প্ৰমথেশ চন্দ্ৰ বৰুৱা

প্ৰমথেশ চন্দ্ৰ বৰুৱা (২৪ অক্টোবৰ ১৯০৩–২৯ নৱেম্বৰ ১৯৫১) অসমৰ গৌৰীপুৰত জন্মলাভ কৰা আৰু কলিকতা-কেন্দ্ৰিক চলচ্চিত্ৰজগতত খ্যাতি অর্জন কৰা এক প্ৰতিভাশালী শিল্পী-নিৰ্মাতা। প্ৰাক্‌-স্বাধীনতা যুগৰ চলচ্চিত্ৰত তেখেতে অভিনয়, পৰিচালনা আৰু চিত্ৰনাট্য-ৰচনাৰ একেলগে চর্চা কৰি ছবিৰ ভাষা আধুনিক কৰাৰ দিশত প্ৰয়াস চলাইছিল। বিশেষকৈ সাহিত্য-ভিত্তিক কাহিনীক চলচ্চিত্ৰ-ভাষালৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ দক্ষতা, আৰু পোহৰ-চিত্রগ্ৰহণ-সম্পাদনাৰ কিছুমান নতুন কৌশল ব্যৱহাৰৰ বাবে তেখেত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ ইতিহাসত বিশেষ গুৰুত্বপূর্ণ।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

বৰুৱাৰ জন্মস্থান আছিল গোৱালপাৰা জিলাৰ গৌৰীপুৰ। তেখেত গৌৰীপুৰৰ এক বিখ্যাত জমিদাৰ পৰিয়ালত জন্মে। পিতৃ প্ৰভাত চন্দ্ৰ বৰুৱা (ৰাজা প্ৰভাত চন্দ্ৰ বৰুৱা) আৰু মাতৃ সৰোজবালা দেৱী। শৈশৱকাল গৌৰীপুৰতে কটাই তেখেতে স্থানীয় সমাজ-সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ লগত সঘন সংস্পৰ্শ লাভ কৰিছিল।

ভাই-ভনীসকলৰ নাম উৎস-তোকা অনুসাৰে—

• নিহাৰবালা
• নীলিমা
• প্ৰকৃতিশ
• প্ৰণৱেশ

সৰুকালত তেখেতে গৌৰীপুৰত “ইউনাইটেড ক্লাব” নামৰ এটা সাংস্কৃতিক সংঘ স্থাপন কৰি নাট্যাভিনয় আৰু স্থানীয় মঞ্চনাটৰ আয়োজন কৰিছিল। এই অভিজ্ঞতাই পৰৱৰ্তীকালত তেখেতৰ অভিনয় আৰু মঞ্চ-সংবেদনশীল চলচ্চিত্ৰ-ভাষা গঢ় দিয়াত সহায় কৰিছিল বুলি ধৰা যায়।

শিক্ষা আৰু ব্যক্তিজীৱন

বৰুৱাই ঘৰতে প্ৰাথমিক শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰি তাৰ পাছত কলিকতাৰ হেয়াৰ স্কুলত অধ্যয়ন কৰে। ১৯২৪ চনত তেখেতে প্ৰেচিডেন্সী কলেজৰ পৰা পদাৰ্থ বিজ্ঞানত স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰে। বিজ্ঞান শিক্ষাৰ এই পটভূমিয়ে তেখেতক পোহৰ, কেমেৰা আৰু প্ৰযুক্তিগত দিশসমূহ বুজিবলৈ সহায় কৰিছিল বুলি চলচ্চিত্ৰ-ইতিহাসৰ দৃষ্টিত তাৎপৰ্যপূর্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়।

ব্যক্তিগত জীৱনত তেখেতে ১৯২১ চনত কলিকতাত বীৰেন্দ্ৰনাথ মিত্ৰৰ কন্যা মাধুৰীলতাৰ সৈতে বিবাহবন্ধনত আবদ্ধ হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত বৰুৱাই অমলা বালা বৰুৱা আৰু যমুনা বৰুৱাৰ সৈতেো বিবাহ কৰিছিল; মুঠ ছটি সন্তানৰ পিতৃ আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।

