প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডে

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডে (৩ অক্টোবৰ ১৯৩৪—২৭ ডিচেম্বৰ ২০০২) অসমৰ এগৰাকী লোক-সংগীত শিল্পী। গোৱালপৰীয়া লোকগীতৰ কণ্ঠ-উপস্থাপন আৰু প্ৰচাৰত তেখেতে দিয়া অৱদানৰ বাবে তেখেতৰ নাম অসমৰ সাংস্কৃতিক ইতিহাসত বিশেষ স্থান পায়। তেখেত ধুবুৰীৰ গৌৰীপুৰীয়া ৰাজপৰিয়ালৰ জীয়ৰী আছিল যদিও, সৃষ্টিশীল সাধনা আৰু কণ্ঠদক্ষতাৰ বলত তেখেতে লোকসংগীতক ব্যক্তি-স্বাক্ষৰেৰে সমৃদ্ধ কৰিলে; লগতে চলচ্চিত্ৰ-সংগীতত প্ৰথম পৰ্যায়তে অংশগ্ৰহণ কৰি বৃহত্তৰ শ্ৰোতা-মণ্ডলীত পৰিচিতি লাভ কৰে।

জন্ম আৰু পাৰিবাৰিক পটভূমি

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডেৰ জন্ম ৩ অক্টোবৰ ১৯৩৪ তাৰিখে। তেখেত অসমৰ ধুবুৰী জিলাৰ গৌৰীপুৰৰ ৰাজপৰিয়ালৰ জীয়ৰী। এই পৰিয়ালৰ এক অংশ কলিকতাত বাস কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়, আৰু কলিকতাত পৰিয়ালৰ নিজস্ব ঘৰত নিয়মিত সংগীত-আখৰা অনুষ্ঠিত হোৱাৰ পৰিৱেশে তেখেতৰ শিল্পবোধ গঢ়ি উঠাত সহায় কৰিছিল।

উৎস-তথ্য অনুসৰি, পৰিয়ালৰ সেই বাসভৱনত প্ৰমথেশ চন্দ্ৰ বৰুৱাকে ধৰি পৰিয়ালৰ বিভিন্ন সদস্য উপস্থিত থাকি গানৰ আখৰাত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। এনে পৰিমণ্ডলই তেখেতৰ কণ্ঠসাধনা আৰু সংগীতৰুচি প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়তে তীক্ষ্ণ কৰে।

শিক্ষা আৰু সংগীত-প্ৰশিক্ষণ

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডেৰ সংগীতজীৱনত আনুষ্ঠানিক প্রশিক্ষণ সীমিত আছিল। বিদ্যালয়ত তেখেতে ৰবীন্দ্ৰ সংগীত শিকিছিল বুলি তথ্য পোৱা যায়, আৰু ইয়াৰ বাহিৰে বিস্তৃত “আনুষ্ঠানিক” সংগীতশিক্ষা নাছিল বুলি উল্লেখ আছে। তথাপি, কলিকতাৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিৱেশত তেখেতৰ সংগীতচৰ্চা বেগবান হয়।

উৎস-তথ্য অনুসৰি, গোখলে মেমৰিয়েল স্কুলত অনুষ্ঠিত সংগীত-প্ৰতিযোগিতাত তেখেতে নিয়মিতভাৱে অংশ লয় আৰু প্ৰথম পুৰস্কাৰ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। লগতে তেখেত ছাত্ৰীৰ নিবাসত থাকিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ৬০ জনীয়া ছাত্ৰী নিবাসৰ উল্লেখো উৎসত পোৱা যায়; যদিও এই তথ্যৰ সময়-প্ৰসংগ বিস্তৃতভাৱে উল্লেখিত নহয়, তথাপি ই তেখেতৰ শিক্ষাজীৱনৰ এক পৰ্যায়ৰ ইংগিত দিয়ে।

শিল্পীজীৱনৰ উন্মেষ

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডে মূলধাৰাৰ সংগীত-জগতত বিশেষভাৱে পৰিচিত হয় ১৯৫৬ চনত। সেই বছৰত ড॰ ভূপেন হাজৰিকাৰ চলচ্চিত্ৰ এৰা বাটৰ সুৰত তেখেতে দুটা গীতত কণ্ঠদান কৰে। চলচ্চিত্ৰ-মাধ্যমেৰে তেখেতৰ এই প্ৰৱেশই লোকসুৰ-আধাৰিত গায়িকাৰূপে তেখেতৰ জনপ্ৰিয়তা বৃদ্ধি কৰে আৰু সংগীতজগতত এটা সুদৃঢ় পৰিচয় গঢ়ি তোলে।

ইয়াৰ পাছত তেখেতৰ কণ্ঠৰ প্ৰধান পৰিচয় গঢ়ি উঠে গোৱালপৰীয়া লোকগীতৰ ব্যাখ্যাতা হিচাপে। অসমৰ পশ্চিমাঞ্চলীয় লোকসংগীত পৰম্পৰাৰ এই ধাৰাটোক তেখেতে শ্ৰোতাৰ ওচৰলৈ নিবিচে, আৰু লোকধাৰাৰ স্বাদ অক্ষুণ্ণ ৰাখি গীতসমূহক মঞ্চ আৰু ৰেকৰ্ডিংৰ উপযোগী ৰূপ দিয়া ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ অৱদান স্মৰণীয় বুলি গণ্য কৰা হয়।

গোৱালপৰীয়া লোকগীতত অৱদান

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডেৰ শিল্পী-সত্তাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল গোৱালপৰীয়া লোকগীত। এই লোকধাৰা আঞ্চলিক ভাষা-সুৰৰ সূক্ষ্মতা আৰু আবেগময় গীতিকতাৰ বাবে পৰিচিত; তেখেতে সেই স্বৰভংগী আৰু ভাৱভঙ্গীক ব্যক্তিগত কণ্ঠ-শৈলীৰে উজ্জ্বল কৰি তোলে।

