভাগ আৰু শেষৰ ফালে পণ্ডিতসকলে এই শিলালিপি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় বা দ্বিতীয় শতিকাৰ হ’ব পাৰে বুলি মত প্ৰকাশ কৰিছিল। বুহলাৰৰ মতে পুৰাতাত্ত্বিক বিশ্লেষণে প্ৰকাশ কৰে যে এই শিলালিপি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাৰ আগৰ বা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ পিছৰ হ'ব নোৱাৰে।^১৭ ১৯২০ চনত জয়ছোৱাল আৰু বেনাৰ্জীয়ে কয় যে এই শিলালিপিৰ দ্বিতীয় শতিকাৰ আগৰ হ'ব নোৱাৰে, আৰু অলপ পিছৰ হ'ব পাৰে।^১৭ পুৰাতাত্ত্বিক আৰু অন্যান্য পুৰণি ভাৰতীয় শিলালিপিৰ তথ্যৰ সৈতে তুলনাৰ ভিত্তিত ছিৰকাৰে ইয়াক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধ বা সম্ভৱতঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ প্ৰথম কেইটামান দশকৰ বুলি কয়।^১৮

হাতীগুম্ফা শিলালিপিৰ গুৰুত্ব

মূল প্ৰবন্ধ: খাৰাভেলা § ৰাজত্ব

হাতীগুম্ফা শিলালিপি হৈছে জৈন ক’লিংগ শাসক খাৰাভেলাৰ বিষয়ে তথ্য লাভৰ মুখ্য উৎস। এই শিলালিপিত তেওঁৰ বছৰ-বছৰভিত্তিক কৃতিত্বসমূহ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰিচাৰ্ড চেলমনৰৰ মতে, এই বৰ্ণনাবোৰ “এটা শুদ্ধ প্ৰশস্তি”ৰ স্বভাৱৰ সৈতে প্ৰায় মিল আছে। ^১৯এইটো শিলালিপিৰ প্ৰশস্তি শৈলীৰ এটা প্ৰাৰম্ভিক নমুনা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^২০

পণ্ডিতসকলৰ মাজত মতানৈক্য হ’ল মূলতঃ শিলালিপিখনৰ পাঠ, সংযোজন, ব্যাখ্যা কৰা, তাৰিখ নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু তাৰ পিছত উল্লেখ কৰা ঠাই আৰু মানুহৰ নামক অন্যান্য ৰেকৰ্ড আৰু প্ৰাচীন পৰিঘটনাৰ সাধাৰণ কালক্ৰমৰ সৈতে সংযোগ কৰি কোনো বিশেষ পাঠ শুদ্ধ বুলি ধৰি লোৱা। হাতীগুম্ফা শিলালিপিত অন্তৰ্ভুক্ত উল্লেখযোগ্য কিছুমান বিষয় হ'ল:^২১২২

