সত্ৰীয়া নৃত্য

সত্ৰীয়া নৃত্য অসমৰ সত্ৰ-কেন্দ্ৰিক ভক্তি-পরম্পৰাৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা আৰু আজিৰ দিনে ভাৰতৰ স্বীকৃত শাস্ত্ৰীয় নৃত্যধাৰাসমূহৰ অন্যতম। “সত্ৰীয়া” নামটোৱেই সত্ৰ-সম্পৰ্কীয় উৎসৰ ইংগিত দিয়ে—এই নৃত্য সত্ৰসমূহৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক জীৱনৰ সৈতে অংগাঙ্গীভাৱে জড়িত। মহাপুৰুষীয়া বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰত নাট, গীত আৰু নৃত্যক যি ৰূপে একেলগে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, সত্ৰীয়া নৃত্য সেই সমগ্ৰ পৰম্পৰাৰ এক সুসংগঠিত শিল্প-ৰূপ। সময়ৰ সৈতে সত্ৰসমূহে ইয়াক সংৰক্ষিত কৰি ৰাখি ক্ৰমে ব্যাকৰণসন্মত, পৰিশীলিত আৰু জনপ্ৰিয় ৰূপ প্ৰদান কৰে।

পৰিচয় আৰু মৰ্যাদা

সত্ৰীয়া নৃত্য সংগীত নাটক একাডেমীৰ স্বীকৃতি লাভ কৰা ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় নৃত্যধাৰাসমূহৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত। এই স্বীকৃতিয়ে সত্ৰীয়া নৃত্যক কেৱল আঞ্চলিক বা লোকধাৰাৰ সীমাত নাৰাখি, ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় নৃত্যৰ পৰিসৰত তাৰ স্থান সুনিশ্চিত কৰে। দেশীয় পৰিসৰে ইয়াৰ মূল আধাৰ অসম; শিল্প-পৰম্পৰা হিচাপে সত্ৰীয়া নৃত্য ধৰ্মীয় অনুশীলন, গীত-বাদ্য আৰু মঞ্চীয় অভিনয়ৰ সৈতে একত্ৰিত ৰূপে বিকশিত।

ঐতিহাসিক পটভূমি

সত্ৰীয়া নৃত্যৰ বিকাশ সাধাৰণতে প্ৰায় ১৫ শ শতিকাৰ পৰাই অসমত সত্ৰ-সংস্কৃতিৰ সৈতে সম্পৃক্ত বুলি ধৰা হয়। মহাপুৰুষ শংকৰদেৱ আৰু তেওঁৰ শিষ্য মাধৱদেৱে ভক্তিধৰ্মৰ বাণী লোকসমাজলৈ বিস্তৃত কৰিবলৈ নাট-নৃত্য-গীতৰ শাস্ত্ৰীয় সম্পদৰ সহায় লৈ নতুন সৃজনৰ পথ মুকলি কৰে। পাছৰ প্ৰচাৰকসকলেও এই ধাৰাক নিজৰ নিজৰ পৰিসৰত সমৃদ্ধ কৰে; কিন্তু পৰম্পৰাগত চর্চাৰ মূল ভাণ্ডাৰ আৰু শৃংখলা সত্ৰসমূহতেই সংৰক্ষিত হৈ থাকে।

সত্ৰীয়া নৃত্যৰ এক দীঘলীয়া সাংস্কৃতিক পটভূমি বুজিবলৈ ভাৰতীয় নৃত্য-তত্ত্বৰ প্ৰাচীন ধাৰণাসমূহো উল্লেখযোগ্য। উৎস-পরম্পৰাৰ মতে ব্ৰহ্মা-ৰচিত গন্ধৰ্ব বেদ (নাট্যবেদ) আৰু সদাশিৱ-ৰচিত দ্বাদশ সহশ্ৰীৰ ধাৰণা অনুসৰি ভৰতমুনিয়ে শংকৰদেৱ-পূৰ্ব বহু আগতেই “নাট্যশাস্ত্ৰ” ৰচনা কৰিছিল; আৰু সেই শাস্ত্ৰত নৃত্য-প্ৰয়োগৰ কলা-কৌশলৰ ভিত্তিত প্ৰবৃত্তিৰ কথা উল্লিখিত। “ওড্ৰ-মাগধী” নামৰ এক প্ৰবৃত্তিয়ে পূব ভাৰতীয় অঞ্চলসমূহক সূচায়; আৰু প্ৰাগজ্যোতিষপুৰক সেই পৰিসৰৰ অন্তৰ্গত বুলি ধৰা হৈছে। এই ধাৰণাই অসম ভূখণ্ডত গীত-নৃত্যৰ প্ৰাচীন চর্চাৰ সম্ভাৱনাৰ দিশে ইঙ্গিত দিয়ে বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।