তেখেতৰ অৱদানক তলত কিছুমান দিশে ধৰা যায়—

• লোকসংগীতক “উচ্চাংগ” বা “শহুৰে” মঞ্চত উপস্থাপনযোগ্য কৰি তোলাত সহায়, বিশেষকৈ কণ্ঠ-অনুশাসন আৰু উচ্চাৰণৰ শুদ্ধতাৰে।
• আঞ্চলিক লোকধাৰাক চলচ্চিত্ৰ-ধ্বনি আৰু অনুষ্ঠান-ভিত্তিক পৰিবেশত গ্রহণযোগ্য কৰি তোলা।
• পশ্চিম অসমৰ লোকসংগীত-চিনাকি বহিৰ্বিশ্বলৈ আগবঢ়াই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তি-প্ৰতিভাৰ স্বাক্ষৰ স্থাপন।

কৰ্মক্ষেত্ৰ আৰু সংযোগ

উৎস-তথ্যত তেখেতৰ ধাৰা “লোক সংগীত আৰু স্থানীয় বোলছবিৰ পাৰ্শ্ব সংগীত” বুলি ধৰা হৈছে। এই কথাই বুজায় যে তেখেতে কেৱল লোকগীতৰ পৰিৱেশনাত সীমাবদ্ধ নথাকি আঞ্চলিক চলচ্চিত্ৰ-সংগীততো কণ্ঠ-অৱদান আগবঢ়াইছিল।

তথ্যপেটীত তেখেতৰ জীৱনসংগী হিচাপে গৌৰী শংকৰ পাণ্ডেৰ নাম দিয়া আছে। পৰিয়ালৰ কলিকতা-সংযোগ, বিদ্যালয়-জীৱনত সংগীত-প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ, আৰু প্ৰাৰম্ভিক চলচ্চিত্ৰ-সংযোগ—এইবোৰে মিলি তেখেতৰ শিল্পী পৰিচয় গঢ়াত সহায় কৰে।

উৎসৰ “উপলব্ধ সংযোগ”ত আকাশবাণী আৰু গুৱাহাটী আদিৰ নামো আছে; যদিও এই সংযোগসমূহৰ প্ৰত্যক্ষ কৃতিত্ব বা ঘটনা উৎস-টোকাত বিস্তাৰে দিয়া নাই, তথাপি তেখেতৰ সংগীত-জগতৰ প্ৰাসংগিক পৰিমণ্ডল বুজাবলৈ এই নামবোৰ অসমৰ সাংস্কৃতিক জগতত চিনাকি প্ৰতিষ্ঠান/স্থান হিচাপে উল্লেখযোগ্য।

সন্মান আৰু স্বীকৃতি

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডে গোৱালপৰীয়া লোকগীতলৈ দিয়া অৱদানৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে একাধিক সন্মান লাভ কৰে। উৎস-তথ্য অনুসৰি তেখেতে—

• সংগীত নাটক একাডেমী বঁটা (উৎসত ১৯৮৮ আৰু ১৯৮৯—দুয়োটা বছৰ উল্লেখ আছে; সেয়ে বছৰ বিষয়ে এক মতে ১৯৮৮, আন এক মতে ১৯৮৯ বুলি ধৰা যুক্তিসংগত)
• পদ্মশ্ৰী (১৯৯১)
• উত্তৰ বংগ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ডি লিট (২০০০)
• অসম শিল্পী দিৱস বঁটা
• জয়মতী বঁটা
• বিষ্ণুৰাভা বঁটা
• অসম নাট্য সমিতি বঁটা
• ৰবীন্দ্ৰ ভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰশস্তি পত্ৰ
• অব্বাছুদ্দিন মেম’ৰিয়েল বঁটা (কলকাতা)

এই স্বীকৃতিসমূহে তেখেতৰ কণ্ঠ-সাধনা আৰু লোকসংগীত সংৰক্ষণ-প্ৰচাৰৰ দিশটো প্ৰতিষ্ঠানিক স্বীকৃতি পোৱাৰ দিশে ইংগিত দিয়ে।

উত্তৰাধিকাৰ

প্ৰতিমা বৰুৱা পাণ্ডেৰ উত্তৰাধিকাৰ মূলতঃ দুটা স্তৰত ধৰা পৰে—লোকসংগীতৰ শৈল্পিক সংৰক্ষণ আৰু লোকধাৰাৰ আধুনিক জনপ্ৰিয়তা। একে সময়তে ৰাজপৰিয়ালৰ পৰিসৰৰ সাংস্কৃতিক চৰ্চা আৰু পেছাদাৰী মঞ্চ/চলচ্চিত্ৰ-জগতৰ সংযোগ তেখেতৰ জৰিয়তে একেলগে দেখা যায়। গোৱালপৰীয়া লোকগীতৰ কণ্ঠ-ভাষা, আবেগ আৰু আঞ্চলিক বৈশিষ্ট্য তেখেতে যিদৰে জন-সাধাৰণলৈ লৈ গ’ল, সেয়া পৰৱৰ্তী শিল্পীৰ বাবে মানদণ্ড সদৃশ হৈ থাকে।

আৰু চাওক

• অসম
• ধুবুৰী
• গৌৰীপুৰ
• ভূপেন হাজৰিকা
• এৰা বাটৰ সুৰ
• পদ্মশ্ৰী
• সংগীত নাটক একাডেমী বঁটা
• কলিকতা
• আকাশবাণী
• গুৱাহাটী