নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ

নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ অসমৰ আধুনিক কবিতাৰ এক উল্লেখযোগ্য কণ্ঠ—যি একে সময়তে গীত-ৰচনা, লোক-সংস্কৃতি অধ্যয়ন আৰু সমাজ-সাংস্কৃতিক প্ৰতিবাদী-সচেতন মনোভাৱৰ জৰিয়তে জন-জীৱনৰ লগত সাহিত্যক ঘনিষ্ঠ কৰি তোলে। তেওঁ কলেজ- বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষিকা-অধ্যাপক হিচাপে, আৰু সাহিত্য-সংগঠন তথা বৌদ্ধিক পৰিসৰত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণকাৰী হিচাপে, অসমীয়া ভাষা-সংস্কৃতিৰ গতি-প্ৰকৃতি নিৰূপণত তাৎপর্যপূর্ণ ভূমিকা লয়।

জন্ম আৰু শৈশৱ

নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈৰ জন্ম ১৯৩৩ চনৰ ২০ জুনত অসমৰ শিৱসাগৰ টাউনৰ মাজমজিয়াত অৱস্থিত পুৰণা আমোলাপট্টি (গণকপটি)ত হয়। পিতৃ ধৰ্মেশ্বৰ শৰ্মা বৰদলৈ আৰু মাতৃ মুক্তাবালা বৰদলৈ। জন্মৰ সময়ত তেওঁ ক্ষীণকায় আৰু নিশকতীয়া আছিল বুলি বৰ্ণনা পোৱা যায়; জন্মৰ দু-তিনিমাহৰ ভিতৰতে গম্ভীৰ অসুস্থতাত ভুগিছিল যদিও পৰিয়ালৰ যত্ন-চিকিৎসাৰ মাজেৰে ক্ৰমে সুস্থতা ঘূৰি আহে।

ঘৰুৱা পৰিসৰত তেওঁক মামণি, মণি, মাধন, মাকণ আদি বহু নামেৰে মাতিছিল বুলি উল্লেখ আছে। পৰিয়ালৰ ঘনিষ্ঠ পৰিবেশত নামাকৰণৰ কাহিনীও উল্লেখযোগ্য: ভৱদেৱ ঠাকুৰে ‘নিৰ্মলা’ নাম ৰাখে; পিছলৈ পিতৃয়ে নামটো সলাই ‘নিৰ্মলপ্ৰভা’ কৰে—যাৰ অৰ্থ ‘স্বৰ্গীয় জ্যোতি’ বুলি বর্ণিত।

শৈশৱতেই সংগীত-অনুভৱ আৰু পাঠাভ্যাসে তেওঁক প্ৰভাৱিত কৰে। ঘৰ ওচৰৰ আত্মীয় গণেশ শৰ্মা চাংকাকতিৰ বাঁহী আৰু গীতে শিশু নিৰ্মলপ্ৰভাক সুৰ-চেতনাৰ ফালে টানি আনে বুলি জনা যায়। চাৰি-পাঁচ বছৰ বয়সতে এগৰাকী ককাইদেউৰ পৰা কিছুদিন গান-শিক্ষা লাভ কৰি তেওঁ হাৰমনিয়ামৰ সৈতে গীত গাবলৈ সক্ষম হৈছিল আৰু সভা-সমিতি তথা প্ৰতিযোগিতাত অংশ লোৱাৰ কথাও উল্লিখিত। চতুৰ্থ শ্ৰেণীত থাকোঁতেই তেওঁ প্ৰথম কবিতা লিখে বুলি তথ্য পোৱা যায়।

শিক্ষা

তেওঁৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা শিৱসাগৰৰ ২ নং প্ৰাইমাৰী বিদ্যালয়ত আৰম্ভ হয় আৰু মাধ্যমিক শিক্ষা শিৱসাগৰৰে ফুলেশ্বৰী হাইস্কুলত হয়। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত জয়সাগৰ কলেজৰ পৰা আই.এ.ত উত্তীৰ্ণ হয়। বিদ্যালয়-জীৱনত তেওঁ মাহে সাত টকাৰ প্ৰভিঞ্চিয়েল বৃত্তি লাভ কৰিছিল; সেই বিদ্যালয়ৰ পৰা এই বৃত্তি লাভ কৰা প্ৰথমগৰাকী শিক্ষাৰ্থী আছিল বুলি উল্লেখ আছে।

ছাত্ৰাৱস্থাতেই হাতকৰ্ম (হেম-চিলাই, কম্বল-চিলাই, ক্ৰছ-চিলাই) শিকাৰ অভিজ্ঞতা আৰু বিভিন্ন পাঠ্য-বহিৰ্ভূত পঢ়াই তেওঁৰ শৈলী আৰু দৃষ্টিভংগী গঢ়াৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা লয়। উদাহৰণস্বৰূপে, কাশীনাথ বৰ্মনৰ ‘নাৰীৰত্ন’ নামৰ গ্ৰন্থ তৃতীয় শ্ৰেণীতেই পঢ়ি মহীয়সী নাৰীৰ জীৱন-আখ্যান আৰু বোধবাক্যৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হোৱাৰ কথা উল্লিখিত।

