বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ (Bengali vocabulary) হ'ল বাংলা ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰ যাৰ মূল আৰু উৎপত্তি পালি আৰু প্ৰাকৃত ভাষাৰপৰা। বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ ব্যুৎপত্তিগতভাৱে মগধি প্ৰাকৃতৰপৰা উৎপত্তি হোৱাৰ লগতে অঞ্চলটোৰ পুৰণি ভাষাসমূহৰ উল্লেখযোগ্য সহযোগত বিকশিত হৈছে।১ কিন্তু মধ্যযুগত সংস্কৃত, আৰবী, ধ্ৰুপদী পাৰ্চী, তুৰ্কী আৰু অন্যান্য বিদেশী ভাষাৰপৰা শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে। এইদৰে বিভিন্ন ভাষাৰ সৈতে শতিকাজুৰি থকা সম্পৰ্কৰ বাবে বাংলা শব্দভাণ্ডাৰ বৈচিত্ৰ্যমজ় হৈ পৰিছে।
উৎপত্তিৰ প্ৰকাৰ আৰু শ্ৰেণীবিভাজন
বাংলা ভাষাত সাধাৰণতে প্ৰায় এক লাখ পৃথক শব্দ আছে বুলি ভবা হয়, ইয়াৰে ১৬,০০০ (১৬%) তদ্ভৱ শব্দ (উত্তৰাধিক ইণ্ডো-আৰ্য্য শব্দভাণ্ডাৰ) বুলি ধৰা হয়, ৪০,০০০ (৪০%) হৈছে তৎসম শব্দ (সংস্কৃতৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ কৰা শব্দ), আৰু বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ প্ৰায় ১৬,০০০ (১৬%) শব্দ দেশী বা "থলুৱা" শব্দৰপৰা ঋণ লোৱা। বাকীবোৰ বিদেশী উৎস যেনে, পাৰ্চী, তুৰ্কী, আৰৱী আৰু ইংৰাজী আদিৰ লগতে অন্যান্য ভাষাৰপৰা অহা শব্দ, বংগৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ সৈতে থকা সংস্পৰ্শৰ দীৰ্ঘ ইতিহাস আৰু পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ লগতে সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানে বাংলা ভাষাৰ ওপৰত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলাইছে, সেই কথাই বাংলা ভাষাৰ শব্দৰ প্ৰায় ২৮,০০০ (২৮%) সামৰি লৈছে।২
বিদেশী শব্দৰ ঋণৰ ক্ষেত্ৰত পাৰ্চী ভাষাৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ আছিল আৰু অসংখ্য সূত্ৰই এই সংখ্যা ন্যূনতম প্ৰায় ১০,০০০টা শব্দ বুলি কয়, য’ত পাৰ্চী ভাষাৰপৰা পোনপটীয়াকৈ ধাৰ লোৱা শব্দ আৰু ইয়াৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত শব্দও অন্তৰ্ভুক্ত।৩ কিন্তু এই পৰিসংখ্যায় গড় বাংলাভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰক প্ৰতিফলিত নকৰে, কিয়নো উপভাষা অনুসৰি ই বহু পৰিমাণে ভিন্ন হ’ব। উদাহৰণস্বৰূপে, মুছলমান আৰু বাংলাদেশীয়ে সাধাৰণতে হিন্দু আৰু ভাৰতীয় বাংলাভাষীতকৈ বাংলা ভাষাত অধিক পাৰ্চী আৰু আৰৱী শব্দৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।৪ বংগৰ ইতিহাসত পাৰ্চী ভাষাৰ প্ৰভাৱ ইমানেই উল্লেখযোগ্য আছিল যে ৬০০ বছৰ ধৰি এই অঞ্চলৰ ই চৰকাৰী ভাষা আছিল, ইংৰাজসকল ১৮৩৬ চনত অহাৰ পাছত ই ইংৰাজীলৈ সলনি হৈছিল।৫
শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য
তলৰ তালিকাখনত ঢাকা (বাংলাদেশ) আৰু শান্তিপুৰ (পশ্চিম বংগ, ভাৰত)ৰ কথিত আৰু ব্যৱহৃত বাংলা শব্দভাণ্ডাৰৰ পাৰ্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে।
| শব্দ | ঢাকাইয়া উপভাষা | ঢাকাইয়া ট্ৰান্সক্ৰিপচন | শান্তিপুৰী উপভাষা | শান্তিপুৰী ট্ৰান্সক্ৰিপচন |
|---|
| Water | পানি | pani | জল | jôl |
| Salt | লবণ | lôbôn | নুন | nun |
| Invitation | দাওয়াত | dawat | আমন্ত্ৰণ/নিমন্ত্ৰণ/নেমন্তন্ন | amôntrôn/nimôntrôn/nemôntônnô |
| Chili | মৰিচ | môric | লঙ্কা | laṅkā |
| Maternal Aunt | খালা | khala | মাসি | maśi |
| Paternal Aunt | ফুফু | phuphu | পিসি | piśi |
