বাংলা উপভাষা

বাংলা ভাষাৰ উপভাষাসমূহ ইণ্ডো-ইউৰোপীয় ভাষা-পৰিবাৰৰ পূৰ্বাঞ্চলীয় ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাসমূহৰ অংশ। ৰাঢ়ী (নদিয়া, কুষ্টিয়া, কলিকতা, হাওৰা, হুগলি, পূব বৰ্ধমান, মুৰ্শিদাবাদ জিলাৰ লগতে দক্ষিণবঙ্গ), বৰেন্দ্ৰী (মালদহ, মুৰ্শিদাবাদৰ জঙ্গিপুৰ মহকুমা, ৰাজশাহী বিভাগ, দিনাজপুৰসহ উত্তৰ-পশ্চিম বাংলা), ঝাড়খণ্ডী (বাঁকুড়া, পুৰুলিয়া, বীৰভূমসহ ঝাড়খণ্ডৰ কিছু অংশ), মেদিনীপুৰী (ঝাড়গ্ৰাম, পশ্চিম মেদিনীপুৰ,) কাঁথি (পূব মেদিনীপুৰ আৰু দক্ষিণ ২৪ পৰগনা জিলাৰ কাকদ্বীপ মহকুমা), ৰংপুৰী (ৰংপুৰৰ পূৰ্বাঞ্চল) আৰু বঙালী উপভাষাগুচ্ছ অৰ্থাৎ ঢাকা-বিক্ৰমপুৰী (ঢাকা অঞ্চল), বৰিশালী (বৰিশাল অঞ্চল), ঢাকাইয়া কুট্টি (পুৰণি ঢাকাৰ কিছু অঞ্চল), নোৱাখাইল্লা (নোৱাখালী অঞ্চল), জেছৰ-খুলনাইয়া (জেছৰ আৰু খুলনা অঞ্চল), ময়মনসিংহীয় (ময়মনসিংহ অঞ্চল), ছিলেটি (ছিলেটৰ পূৰ্বাঞ্চল), চাঁটগাঁইয়া (চট্টগ্ৰাম অঞ্চল) আৰু সুন্দৰবনী (চব্বিছ পৰগনা আৰু সাতক্ষীৰা অঞ্চল) ৰংপুৰী (ৰংপুৰ সংমণ্ডলৰ পূব অংশ) হৈছে পশ্চিমবংগ আৰু বাংলাদেশৰ প্ৰধান কথ্য বাংলা উপভাষা। এই বাংলা উপভাষাসমূহ প্ৰতিবেশী বাংলা উপভাষাৰ লগত পাৰস্পৰিকভাবে যথেষ্ট বোধগম্য।

শ্ৰেণীবিভাজন

সুনীতি কুমাৰ চট্টোপাধ্যায় আৰু সুকুমাৰ সেনে বাংলা ভাষাৰ উপভাষাসমূহক ধ্বনিতত্ত্ব, ৰূপতত্ত্ব আৰু উচ্চাৰণৰ ভিত্তিত ছয় ভাগত ভাগ কৰিছে। সেয়া হ'ল:^১২৩