ইউৰোপ ভ্ৰমণ আৰু চলচ্চিত্ৰলৈ আগমন

বিবাহৰ পাছতে বৰুৱাই ইউৰোপ ভ্ৰমণ কৰে; সেই ভ্ৰমণতেই তেখেত প্ৰথমবাৰৰ বাবে চলচ্চিত্ৰৰ প্ৰতি গভীৰ আগ্ৰহী হয়। ভাৰতলৈ উভতি আহি ১৯২৬ চনত মাতৃৰ মৃত্যুৰ পাছত কিছু সময় জমিদাৰী কাৰ্য পৰিচালনাত মনোনিৱেশ কৰে। কিছুকাল তেখেতে অসম বিধানসভাৰ সদস্য হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। তথাপি, ঘৰ-সংসাৰৰ আপত্তি সত্ত্বেও তেখেতে শেষত চলচ্চিত্ৰক নিজৰ মূল সৃষ্টিশীল ক্ষেত্ৰ হিচাপে বাচি লয় আৰু পুনৰ কলিকতা অভিমুখে যায়।

চলচ্চিত্ৰ-শিক্ষা আৰু কাৰিকৰি অভিজ্ঞতা বৃদ্ধিৰ উদ্দেশ্যে তেখেতে দ্বিতীয়বাৰৰ বাবে ইউৰোপ ভ্ৰমণলৈ যায়। লণ্ডনত বোলছবি নিৰ্মাণ সম্পৰ্কে অভিজ্ঞতা লাভ কৰাৰ লগতে পেৰিচত “লাইট বয়” হিচাপে কাম শিকে বুলি উল্লেখ আছে। পেৰিচৰ পৰা কিছুমান বোলছবি নিৰ্মাণ-সঁজুলি ক্ৰয় কৰি ভাৰতলৈ উভতি আহি তেখেতে নিজা প্ৰযোজনা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰাৰ পথ প্রস্তুত কৰে।

চলচ্চিত্ৰ-কৰ্মজীৱন: ষ্টুডিঅ’, সহযোগিতা আৰু সৃজনধাৰা

কলিকতাত বৰুৱাই ধীৰেন্দ্ৰনাথৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰি ধীৰেন্দ্ৰ নাথ গাংগুলীৰ “দ্য ব্ৰিটিছ ডমিনিয়ান ফিল্ম লিমিটেড”ত ধন বিনিয়োগ কৰে আৰু কিছুদিন অভিনেতা হিচাপে কাম কৰে। পৰৱৰ্তীকালত তেখেতে “বৰুৱা পিক্‌চাৰ্ছ লিমিটেড” স্থাপন কৰে। এই ষ্টুডিঅ’ৰ প্ৰথম মুক্তিপ্ৰাপ্ত চলচ্চিত্ৰ আছিল “অপৰাধী” (১৯৩১), যাৰ পৰিচালক আছিল দেবকী বসু।

“অপৰাধী” ছবিখনত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে “কৃত্ৰিম পোহৰ” ব্যৱহাৰৰ কৌশল প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল বুলি উৎস-তোকাত উল্লেখ আছে। এই দিশে বৰুৱাৰ প্ৰযোজনা-মনোভাব আৰু কাৰিকৰি উদ্ভাৱনী আগ্ৰহ প্ৰকাশ পায়।

“অপৰাধী”ৰ সফলতাৰ পাছত তেখেতে কালিপ্ৰসাদ ঘোষ পৰিচালিত “ভাগ্যলক্ষ্মী” (১৯৩২) ছবিত খলনায়কৰ ভূমিকাত অভিনয় কৰে। গাংগুলীৰ কোম্পানীয়ে লোকচানৰ সম্মুখীন হোৱাৰ পাছত বৰুৱাই গাংগুলী আৰু দেবকী বসুৰ সৈতে “নিউ থিয়েটাৰ্ছ”ত যোগদান কৰে। নিউ থিয়েটাৰ্ছত তেখেতে অভিনয়-নিৰ্মাণ-চিত্রনাট্য—এই তিনিধাৰা একেলগে আগবঢ়াই ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ এক উল্লেখযোগ্য অধ্যায় ৰচনা কৰে।