ব্যক্তিজীৱন আৰু সামাজিক অভিজ্ঞতা

উৎস-টোকাত তৎকালীন সমাজৰ বাল্য-বিবাহৰ পৰম্পৰাৰ উল্লেখসহ তেওঁ নিজেও সেই প্ৰথাৰ সংস্পৰ্শলৈ অহাৰ বিৱৰণ আছে। ন বছৰ বয়সতে বিবাহ-সম্বন্ধ স্থিৰ হোৱা, ১১ বছৰ বয়সতে বিবাহ-অনুষ্ঠান সম্পন্ন হোৱা, কিন্তু পিতৃয়ে মেট্ৰিক পৰীক্ষা পাছ নকৰালৈকে ছোৱালী ঘৰৰ পৰা উলিয়াই নিদিয়াৰ সিদ্ধান্তত অটল থকা—এই ঘটনাসমূহে তেওঁৰ জীৱনত সামাজিক নিয়ম, নাৰী-অৱস্থান আৰু ব্যক্তিগত অধিকাৰৰ জটিলতা প্ৰত্যক্ষ কৰোৱাইছিল বুলি ধাৰণা কৰিব পাৰি। উৎস-টোকাত কন্যা সন্তান জন্মৰ কথাও আছে, লগতে দৰাঘৰীয়াৰ দিশৰ পৰা মতভেদ আৰু সংকটৰ উল্লেখো পোৱা যায়।

এই প্ৰেক্ষাপটে তেওঁ পিছলৈ লিংগ-সমতা, সাংস্কৃতিক পৰিচয়, আৰু আৰ্থ-ৰাজনৈতিক প্ৰশ্নসমূহৰ প্ৰতি সজাগ লেখক-ব্যক্তিত্ব ৰূপে পৰিচিত হোৱাৰ কথাও উৎস-টোকাত স্পষ্ট।

পেশাজীৱন: শিক্ষকতা, গৱেষণা আৰু বৌদ্ধিক নেতৃত্ব

নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ গুৱাহাটীৰ ভোলা বৰুৱা কলেজৰ প্ৰাক্তন অধ্যাপিকা আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ত জৱাহৰলাল নেহৰু আসনৰ অধ্যাপক হিচাপে কৰ্মৰত হৈ অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে বুলি উল্লেখ আছে। ইয়াৰ উপৰিও নতুন দিল্লীৰ বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগৰ জাতীয় প্ৰবক্তা (National Lecturer) ৰূপে দায়িত্ব পালন কৰিছিল।

সাংবাদিকতা ক্ষেত্ৰতো তেওঁ কেইবাখনো আগশাৰীৰ কাকত-আলোচনীত কাম কৰি কেৰিয়াৰ আৰম্ভ কৰাৰ তথ্য দিয়া আছে। তেওঁৰ প্ৰবন্ধ আৰু সম্পাদকীয়সমূহে সামাজিক বিষয়সমূহ—বিশেষকৈ লিংগ-সমতা, সাংস্কৃতিক পৰিচয়, আৰু আৰ্থ-ৰাজনৈতিক বাস্তৱতা—সম্বোধন কৰিছিল বুলি উল্লিখিত।

বৌদ্ধিক সমাজত তেওঁ ‘নীলা বাইদেউ’ ছদ্মনামেৰে পৰিচিত আছিল। এই উপনামটোৱে তেওঁৰ সাহিত্যিক পৰিচিতি আৰু ব্যক্তিত্বৰ এক পৃথক সাংস্কৃতিক চিহ্ন ৰূপে কাজ কৰে।

সাহিত্য-কৃতি: কবিতা, গীত আৰু তাত্ত্বিক গ্ৰন্থ

নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈৰ সৃষ্টিশীল পৰিসৰ বহু-বিস্তৃত। কবিতা, গীত, শিশুসাহিত্য, নাটক/নৃত্য-নাটিকা, সম্পাদনা আৰু অনুবাদ—বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ কৰ্ম-উপস্থিতি দেখা যায় বুলি উৎস-টোকাত দীঘলীয়া শিৰোনাম-তালিকা দিয়া আছে।

কবিতা আৰু সাহিত্য অকাডেমি বঁটা

তেওঁৰ ‘সূদীৰ্ঘ দিন আৰু ঋতু’ কাব্য-সংকলনে ১৯৮৩ চনত তেওঁক সাহিত্য অকাডেমি বঁটা প্ৰদান কৰে। গ্ৰন্থখন বঙালী ভাষা, পঞ্জাবী ভাষা, হিন্দী ভাষা আৰু ওড়িয়া ভাষাকে ধৰি একাধিক ভাৰতীয় ভাষালৈ অনূদিত হোৱা বুলি উল্লেখ আছে। এই অনুবাদ-প্ৰসাৰেই তেওঁৰ কবিতাৰ বিষয়-মানৱতা আৰু ভাষা-অতিক্ৰমী আবেদন বুজায়।