1. পূব বাংলা/বঙালী উপভাষা: বাংলা ভাষাৰ আটাইতকৈ বহুল ব্যৱহৃত উপভাষা। ই খুলনা, বৰিশাল, ঢাকা, ময়মনসিংহ, ছিলেট আৰু কুমিল্লা বিভাগৰ লগতে ভাৰতৰ ত্ৰিপুৰা ৰাজ্যতো প্ৰচলিত। ইয়াক প্ৰায়ে একক গোট হিচাপে গ্ৰহণ কৰা নহয়, কিয়নো খুলনা অঞ্চলৰ উপভাষাসমূহ মধ্যবঙ্গীয়া উপভাষাৰ ওচৰৰ। মধ্য, উত্তৰ-মধ্য আৰু দক্ষিণ বাংলাদেশৰ উপভাষাসমূহ ছিলেটী আৰু চাঁটগাঁইয়া উপভাষাৰ সৈতে বহু ভিন্ন।
2. মধ্য বাংলা/ৰাঢ়ী উপভাষা: ভাৰতৰ দক্ষিণ পশ্চিমবংগ আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম বাংলাদেশৰ বৃহৎ অংশত প্ৰচলিত। প্ৰায় ২০ শতাংশ বাংলা ভাষীয়ে এই উপভাষাত কথা কয়। ই মূলতঃ প্ৰচলিত বিভাগৰ পূৰ্ণাংশত, খুলনা বিভাগৰ উত্তৰভাগত, বৰ্ধমান বিভাগৰ দক্ষিণভাগত আৰু মুৰ্শিদাবাদৰ বৃহৎ অংশত ব্যৱহাৰ হয়।
3. উত্তৰ-মধ্য বাংলা/বৰেন্দ্ৰী উপভাষা: এই উপভাষা ৰাজশাহী আৰু ৰংপুৰ বিভাগৰ পশ্চিম আৰু দক্ষিণভাগ আৰু ভাৰতৰ পশ্চিমবংগৰ মালদহ বিভাগত প্ৰচলিত (ই পূৰ্বত বাৰেন্দ্ৰ বা বৰিন্দ অঞ্চল হিচাপে জনাজাত)। ইয়াৰ কিছু ব্যৱহাৰ বিহাৰৰ মলদহ সীমান্তৱৰ্তী কিছুমান গাঁৱতো দেখা যায়।
4. দক্ষিণ বাংলা/সুন্দৰবনী উপভাষা: পশ্চিমবংগ আৰু বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰপতি বিভাগ আৰু খুলনা সংমণ্ডলত কোৱা হয়। ইয়াৰ বঙালী আৰু ৰাঢ়ী উপভাষাৰ সৈতে সাদৃশ্য আছে।
5. পশ্চিম বাংলা/মানভূমী উপভাষা: ই বাংলা ভাষাৰ পশ্চিমতম অঞ্চলসমূহত প্ৰচলিত, য'ত মেদিনীপুৰ বিভাগৰ সম্পূৰ্ণাংশ, বৰ্ধমান বিভাগৰ উত্তৰাংশ, লগতে ঝাৰখণ্ডৰ সান্থাল পৰগনা আৰু কোলহান বিভাগত কথিত ঝাৰখণ্ডী উপভাষাসমূহো অন্তৰ্ভুক্ত।^৪
6. সুদূৰ-উত্তৰ বাংলা/ৰংপুৰী উপভাষা: বাংলাদেশৰ পূৰ্ব ৰংপুৰ বিভাগ, ভাৰতৰ পশ্চিমবংগৰ জলপাইগুৰি বিভাগ, লগতে অসমৰ অবিভক্ত গোৱালপাৰা জিলা, বিহাৰৰ কিষানগঞ্জ আৰু নেপালৰ কোশী প্ৰদেশৰ কিছুমান অঞ্চলত কথিত।

আন কিছুমান ভাষাবিদে এই পাঁচটাৰ উপৰিও কেইবাটাও সুকীয়া উপভাষাৰ নাম উল্লেখ কৰিছে। সেয়া হ'ল: সুন্দৰবনী উপভাষা, মোদিনীপুৰী বাংলা উপভাষা আদি।

ইয়াৰ উপৰিও চাঁটগাঁইয়া, ছিলেটী আৰু ৰংপুৰী উপভাষাই বৰ্তমান পৃথক ভাষাৰ দাবী জনোৱা পৰিলক্ষিত হয়।

কথিত আৰু সাহিত্যিক ৰূপ

অন্য বহু ইণ্ডো-আৰ্য ভাষাৰ তুলনাত বাংলা ভাষাত লিখিত (আনুষ্ঠানিক) ভাষা আৰু কথিত (লোক) ভাষাৰ মাজত শক্তিশালী দ্বিভাষিকতা (diglossia) দেখা যায়। লিখনশৈলীত শব্দসম্ভাৰ আৰু বাক্যগঠন অনুসৰি দুইধৰণৰ ধাৰা বিকশিত হৈছে:^৫৬

1. সাধুভাষা (সাধুভাষা): এই লিখিত ভাষাখনত দীঘল ক্ৰিয়া-প্ৰত্যয় আৰু অধিক সংস্কৃত-মূলৰ (তৎসম) শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয় (‘সাধু’ = পৱিত্ৰ, ‘ভাষা’ = ভাষা)। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত জন গণ মন (লেখক: ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় গান বন্দে মাতৰম্‌ (লেখক: বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়) সাধুভাষাত ৰচিত। আধুনিক লিখনীতে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ ক্ষয় হোৱাৰ দিশে।
2. চলতিভাষা বা চলিতভাষা: লিখিত বাংলা ভাষাৰ এটা শৈলী যিটো অধিক কথ্যধাৰাৰ ওচৰত। ঊনবিংশ শতিকাৰ অন্তিমভাগত পিয়াৰী চন্দ্ৰ মিত্ৰ (আলালেৰ ঘৰে দুলাল, ১৮৫৭)^৭ আৰু প্ৰমথ চৌধুৰীৰ (সবুজপত্ৰ, ১৯১৪) লিখনশৈলীৰ জৰিয়তে ইয়াৰ শ্ৰোতা বৃদ্ধি পায়। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ বহুসংখ্যক সাহিত্যিক ৰচনাতো এই ধাৰা প্ৰচলিত হয়। ইয়াৰ মূল আধাৰ শান্তিপুৰ আৰু শিলাইদহ অঞ্চলত কথিত উপভাষা; বাংলাদেশত ইয়াক ‘‘কুষ্টিয়া মান’’ আৰু পশ্চিমবংগত ‘‘নদীয়া উপভাষা’’ বুলি জনা যায়।^৮