সত্ৰ, ভক্তি আৰু নৃত্য-নাট্য

সত্ৰীয়া নৃত্যৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল—ই কেৱল নৃত্য-চলন বা দেহভংগীৰ সমষ্টি নহয়; ই সত্ৰ-জীৱনৰ নাম-কীৰ্তন, নাট-অভিনয় আৰু বাদ্য-সংগীতৰ সংগঠিত পৰিসৰৰ এক অংশ। শংকৰদেৱে দেহাৱসানৰ সময়ত ধৰ্ম-কৰ্ম আৰু কলা-সংস্কৃতি ৰক্ষাৰ দায়িত্ব শিষ্য মাধৱদেৱক অৰ্পণ কৰিছিল বুলি পৰম্পৰায় কোৱা হয়। তাৰ পিছত মাধৱদেৱে মথুৰাদাস বুঢ়া আতা, নাৰায়ণ দাস ঠাকুৰ আতা আদি সত্ৰ-সম্পৃক্ত ব্যক্তিসকলৰ সৈতে একেলগে মহাপুৰুষীয়া বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ লগতে শিল্প-সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ ঘটায়।

উৎস-টোকাত উল্লেখিত এক তাৎপর্যপূৰ্ণ ঘটনা হ’ল—মাধৱদেৱে বৰপেটাত “ৰঙীয়াল গৃহ” নিৰ্মাণ কৰি যুৱক শিল্পীক স্ত্ৰী-সাজেৰে চালি নাচ পৰিৱেশন কৰোৱা। পৰম্পৰাগত বৰ্ণনাত অলংকাৰ, পোচাক আৰু সাজসজ্জাৰ বিস্তাৰো দেখা যায়। কাহিনী অনুসাৰে, ৰজাৰ ৰোষ বা ৰাজ-প্ৰতিবন্ধৰ ভয় থাকিলেও ভক্তিসমাজক কৃষ্ণ-মাহাত্ম্যৰ প্ৰতি আকৃষ্ট কৰি নামধৰ্মৰ গতি পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ লক্ষ্যৰে এই উদ্যোগ অব্যাহত ৰখা হয়। পৰৱৰ্তী কালত কোনো সময়ত কোচ ৰজাৰ মন্ত্ৰী সুৰানন্দই ৰঙীয়াল গৃহ দগ্ধ কৰিছিল বুলি উৎস-টোকাত আছে; তথাপি গোপনে চর্চা চলি থাকে আৰু বিভিন্ন সত্ৰ-নায়কসকলৰ সন্মিলিত প্ৰচেষ্টাত ধাৰা প্ৰবাহমান থাকে। ইয়াত পদ্ম আতা আদি নামো উল্লিখিত।

শিক্ষাব্যৱস্থা: মাটি আখৰা

সত্ৰীয়া নৃত্য-শিক্ষাৰ প্ৰাৰম্ভিক আৰু মৌলিক পৰ্যায়ক “মাটি আখৰা” বোলা হয়। এই অনুশীলনত শৰীৰৰ অংগসমূহক মাটিৰ সৈতে সম্পৰ্ক বজাই ৰাখি সাধনা কৰোৱা হয়—দেহ-সাধনা আৰু হস্ত-সাধনাৰ (অঙ্গসঞ্চালন আৰু মুদ্ৰা-সম্পর্কীয় অনুশীলন) আধাৰ হিচাপে ই গুৰুত্বপূর্ণ। মাটি আখৰাৰ লক্ষ্য নৃত্যৰ বাবে দেহৰ স্থিতি, ভংগী, গতি আৰু সমন্বয়ৰ ভিত শক্ত কৰা; ফলস্বৰূপে এই অনুশীলনে অঙ্গ-সঞ্চালনৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায় বুলি ধৰা হয়।

উৎস-টোকা অনুসাৰে মাটি আখৰা মুঠতে চৌষষ্ঠিখন বুলি কোৱা হয়; কিন্তু কমলাবাৰী সত্ৰত বাসত্তৰখন মাটি আখৰাৰ চলতি ধাৰা আছে। কিছুমান মাটি আখৰা ব্যায়াম-ধৰ্মী; তেনে ব্যায়ামজাত অনুশীলনক “লন” বোলা হয়। মাটি আখৰাৰ প্ৰথম ভাগ “দণ্ডৱত” বুলি উল্লেখ আছে। এই আখৰাবোৰ মূলত নৃত্যৰ ক্ষুদ্ৰাংশ—ইহঁত আয়ত্ত কৰাৰ পিছত ক্ৰমে জোৰা দি পূৰ্ণাংগ নৃত্যৰ ৰূপ দিয়া হয়।

কমলাবাৰী সত্ৰত চলতি কিছুমান মাটি আখৰাৰ নাম

উৎস-টোকাত উল্লেখিত তালিকাৰ পৰা উদাহৰণ স্বৰূপে—

• দণ্ডৱত
• ধেনু ভঙা
• বাঘজাঁপ
• সিংহ জলক
• চৌঘূৰি
• কাটি লন
• লুটি খৰ
• মাইকী পাক
• শাৰী পাক
• উৰু পাক
• ধেকোৰা
• নাধেই

(এইবোৰ নাম পৰম্পৰাগত অনুশীলন-ভাণ্ডাৰৰ অংশ; তালিকা সম্পূৰ্ণ নহয়।)