গীতিকাৰ ৰূপে জনপ্রিয়তা

তেওঁ বহু গীত ৰচনা কৰিছিল, আৰু সেই গীতসমূহত অসমীয়া-অনাঅসমীয়া বহু শিল্পীয়ে কণ্ঠদান কৰিছিল বুলি তথ্য আছে। বিশেষকৈ ঊষা মংগেশকাৰ, ভূপেন হাজৰিকা, দীপালী বৰঠাকুৰ আৰু জুবিন গাৰ্গ আদি নাম উৎস-টোকাত উল্লেখিত। জনপ্ৰিয় গীতৰ উদাহৰণ স্বৰূপে—

• ‘সোণৰ খাৰু নেলাগে মোক’
• ‘কি নাম দি মাতিম’
• ‘জোনবাই এ বেজী এটি দে’
• ‘আগলি বতাহে কপালে কলৰে পাত’

এই গীতসমূহ জনমানসত ‘চিৰসেউজীয়া’ বুলি চিহ্নিত হোৱা কথাও উৎস-টোকাত আছে।

লোক-সংস্কৃতি আৰু তাত্ত্বিক ধাৰা

লোক-সংস্কৃতিৰ গৱেষক ৰূপে তেওঁৰ পৰিচয় উৎস-টোকাত স্পষ্ট। মননশীল-তাত্ত্বিক কৰ্মৰ ভিতৰত ‘শিৱ’, ‘দেৱী’ আৰু ‘সূৰ্য’—এই তিনিখন গ্ৰন্থ বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য; ড॰ মুকুন্দমাধৱ শৰ্মাই এই তিনিখনক ‘গ্ৰন্থৰত্নত্ৰয়ী’ আখ্যা দিছে বুলি উৎস-টোকাত দিয়া আছে।

সাংস্কৃতিক-ৰাজনৈতিক ভূমিকা আৰু ভ্ৰমণ

নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈ অসম আন্দোলনৰ সময়ত বলিষ্ঠ আৰু সক্ৰিয় ভূমিকা লৈছিল বুলি তথ্য আছে। সাহিত্যিকসকলৰ সমাজ-সম্বন্ধীয় দায়িত্ব সম্পৰ্কে এই উল্লেখে তেওঁৰ সৃজন-জগত আৰু নাগৰিক অৱস্থানৰ একেলগে অৱস্থিতি সূচায়।

তেওঁ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, জাৰ্মানী, আৰু জাপানসহ বহুকেইখন দেশ ভ্ৰমণ কৰি গৱেষণাপত্ৰ পাঠ আৰু বক্তৃতা প্ৰদান কৰিছিল বুলি উল্লেখ আছে। ই তেওঁক কেৱল আঞ্চলিক নহয়, আন্তর্জাতিক বৌদ্ধিক আদান-প্ৰদানৰ পৰিসৰলৈও আগবঢ়াই নিয়ে।

সন্মান, পদ আৰু স্মৃতি-উদ্‌যাপন

তেওঁ ১৯৯১ চনত অসম সাহিত্য সভাৰ দুধনৈ অধিবেশনৰ সভাপতি পদত অধিষ্ঠিত হৈছিল। ১৯৯৮ চনত বেলতলা লেখিকা সমাৰোহ সমিতিয়ে তেওঁৰ জন্মদিৱস ২০ জুনক ‘প্ৰেৰণা দিৱস’ হিচাপে উদ্‌যাপন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয় বুলি উৎস-টোকাত আছে।

সাহিত্য-স্বীকৃতিৰ ভিতৰত ১৯৮৩ চনৰ সাহিত্য অকাডেমি বঁটা তেওঁৰ কৰ্মজীৱনৰ এক বিশেষ মাইলফলক। লগতে তেওঁক অসমীয়া ভাষাত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰা সাহিত্যিকসকলৰ তালিকাতো অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈৰ কৃতিৰ গুৰুত্ব দুটা দিশত স্পষ্ট: একেদিকে আধুনিক অসমীয়া কবিতা আৰু গীত-সাহিত্যক তেওঁ বিষয়-বৈচিত্ৰ্য, ভাষাৰ সংগীতধ্বনি আৰু জন-সংযোগেৰে সমৃদ্ধ কৰে; আনেদিকে লোক-সংস্কৃতি আৰু তাত্ত্বিক মননৰ মাজেৰে অসমীয়া সাংস্কৃতিক আত্ম-অনুসন্ধানত এক চিন্তাশীল অৱদান ৰাখে। শিক্ষিকা-গৱেষক-সাংবাদিক-সাহিত্যিক—এই একাধিক ভূমিকাৰ সংযোগেৰে তেওঁ অসমীয়া বৌদ্ধিক জগতত এক স্থায়ী উদাহৰণ সৃষ্টি কৰি যায়।

আৰু চাওক

• অসম
• সাহিত্য অকাডেমি বঁটা
• অসম সাহিত্য সভা
• অসম আন্দোলন
• অসমীয়া ভাষাত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰা সাহিত্যিকসকল
• ভূপেন হাজৰিকা
• ঊষা মংগেশকাৰ
• জুবিন গাৰ্গ
• জাপান
• আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