• প্ৰাচীন ভাৰতৰ ডাঙৰ ডাঙৰ ৰাজহুৱা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প (এই শাৰীবোৰ স্পষ্টকৈ পঢ়িব পাৰি)
• সন্ন্যাসী, ৰাজহুৱা, ব্ৰাহ্মণক দাতব্য অনুদান
• উৎসৱ আৰু কলা-সংস্কৃতি
• সতবাহন ৰজা সতকৰ্ণীৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ। এই উল্লেখে মধ্য ভাৰতৰ বহু বৌদ্ধ কীৰ্তিচিহ্নৰ ভুল তাৰিখ নিৰ্ধাৰণ কৰাত মূল অৰিহণা যোগাইছে বুলি ৱালটাৰ স্পিংকে কয়। প্ৰথমে হাতীগুম্ফা শিলালিপি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় আৰু দ্বিতীয় শতিকাৰ মাজৰ বুলি ধৰা হৈছিল, তাৰ পিছত এই পাঠৰ আধাৰত সাতকৰ্ণীক খাৰাভেলাৰ সমসাময়িক হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। এই ভুলটো আৰু বেছিকৈ বাঢ়ি আহিল, যাৰ ফলত আধুনিক ভাৰতীয় সাহিত্যত ব্যাপকভাৱে পুনৰাবৃত্তিমূলক বিশ্বাসৰ সৃষ্টি হয় যে আদিম অন্ধ্ৰ বংশৰ আৰম্ভণি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰ শেষৰ পৰা দ্বিতীয় শতিকাৰ আৰম্ভণিতে হৈছিল, এই প্ৰাচীন অন্ধ্ৰ শাসকসকল আৰু অন্যান্যসকলে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০ চনৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১০০ চনৰ ভিতৰত ভাজা, নাচিক, কণ্ডনে আৰু কিছুমান কৃষ্ণ নদী উপত্যকাৰ স্থানত চৈত্য হল নিৰ্মাণ কৰিছিল। এই ভুল বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে বুলি স্পিংকে কয়, য’ত অন্ধ্ৰ ৰজাৰ নাম উল্লেখ কৰা আন বহুতো শিলালিপি, মুদ্ৰা, গ্ৰন্থৰ লগতে কীৰ্তিচিহ্নসমূহো পিছৰ আৱিষ্কাৰ আৰু পণ্ডিতে পোৱাতকৈ বহু বেছি প্ৰাচীন যুগৰ বুলি ধৰা হৈছে। এই ভুলে ভাৰতীয় ইতিহাসৰ শিল্প বিকাশৰ কালক্ৰমতো প্ৰভাৱ পেলাইছে। এই স্মৃতিসৌধ আৰু তাৰিখসমূহৰ বহুতো ২০০ৰ পৰা ৩০০ বছৰলৈকে, খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকা আৰু খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ আৰম্ভণিলৈকে আগুৱাই নিব লাগে।^২৩