| Bath | গোসল | gosôl | স্নান/চান | snān/chān |
| Wind | হাওয়া | hāoā | বাতাস | batas |
ধাৰলৈ লোৱা শব্দৰ উদাহৰণ
মোগল, আৰৱ, পাৰ্চী, মধ্য এছিয়ান আৰু ইউৰোপীয়সকলৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্কৰ বাবেই বাংলা ভাষাই বিদেশী ভাষাৰ অগণন শব্দ গ্ৰহণ কৰিছে, এই গ্ৰহণক মূল শব্দভাণ্ডাৰত প্ৰায়েই সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰিছে। পাৰস্য আৰু মধ্যপ্ৰাচ্যৰ সৈতে থকা শতিকাজোৰা সম্পৰ্ক আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ আক্ৰমণৰ পাছত অসংখ্য তুৰ্কী, আৰৱী আৰু পাৰ্চী শব্দ অভিধানত গ্ৰহণ কৰি সম্পূৰ্ণৰূপে একত্ৰিত কৰা হয়।৬৭ পৰৱৰ্তীকালত ইউৰোপীয় ঔপনিৱেশিকতাবাদে পৰ্তুগীজ, ফৰাচী, ডাচ আৰু আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্যভাৱে ইংৰাজীৰপৰা শব্দ বাংলা ভাষালৈ কঢি়য়াই আনিছিল। সংস্কৃতৰ সৈতে বঙালীৰ সম্পৰ্কৰ অনন্য কাৰণ বাংলা ভাষা মধ্য ইণ্ডো-আৰ্য্য ভাষাৰ (মগধি প্ৰাকৃতৰ দৰে) বংশধৰ, যিবোৰ নিজেই সংস্কৃতৰপৰাই বিকশিত হৈছে। কিছুমান অতি সাধাৰণ ঋণ তলত দেখুওৱা হৈছে।
সংস্কৃত (Sôṅskritô)
| শব্দ | আইপিএ | অৰ্থ |
|---|
| বিশ্ব | biśśô | world |
| ধন্যবাদ | dhônnôbad | thanks |
| আশীৰ্বাদ | aśirbad | blessing |
| স্বাগত | śagôtô | welcome |
| নিৰ্বাণ | nirban | Nirvana |
| যোগ/য়োগা | jog/yoga | যোগাসন |
| আৰ্য | arjô | Aryan |
| আসন | aśôn | seat |
| আশ্ৰম | asrôm | hermitage or monastery |
| অৱতাৰ | ôbôtar | Avatar |
| আয়ুৰ্বেদ | ayurbed | আয়ুৰ্বেদ |
| বন্ধু | bôndhu | friend |
| বাসমতী | baśmôti | Basmati rice |
| ভাং | bhaṅ | Bhang |
| খাট | khaṭ | cot |
| ধুতি | dhuti | Dhoti |
| লুঠ | luṭh | Looting |
| মায়া | maya | Maya |
| সখা | śôkha | friend |
| স্বামী | śami | Husband |
| লাখ | lakh | Lakh |
| লক্ষ্মী | lôkkhi | লক্ষ্মী |
ছাবষ্ট্ৰেট ভাষা/দেশী (Deśi "Native")
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|
| কানা kana | blind |
| কালা, কালো kala, kalō | Dark/Black |
| কুড়ি kuṛi | twenty |
| খোঁচা khõca | poke |
| খোঁজ khõj | notice |
| চিংড়ি ciṅṛi | Prawn |
| চুলা cula | oven, stove |
| ছোট choṭô | small |
| ঝিনুক jhinuk | shell |
| ঝোল jhol | gravy |
| টক ṭôk | sour |
| ঠ্যাং ṭhæṅ | leg |
| ডাব ḍab | (green) নাৰিকল |
| ঢং ḍhoṅ | guile, dissimulation; fashion |
| ঢোল ḍhol | ঢোল |
| পেট peṭ | belly |
| বোবা boba | mute |
| মাঠ maṭh | field, open land |
| মুড়ি muṛi | puffed rice |
বিদেশী (Bideśi)
ধ্ৰুপদী পাৰ্চী (Farsi)
| শব্দ | উচ্চাৰণ | অৰ্থ | প্ৰকৃত ৰূপ |
|---|
| আৱহাওয়া abohawa | a.bo.ɦa.wa | weather | آب و هوا āb-o-hawā |
| চাকৰি cakri | t͡ʃak.ri | job | چاکری čakri |
| আয়না ayna | aj.na | mirror | آینه āynah |
| আৰাম aram | a.ram | comfort | آرام ārām |
| বকশিশ bôkśiś | bok.ʃiʃ | tip | بخشش baxšiš |
| মুসলমান musôlman | musol.maˑn | Muslim | مسلمان musalmān |
| আস্তে aste | as.t̪e | slowly, softly | آهسته āhistah "slowly" |
| কম kôm | kɔm | less, few | كم kam |
| কাগজ kagôj | ka.ɡoj | paper | كاغذ kāğaz |
| খাৰাপ kharap | kʰa.rap | bad | خراب xarāb |
| খোদা khoda | kʰo.d̪a | god | خدا xoda |
| খুব khub | kʰuˑb | very, greatly | خوب xūb "good" |