‘দেৱদাস’ আৰু কাহিনী-ভাষাৰ আধুনিকীকৰণ

নিউ থিয়েটাৰ্ছত থাকোঁতে বৰুৱাই নিজৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ছবি “দেৱদাস” নিৰ্মাণ কৰে। এই চলচ্চিত্ৰ দেৱদাস (১৯৩৬ চলচ্চিত্ৰ) নামে পৰিচিত সংস্কৰণৰ লগতে আগতে বাংলা ভাষাতো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। কাহিনীটি শৰৎচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ একে নামৰ উপন্যাসৰ আধাৰত; বাংলা সংস্কৰণত বৰুৱাই নিজেই নায়ক ৰূপে অভিনয় কৰিছিল। পাছত ১৯৩৬ চনত হিন্দী ভাষাত “দেৱদাস” নিৰ্মাণ কৰি তেখেতে নায়ক হিচাপে কুন্দনলাল চাইগলক নিৰ্বাচন কৰে। এই হিন্দী সংস্কৰণ দেশজুৰি জনপ্ৰিয় হৈ পৰে; বৰুৱা এজন আগশাৰীৰ পৰিচালক আৰু চাইগল এজন শ্ৰেষ্ঠ নায়ক হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাত সহায় কৰে বুলি উল্লেখ আছে।

কাৰিকৰি দিশত “দেৱদাস”ত ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ ভিতৰত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে কিছুমান আধুনিক কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল বুলি উৎস-তোকা কয়—

• ফ্লাছবেক মন্তাজ
• টেলীপেথী শ্বট্‌
• চাবজেক্টিভ কেমেৰা

এই কৌশলসমূহে কাহিনী কোৱাৰ ভংগী, চৰিত্ৰৰ মানসিকতা দেখুওৱা, আৰু দৰ্শকৰ অভিজ্ঞতা গভীৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত নতুন পথ মুকলি কৰিছিল বুলি চলচ্চিত্ৰ-ইতিহাসৰ প্ৰেক্ষিতত গুৰুত্ব আরোপ কৰা হয়।

‘মুক্তি’ আৰু সংগীত-দৃশ্যৰ নতুন প্ৰয়োগ

বৰুৱাৰ আন এখন উল্লেখযোগ্য আৰু “সাহসী” বুলি বৰ্ণিত ছবি “মুক্তি”। উৎস-তোকা অনুসাৰে, এই ছবি একধৰণে “দেৱদাস”ৰ আধুনিক সুৰৰূপ—এজন মানুহৰ নষ্টালজিয়া-কেন্দ্ৰিক আখ্যান। “মুক্তি”ৰ দৃশ্যগ্ৰহণ অসমৰ প্ৰাকৃতিক দৃশ্যপটৰ পটভূমিত কৰা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে, যিয়ে ছবিখনৰ দৃশ্য-সৌন্দর্য আৰু আঞ্চলিক পৰিৱেশ-ব্যঞ্জনাত তাৎপৰ্য যোগাইছিল।

সঙ্গীত ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত “মুক্তি”ত ৰবীন্দ্ৰ সংগীত সফলভাৱে প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়। লগতে পংকজ মল্লিকে ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ‘ডিনেৰ শ্বেছে ঘুমেৰ দেশে’ কবিতাৰ সংগীত ৰচনা কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। এইবোৰ দিশে ছবিখনত সাহিত্য-সংগীত-চলচ্চিত্ৰৰ এক সুসমন্বয় দেখা যায়।