কথিত বাংলাত লিখিত বাংলাৰ তুলনাত বহুত অধিক বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। সংবাদবাচন, ভাষণ, ঘোষণা, বক্তৃতা আদি আনুষ্ঠানিক পৰিসৰত ব্যৱহৃত কথিত ভাষাটো চলতিভাষাৰ ওপৰতে আধাৰিত। এই কথ্য মানৰ লগতে বিভিন্ন কথ্য উপভাষা বা আঞ্চলিক বাংলা (আঞ্চলিক বাংলা) ব্যৱহৃত হয়। অধিকাংশ বাংলা-ভাষী ব্যক্তিয়ে একাধিক উপভাষাত দক্ষ — সাধাৰণতে চলতিভাষাৰ লগতে এক বা একাধিক আঞ্চলিক উপভাষা আৰু গাঁও বা অঞ্চল-বিশেষ গ্ৰাম্য বাংলা (গ্ৰাম্য বাংলা) বুজিও ক'ব পাৰি।

অবাংলাভাষীৰ বাবে এই উপভাষাসমূহ শুনাত বা দেখি বহুত ভিন্ন যেন লাগিলেও, ভেদাভেদৰ মূল ক্ষেত্ৰ উচ্চাৰণ আৰু শব্দসম্ভাৰ; ব্যাকৰণগত ভিন্নতা তুলনামূলক কম। শুধুমাত্ৰ কিছুমান পূবাঞ্চলীয়া উপভাষাত ব্যাকৰণগত লিংগ-বিভাজন যোগ হোৱা বাবে কিছু ব্যতিক্ৰম দেখা যায়। বহু উপভাষাত সাধুভাষাৰ উপাদানো সঞ্চিত আছে, যি উনবিংশ শতিকালৰ আগলৈকে লিখিত মান আছিল। বাংলা উপভাষাসমূহৰ তুলনা ভাষাটোৰ প্ৰাচীন ৰূপ বুজিবলৈ সহায় কৰে।

ঊনবিংশ শতিকাৰ অন্তিম আৰু বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ বাংলা মানীকৰণৰ সময়ত সাংস্কৃতিক অভিজাতসকল মূলতঃ ঢাকা, কলিকতা, হুগলি, হাওৰা, ২৪ পৰগনা, নদীয়া আৰু কুষ্টিয়া অঞ্চলৰ আছিল। সমসাময়িক পশ্চিমবঙ্গ আৰু বাংলাদেশ উভয়তে গ্ৰহণ কৰা মানভাষাটো পশ্চিম-মধ্য বাংলা উপভাষাৰ ওপৰত আধাৰিত। শিক্ষাৰ দুটা শতিকাৰ প্ৰসাৰ এবং মাধ্যমসমূহৰদ্বাৰা ভাষাটোৰ মান্যকৰণ ঘটা সত্ত্বেও, আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্য বহুলতা, আৰু বহু বক্তাই নিজৰ সমাজ-ভৌগোলিক উপভাষাৰ লগতে মাধ্যমত ব্যৱহৃত মান উপভাষাতো সমানভাবে অভ্যস্ত।

আঞ্চলিক উপভাষাৰ পাৰ্থক্য

বাংলা ভাষাৰ উপভাষাৰ পাৰ্থক্য তিনিটা ৰূপত প্ৰকাশ পায়: প্ৰামাণিক উপভাষা বনাম আঞ্চলিক উপভাষা, সাহিত্যিক ভাষা বনাম কথিত ভাষা, আৰু আভিধানিক (শব্দভাণ্ডাৰ) ভিন্নতা। সাধাৰণতে ভাষাটো কোৱা জিলাখনৰ পৰাই উপভাষাসমূহৰ নাম উৎপত্তি হয়।

দক্ষিণ এছিয়াৰ বাংলা ভাষী অঞ্চলসমূহত ভাষাটোৰ মানক ৰূপত বিশেষ তাৰতম্য দেখা নাযায় যদিও কথিত বাংলা ভাষাৰ আঞ্চলিক তাৰতম্যই এটা উপভাষাৰ ধাৰাবাহিকতা গঠন কৰে। বেছিভাগেই মাত্ৰ কেইমাইলৰ দূৰত্বত বাক্যৰ ভিন্নতা থাকে আৰু ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ই সুকীয়া ৰূপ লয়। বঙালী হিন্দুসকলে সংস্কৃত বাংলা ভাষাত কথা কোৱাৰ প্ৰৱণতা থাকে (সাধু ভাষাৰ এটা অৱশিষ্ট), বঙালী মুছলমানসকলে তুলনামূলকভাৱে অধিক পাৰ্চি-আৰবী শব্দভাণ্ডাৰ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু বঙালী খ্ৰীষ্টানসকলে নিজৰ মহলত জড়িত হ’লে খ্ৰীষ্টান বাংলা ভাষাত কথা-বতৰা পাতে।

আৰু চাওক

• বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ

বাহ্যিক সংযোগ

• Book – Bengali and Other Related Dialects of South Assam