• এজন নন্দ ৰাজবংশৰ ৰজাই পানীৰ খাল নিৰ্মাণ কৰিছিল, যিটো তাৰ পিছত খাৰাভেলাই কলিংগ ৰাজধানীলৈকে সম্প্ৰসাৰিত কৰিছিল। এই নন্দ ৰজাজন এটা ব্যাখ্যাত ১৩০ বছৰৰ আগৰ (এইটো যথেষ্ট বিতৰ্কিত), আন এটা পাঠ অনুসাৰে খাৰাভেলাৰ প্ৰায় ৩০০ বছৰ আগৰ।^২৪ যদি খৰাভেলাক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাত ৰখা হয় আৰু এই পাঠকে প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৩০০ বছৰৰ ওপৰৰ বাস্তৱিক পৰিঘটনাসমূহ প্ৰতিফলিত কৰে বুলি ধৰা হয়, তেন্তে এই ব্যাখ্যাই খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ১ম শতিকাৰ মাজত ঐতিহাসিক অভিলেখ ৰখাৰ ইংগিত দিয়ে, যʼত এজন ভাৰতীয় শাসকে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব চতুৰ্থ শতিকাতেই ৰাজহুৱা পানী যোগান ব্যৱস্থাৰ দৰে ডাঙৰ আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰিছিল আৰু জৈন ধৰ্মত মূৰ্তি পূজাৰো এক পৰম্পৰা আছিল।^২৫
• এজন নন্দ ৰাজবংশৰ ৰজাই "কা[লি]ংগাজিনাম" লৈ যোৱাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে যে হয় কলিংগৰ পৰা জৈন প্ৰতিমূৰ্তি বা তাৰ আসন কাঢ়ি লোৱা, নহয় কলিংগৰ কোনো ঠাই জয় কৰা, যিটো তাৰ পিছত খৰাভেলে কলিংলৈ ঘূৰাই আনে। ১৯২৫ চনত গ্লাচেনেপে ইয়াৰ অৰ্থ জিনাৰ মূৰ্তি হ'ব পাৰে বুলি মত প্ৰকাশ কৰে। ^২৬আধুনিক যুগৰ ৰাও আৰু থাপাৰৰ দৰে পণ্ডিতসকলেও ইয়াক জৈন প্ৰতিমূৰ্তি (মূৰ্তি) নন্দ ৰজাই কাঢ়ি লৈ গৈছিল (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ৫ম শতিকা) আৰু তাৰ পিছত খাৰাভেলাই (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰায় ২য় শতিকা) ঘূৰাই আনিছিল বুলি ব্যাখ্যা কৰে।[45][46]^২৭২৮ ছ’নিয়া কুইন্টালাৰ মতে ইয়াক মূৰ্তি বা প্ৰতিমা বুলি ব্যাখ্যা কৰা উচিত নহয়। জৈন ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত প্ৰাচীন প্ৰত্নতাত্ত্বিক স্থান যেনে কংকলী তিলাত থকা মথুৰা স্থানৰ এটা অংশই এই কথা নিশ্চিত কৰে যে সেই সময়ছোৱাত জৈন ধৰ্মত মানুহৰ আকৃতিৰ মূৰ্তি-পূজা নাছিল; তাৰ পৰিৱৰ্তে নিৰাকাৰ বস্তুৰ পূজা চলিছিল। তেওঁৰ মতে উদয়াগিৰিতো ওচৰৰ মানচাপুৰী গুহাত পূজা সমাৱেশ দেখা যায় আৰু তাত কোনো মূৰ্তি বা প্ৰতিমা নাই। এইদৰে এই শব্দটোক মূৰ্তি বা প্ৰতিমা বুলি ব্যাখ্যা কৰা, আৰু ইয়াক খাৰাভেলাৰ বহু শতিকা আগতে কাঢ়ি নিয়াটো শুদ্ধ হ'ব নোৱাৰে।^২৯
• কোনো এজন যৱন (গ্ৰীক) ৰজাই তেওঁক মথুৰালৈ পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য কৰিছিল। সেই যৱন ৰজা জনৰ নাম স্পষ্ট নহয়। আৰ. ডি. বানাৰ্জী আৰু কে. পি. জয়স্বালে ১৯২০ চনত সেই যৱন ৰজাৰ নাম “ডিমিতা” বুলি পঢ়ি, তাক বেক্ট্ৰিয়াৰ ডেমেট্ৰিয়াছ প্ৰথমৰ সৈতে একে বুলি চিনাক্ত কৰিছিল। ৰমিলা থাপাৰেও ২০১৩ চনত প্ৰকাশিত The Past Before Us গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছে যে ই “সম্ভৱতঃ ইণ্ডো-গ্ৰীক ৰজা ডেমেট্ৰিয়াছ”।^২০কিন্তু ৰামাপ্ৰসাদ চন্দ্ৰ আৰু আন কিছুমান গৱেষকৰ মতে, এই ধৰণৰ চিনাক্তকৰণে “কালানুক্ৰমিক অসামঞ্জস্যতা” সৃষ্টি কৰে।^৩ ছিৰকাৰৰ মতে, এই অন্তৰ্ভুক্ত পাঠ সন্দেহজনক, কিয়নো বানাৰ্জী আৰু জয়স্বালে নিজেই ইয়াক নিশ্চিত বুলি ক’ব নোৱাৰিছিল, আৰু ই ইণ্ডো-গ্ৰীক ৰজাসকলৰ বিষয়ে থকা আন শিলালিপি আৰু প্ৰাচীন দলিলসমূহৰ সৈতে মিল নাখায়। চৈলেন্দ্ৰ নাথ সেনৰ মতে, সেই যৱন শাসক ডেমেট্ৰিয়াছ নহয়; সম্ভৱতঃ তেওঁ পুৰ্ব পাঞ্জাবৰ কোনো পিছতীয়া ইণ্ডো-গ্ৰীক শাসক আছিল।^৩০

ছালমনৰ মতে হাথিগুম্ফা শিলালিপিৰ "পঠন, অনুবাদ আৰু ঐতিহাসিক ব্যাখ্যা" "বিভিন্ন পণ্ডিতৰ দ্বাৰা বহু পৰিমাণে বিভিন্ন", আৰু ইয়াৰ একক মানক সংস্কৰণ প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো সম্ভৱ নহয়। এই ব্যাখ্যাসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিষয়ে মনকৰিবলগীয়াকৈ ভিন্ন ইতিহাসৰ সৃষ্টি কৰিছে, কিছুমানৰ ফেণ্টম যুগ আছে বুলি চেলমনে কয়। অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ গুণ্টুপালীত নতুনকৈ আৱিষ্কাৰ কৰা শিলালিপিসমূহে এই শিলালিপিৰ ওপৰত অধিক পোহৰ পেলাইছে।^৩১