| গৰম gôrôm | ɡɔ.rom | hot | گرم garm |
| চশম côśôm | t͡ʃɔʃom | eye | چشم čašm |
| চাকৰ cakôr | t͡ʃa.kor | employee, servant | چاکر čākar |
| চাদৰ cadôr | t͡ʃa.d̪or | blanket | چادر čādar |
| জান jan | d͡ʒaˑn | dear | جان jān |
| জায়গা jayga | d͡ʒae.ɡa | place | جايگاه jāegāh |
| ডেগচি ḍegci | ɖeɡ.t͡ʃi | pot | ديگچه dēgčah |
| দম dôm | d̪ɔˑm | breath | دم dam |
| দেৰ der | d̪e.r | late | دير dēr |
| দোকান dokan | do.kan | store, shop | دكان dukān |
| পৰ্দা pôrda | pɔr.d̪a | curtain | پرده pardah |
| বদ bôd | bɔˑd̪ | bad | بد bad |
| বাগান bagan | ba.ɡan | garden | باغوان bāğwān |
| ৰাস্তা rasta | ras.t̪a | road, way | راسته rāstah |
| ৰোজ roj | roˑd͡ʒ | everyday | روز rōz "day" |
| হিন্দু Hindu | hin.d̪u | Hindu | هندو Hindū |
| পছন্দ pôchôndô | pɔ.t͡ʃʰon.d̪o | like, appreciate | پسند pasand |
| টেক্কা ṭekka | ʈek.ka | ace | تيكه tika "contract" |
| খুন khun | kʰuˑn | kill | خون xūn "blood" |
| আঙ্গুৰ āṅgur | aŋ.gur | grape | انگور angūr |
| আওয়াজ aoaj | a.wad͡ʒ | sound | آواز āwāz |
আৰৱী (Arbi)
| বাংলা শব্দ | বাংলা অনুবাদ | ইংৰাজী অৰ্থ | প্ৰকৃত ৰূপ | আইপিএ |
|---|
| আসল | aśôl | real | أصل | aṣl |
| আহাদ | ahad | one | أحد | ahad |
| এলাকা | elaka | area | علاقة ("relationship") | ʕalāqa |
| ওজন | ojôn | weight | وزن | wazn |
| কলম | kôlôm | pen | قلم | qalam |
| কিসমত | kismôt | luck | قسمة | qisma(t) |
| খবৰ | khôbôr | news | خبر | xabr |
| খালাস | khalas | conclusion | خلاص | khalāṣ |
| খালি | khali | empty | خالي | xālī |
| খেয়াল | kheyal | consideration | خيال | xayāl |
| গৰীব | gôrib | poor | غريب | ğarīb |
| জমা | jôma | collect | جمعة | jamʿah |
| তাৰিখ | tarikh | date | تاريخ | tārīx |
| দুনিয়া | duniya | world | دﻧﯿـا | dunya |
| নকল | nôkôl | fake | نقل | naql |
| ফকিৰ | phôkir | poor person | فقير | faqīr |
| বদল | bodol | exchange | بدل | badl |
| বাকি | baki | remaining | باقي | bāqī |
| শয়তান | śôytan | Satan | شَيْطَان | šayṭan |
| সাহেব | śaheb | sir | صاحب | ṣāḥib |
| সনদ | śônôd | certificate | سَنْد | sand |
| সন | śôn | year | سَنَة | sanah |
| হেকিম | hekim | physician | حكيم | ḥakīm |
| হিসাব | hiśab | calculation | حساب | ḥisāb |
তুৰ্কী (Turki)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| আপা apa | elder sister, any unknown adult lady | apa |
| কোৰমা korma | Korma | kavurma |
| খান khan | Khan | xan |
| খাতুন khatun | Khatun | xatun |
| চকমক cokmok | lighter | çakmak |
| বেগম begôm | lady | begüm |
| ক্যাচি kêci, কাঁচি kãci | scissor | qãïnçi |
পৰ্তুগীজ (Pôrtugij)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| আলমাৰি almari | closet, cupboard | armário |
| আয়া aya | nurse | aia |
| ইস্ত্ৰি istri ইস্তিৰি istiri | to iron | estirar |
| ইস্পাত iśpat | steel | espada "sword" |
| কামিজ kamij | shirt | camisa |
| গামলা gamla | basket | gamela "wooden trough" |
| চাবি cabi | key | chave |
| জানালা janala | window | janela |
| তামাক tamak | tobacco | tabaco |