পৰৱৰ্তী পৰিচালনা, পৃথক উদ্যোগ আৰু অন্তিম কাল

বৰুৱাই হিন্দীত “মঞ্জিল” (১৯৩৬), “মুক্তি” (১৯৩৭), “অধিকাৰ” (১৯৩৮), “ৰজত জয়ন্তী” (১৯৩৯) আৰু পুনৰ চাইগলক নায়ক কৰি “জিন্দেগী” (১৯৪০) আদি ছবিসমূহ পৰিচালনা কৰে বুলি উৎস-তোকাত দিয়া আছে। এই সময়ছোৱাত তেখেতৰ ছবিসমূহৰ কেমেৰাৰ দায়িত্বত বিমল ৰয় আছিল; বিমল ৰয় পৰৱৰ্তীকালত নিজেই এগৰাকী আগশাৰীৰ পৰিচালক হিচাপে খ্যাতি লাভ কৰে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। ই বৰুৱাৰ কৰ্মপৰিবেশে যিকোনো মাত্ৰাত প্রতিভা-গঠন আৰু পেশাদাৰী মানদণ্ড গঢ়াত ভূমিকা লোৱাৰ ইংগিত দিয়ে।

১৯৩৯ চনত বৰুৱাই নিউ থিয়েটাৰ্ছ ত্যাগ কৰি স্বাধীনভাৱে ছবি নিৰ্মাণ আৰম্ভ কৰে। এই পৰ্বৰ ছবিসমূহৰ ভিতৰত “শেষ উত্তৰ”/“জৱাব” (১৯৪২)এ কিছু সফলতা লাভ কৰে বুলি উল্লেখ আছে। তেখেতে “The Way of All Flesh” ছবিখনৰ ভাৰতীয় ৰূপ নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল, যদিও সেয়া বাস্তৱায়িত নহ’ল।

ব্যক্তিগতভাৱে অতিমাত্ৰা মদ্যপানৰ ফলত তেখেতৰ স্বাস্থ্য অৱনতি ঘটিছিল বুলি উৎস-তোকা জনায়। শেষত ১৯৫১ চনৰ ২৯ নৱেম্বৰত, মাত্ৰ ৪৮ বছৰ বয়সত, কলিকতাৰ মৌলিন ষ্ট্ৰীটস্থিত নিজা বাসগৃহত তেখেতৰ মৃত্যু হয়। অন্তিম সৎকাৰ কলিকতাৰ কেওৰালতা সমাধিক্ষেত্ৰত সম্পন্ন কৰা হৈছিল।

তাৎপৰ্য

প্ৰমথেশ চন্দ্ৰ বৰুৱাৰ তাৎপৰ্য মূলত তিনিটা দিশত স্পষ্ট। প্ৰথমত, অসমৰ গৌৰীপুৰৰ পৰা উত্থান ঘটাই বাংলা আৰু হিন্দী ভাষাৰ চলচ্চিত্ৰধাৰাত আগশাৰীৰ সৃষ্টিকৰ্তা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰাটো আঞ্চলিক পৰিসৰ ভাঙি সর্বভাৰতীয় শিল্পক্ষেত্ৰত অৱদানৰ এক নিদৰ্শন। দ্বিতীয়ত, “অপৰাধী”ত কৃত্ৰিম পোহৰৰ কৌশল, আৰু “দেৱদাস”ত ফ্লাছবেক মন্তাজ/চাবজেক্টিভ কেমেৰা আদি ব্যৱহাৰে ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰৰ কাৰিকৰি ভাষা উন্নত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ অগ্ৰণী ভূমিকা সূচায়। তৃতীয়ত, “দেৱদাস” আৰু “মুক্তি”ৰ দৰে সাহিত্যভিত্তিক ছবিত নাট্যীয় অভিনয়, মনস্তাত্ত্বিক টান, সংগীত আৰু দৃশ্যপট-নির্মাণ—এই সকলো মিলাই তেখেতে মূলসুঁতিৰ চলচ্চিত্ৰক অধিক সংবেদনশীল আৰু শিল্পসম্মত ৰূপ দিয়াত সহায় কৰিছিল।

আৰু চাওক

• চলচ্চিত্ৰ
• অসম
• গৌৰীপুৰ
• গোৱালপাৰা
• দেৱদাস (১৯৩৬ চলচ্চিত্ৰ)
• ধীৰেন্দ্ৰ নাথ গাংগুলী
• কুন্দনলাল চাইগল
• ৰবীন্দ্ৰ সংগীত
• কলিকতা