নৃত্য-ৰূপ আৰু পৰিবেশন

সত্ৰীয়া নৃত্য বহু প্ৰকাৰৰ পৰিবেশন-ৰূপেৰে জনাজাত। উৎস-টোকাৰ মতে আদিতে সত্ৰীয়া নৃত্যৰ অন্তৰ্গত ৰূপসমূহত বিভিন্ন প্ৰৱেশ-নাচ, ভংগী-ভিত্তিক নাচ আৰু বিষয়-চৰিত্ৰকেন্দ্ৰিক নাচ আছিল। পৰম্পৰাগত তালিকাত বিশেষকৈ চালি নাচ আৰু “বহা নাচ” আদি নাম উল্লিখিত; লগতে “নাদুভংগী নাচ”, “ঝুমুৰা নাচ”, কৃষ্ণ আৰু ৰামচন্দ্ৰ-সম্পৰ্কীয় নাচ, বালককৃষ্ণৰ নাচ, স্ত্ৰী নাচ, ৰজা-বীৰ আদিৰ প্ৰৱেশ নাচ, ঋষি-মুনি বা গৰুড়-হনুমন্ত আদি চৰিত্ৰৰ প্ৰৱেশ নাচ, যুদ্ধ-নাচ, সূত্ৰধাৰী নাচ আদি উল্লেখ আছে। “শুদ্ধ চালি নাচ” মুঠ আঠখন আৰু “ৰজাদিনীয়া চালি নাচ” চাৰিখন বুলি উৎস-টোকাত কোৱা হৈছে।

সত্ৰীয়া নৃত্যৰ মঞ্চীয় ৰূপত বাদ্য-তালৰ ভূমিকা মৌলিক। উৎস-টোকাত খোল, তাল আৰু বাঁহী আদি বাদ্যযন্ত্ৰৰ উল্লেখ আছে; ইঙ্গিতত বুজা যায় যে নৃত্য-ছন্দ, তালেৰে গতি-নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিবেশ সৃষ্টি কৰাত এইবোৰ সহায়ক।

ব্যক্তি, পৰম্পৰা আৰু আধুনিক চর্চা

সত্ৰীয়া নৃত্য সত্ৰসমূহত সংৰক্ষিত পৰম্পৰা হ’লেও আধুনিক কালত মঞ্চ, প্ৰশিক্ষণ আৰু লিখিত চৰ্চাৰ জৰিয়তে ইয়াৰ অধ্যয়ন বিস্তাৰ পাইছে। উৎস-টোকাত কেইবাজনো শিল্পী-গৱেষক/শিক্ষক-সংলগ্ন ব্যক্তিৰ নাম দেখা যায়; তেওঁলোকৰ ভিতৰত ৰসেশ্বৰ শইকীয়া বৰবায়ন, ইন্দিৰা পি পি বৰা, প্ৰদীপ চলিহা, যতীন গোস্বামী আৰু শাৰদী শইকীয়া আদি উল্লেখযোগ্য। এই নামসমূহে সত্ৰীয়াৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ আধুনিক নথিভুক্তিকৰণ, প্ৰসাৰ আৰু অনুশীলনত ব্যক্তি-ভূমিকাৰ ইংগিত দিয়ে।

উত্তৰাধিকাৰ

সত্ৰীয়া নৃত্যৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য দুটা দিশত বিশেষ: প্ৰথম, ই অসমৰ সত্ৰ-আধাৰিত ভক্তি-জীৱনৰ ভিতৰত জন্ম লৈ এক শৃংখলিত নৃত্য-ব্যাকৰণ গঢ়ি তুলিছে; দ্বিতীয়, শাস্ত্ৰীয় স্বীকৃতিয়ে ইয়াক ভাৰতীয় নৃত্য-সংস্কৃতিত অসমীয়া অৱদান হিচাপে দৃঢ় প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। মাটি আখৰা-ভিত্তিক কঠোৰ অনুশীলন, পৰিবেশ-অনুগত নৃত্যৰূপ, আৰু সত্ৰসমূহে বহুকাল ধৰি বজাই ৰখা সংৰক্ষণ-ব্যৱস্থাই সত্ৰীয়াক একেধাৰে সাধনা আৰু মঞ্চ-শিল্পৰ ৰূপ দিছে। এইদৰে সত্ৰীয়া নৃত্য অসমীয়া সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক গুৰুত্বপূর্ণ বাহক হৈ আছে।

আৰু চাওক

• অসম
• ভাৰত
• সংগীত নাটক একাডেমী
• সত্ৰ
• শংকৰদেৱ
• বৰপেটা সত্ৰ
• কমলাবাৰী সত্ৰ
• চালি নাচ
• ভোৰতাল নৃত্য
• কৃষ্ণ
• পদ্ম আতা
• ৰসেশ্বৰ শইকীয়া বৰবায়ন
• ইন্দিৰা পি পি বৰা
• প্ৰদীপ চলিহা
• যতীন গোস্বামী
• শাৰদী শইকীয়া