| পেৰেক perek | nail | prego |
| ফিতা phita | lace, ribbon | fita |
| বাৰাণ্ডা baranda | verandah | varanda |
| বালতি balti | Bucket | balde |
| বেহালা behala | viola | viola |
| বোতাম botam | button | botão |
| মেজ mej | table | mesa |
| সাবান śaban | soap | sabão |
| কেদাৰা kedara | chair | cadeira |
| আতা ata | custard apple | ata |
| আনাৰস anarôś | pineapple | ananás |
| কাজু kaju | cashew | cajú |
| কঁপি kôpi | cabbage, cauliflower | couve |
| পাঁউ pãu | European-style bread | pão |
| পেঁপে pẽpe | papaya | papaia |
| নিলাম nilam | auction | leilão |
| পেয়াৰা peyara | guava | pera "pear" |
| সালাদ salad | salad | salada |
| ক্ৰুশ krush | cross | cruz |
| গিৰ্জা girja | church | igreja |
| যিশু Jiśu | Jesus | Jesus |
| পাদ্ৰি padri | Catholic priest | padre |
| ইংৰেজ iṅgrej | English | inglês |
ডাচ্চ (Olôndaj)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| ইস্কাবন iskabôn ইশকাপন iśkapôn | spades | schoppen |
| ৰুইতন ruitôn | diamonds | ruiten (lit. "rhombi") |
| হৰতন hôrotôn | hearts | harten |
| চিড়িতন ciriton | clubs | klaveren (lit. "clovers") |
| তুৰুপ turup | trump | troef |
| ইস্ক্ৰুপ iskrup | screw | schroef |
ইংৰাজী (Iṅreji)
| শব্দ | মূল ৰূপ |
|---|
| অফিস ôfiś | office |
| জেল jel | jail |
| ডাক্তাৰ ḍaktar | doctor |
| পুলিশ puliś | police |
| ব্যাংক baṅk | bank |
| ভোট bhoṭ | vote |
| ইস্কুল iśkul স্কুল skul | school |
| হাসপাতাল haśpatal | hospital |
| কাপ kap | cup |
| গ্লাস glas | glass |
| চেয়াৰ ceyar | chair |
| টেবিল ṭebil | table |
| বাক্স bakśô | box |
| লণ্ঠন lônṭhôn | lantern |
| প্লাষ্টিক plasṭik | plastic |
| কলেজ kôlej | college |
| আস্তাবল astabôl | stable |
| সাইকেল saikel | bicycle |
| টাউট ṭauṭ | tout |
| ইঞ্জিন injin | engine |
| ক্যাঙাৰু kæṅgaru | কেঙ্গেৰু |
| বুমেৰাং bumeraṅ | Boomerang |
ফৰাচী (Phôrasi)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| ওলন্দাজ olôndaj | Dutch | hollandaise |
| কাৰ্তুজ kartuj | cartridge | cartouche |
| ৰেস্তোৰাঁ restorã | restaurant | restaurant |
| শেমিজ śemij | Chemise | chemise "shirt" |
| পাতি pati | small | petit |
চীনা (Cīna)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| সাম্পান sampan | flat-bottomed wooden boat | 舢舨 sampan |
জাপানীজ/নিহোঙ্গো (Japani/Nihoṅgo)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| মাঙ্গা maṅga | Manga | マンガ manga |
| সুনামি sunami | ছুনামি | つなみ tsunami |
| ৰিকশা rikśā | Rickshaw | 力車 rikisha "(man-) driven vehicle" |
বাৰ্মিজ (Bôrmī)
| শব্দ | অৰ্থ | প্ৰকৃত ৰূপ |
|---|
| লুঙ্গি luṅgi | Longyi | လုံချည် lum hkyany |
| ঘুঘনি ghughni | | |
জাৰ্মান (Jarman)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| কিণ্ডাৰগাৰ্টেন kindargarten | কিণ্ডাৰগাৰ্টেন | |
| নাৎসি Natsi | Nazism | Nazi |
ইটালিয়ান (Italīẏô)
| শব্দ | অৰ্থ | মূল ৰূপ |
|---|
| ফ্যাসিষ্ট Phasist | Fascist | |
| ম্যালেৰিয়া malaria | মেলেৰিয়া | |
| মাফিয়া maphiya | Mafia | mafia |
| ষ্টুডিও studio | Studio | |
