কোচ ৰাজবংশী

কোচ ৰাজবংশী এক বহুল বিস্তৃত জনগোষ্ঠী; বিশেষকৈ অসম, উত্তৰ বেংগল আৰু সীমান্তৱৰ্তী এলেকাসমূহত তেওঁলোকৰ উপস্থিতি লক্ষণীয়। এই জনগোষ্ঠীৰ গুৰুত্ব দুটা দিশত বিশেষভাবে উল্লিখিত: প্ৰথমতে, “কোচ” আৰু “ৰাজবংশী” পৰিচয়ৰ ঐতিহাসিক গাঁথনি দক্ষিণ এশিয়াৰ জনজাতি-হিন্দুকৰণ, ভাষা-স্থানান্তৰ আৰু সামাজিক পৰিবৰ্তনৰ এক জটিল ছবি দেখুৱায়; দ্বিতীয়তে, কৃষি, লোকউৎসৱ, সংগীত-নৃত্য আৰু বহুস্তৰীয় পূজা-পদ্ধতিৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে বৃহত্তৰ আঞ্চলিক সংস্কৃতিৰ ভিতৰতো এক পৃথক লোক-ঐতিহ্য বহন কৰি আহিছে।

পৰিচয় আৰু নাম-ব্যৱহাৰ

“কোচ” আৰু “ৰাজবংশী” পদ দুটা আজিৰ দিনত বহু সময়ত এটাৰ সলনি আনটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তথাপি ঐতিহাসিক নথিত এই দুয়োটা পদৰ উৎস আৰু পৰিসৰ সম্পূৰ্ণ একে বুলি ধৰা নহয়। The Imperial Gazetteer of India আৰু Bengal Census Report (১৯০১)ত উল্লেখ কৰা মতে, কোচসকলক মংগোলীয় উৎসৰ বুলি, আৰু ৰাজবংশীসকলক দ্ৰাবিড় উৎসৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হৈছে; আনকি ৰাজবংশী নাম কোচ ৰজাসকল ক্ষমতালৈ অহাৰ আগতেই চলিত আছিল বুলিও সেইধৰণৰ অনুমান দিয়া হৈছে। একে উৎসতে এইটোও উল্লেখ আছে যে কোচসকল পূৰ্বতে চীন-তিব্বতীয় পৰিয়ালৰ কিছুমান জনগোষ্ঠীৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা এটা ভাষা কৈছিল, আৰু পিছলৈ দ্ৰাবিড়/অন্য গোষ্ঠীৰ সৈতে সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল।

এই ঐতিহাসিক পৃথকীকৰণ থাকিলেও, আধুনিক সমাজ-বাস্তৱত দুয়োটা পৰিচয়ক সুকীয়া কৰি দেখুওৱা প্ৰায় অসম্ভৱপ্ৰায় বুলি মত প্ৰকাশ কৰা হয়। ফলত “কোচ ৰাজবংশী” নামটোৱে বহু ক্ষেত্ৰত এই মিশ্ৰিত-ঐতিহাসিক পৰিচয়ক একেলগে ধৰা এটা ব্যাপক চিহ্ন হিচাপে কাম কৰে। লগতে তুলনা-সাপেক্ষে ৰাজবংশী পৰিচয় পৃথকভাৱেও আলোচনাৰ বিষয়।

ভৌগোলিক বিস্তৃতি

কোচ ৰাজবংশী (বা কোচ/ৰাজবংশী) লোকসকল দক্ষিণ এশিয়াৰ কেইবাখনো ৰাষ্ট্ৰ আৰু ৰাজ্যত বসবাস কৰে। উৎস-টোকাৰ মতে তেওঁলোকৰ উপস্থিতি বিশেষকৈ এই অঞ্চলসমূহত উল্লেখযোগ্য—

• ভাৰত: অসম (বিশেষকৈ সমতলীয়া অঞ্চল), মেঘালয়, পশ্চিম বংগ; লগতে বিহাৰৰ কিষাণগঞ্জ
• বাংলাদেশ: ৰংপুৰ অঞ্চল
• নেপালৰ কিছু অঞ্চল
• ভূটানৰ নিৰ্দিষ্ট কিছু এলেকা

অসমত তেওঁলোক অসমৰ অধিকাংশ সমতলীয়া জিলাত বিস্তৃত; কামৰূপ আৰু গোৱালপাৰা জিলাত ঘনত্ব অধিক বুলি উল্লেখ আছে। ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমত কোচ ৰাজবংশী লোকসংখ্যা ৪,৬০,৮৬৬।

উৎস, সমাজ-পরিবৰ্তন আৰু হিন্দুকৰণ

কোচ ৰাজবংশী সমাজ-ইতিহাস বুজিবলৈ “জনজাতীয় বৈশিষ্ট্য লুপ্ত হ’বলৈ ধৰা” পৰিঘটনাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। গেইট (১৯০৫)ৰ আলোচনাৰ আধাৰত কিছুমান ব্যাখ্যাত কোৱা হয় যে অসমত কছাৰী, লালুং, মিকিৰ আদি জনগোষ্ঠীৰ পৰা হিন্দুধর্মলৈ পৰিবৰ্তিত লোকসকলক এক সময়ত “কোচ” আখ্যা দিয়া হৈছিল; এই ৰূপান্তৰ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল সেয়া নিশ্চিত নহ’লেও, সম্ভৱতঃ ১৫ শ শতাব্দীৰ কালছোৱাত বৈষ্ণৱ প্ৰভাৱৰ জৰিয়তে হিন্দুকৰণ বাঢ়ি উঠিছিল বুলি অনুমান কৰা হৈছে। এই দিশে কোচ ৰাজবংশী পৰিচয়ক একে সময়তে “উৎস-স্মৃতি” আৰু “সামাজিক পুনৰ্গঠন”—দুয়োটাৰ ফল বুলি বুজিবলৈ সহায় কৰে।

ভাষা আৰু বহুভাষিকতা

কোচ ৰাজবংশী সমাজত ভাষাগত বৈচিত্ৰ্য বিশেষ উল্লেখযোগ্য। উৎস-টোকাত তিনিটা ধাৰা স্পষ্ট দেখা যায়—

চীন-তিব্বতীয় ধাৰা

কিছুলোকে কোচ ভাষা বুলি কোৱা এটা ভাষা ব্যৱহাৰৰ কথা উল্লেখ আছে, যাক চীন-তিব্বতীয় ভাষাপৰিয়ালভুক্ত আৰু বড়ো ভাষাৰ ওচৰ-সম্বন্ধীয় বুলি ধৰা হয়।

ইন্দো-আৰ্য ধাৰা (কামতাপুৰী/ৰাজবংশী)

বেছিভাগ লোকৰ দৈনন্দিন ভাষা হিচাপে কামতাপুৰী বা ৰাজবংশী ভাষা উল্লেখ কৰা হৈছে, যাক ইন্দো-আৰ্য (ভাৰতীয়) ভাষা বুলি চিহ্নিত কৰা হয়। লগতে কোচ ৰাজবংশী ভাষা আৰু ৰাজবংশী ভাষা (নেপাল)ৰ প্ৰসংগো পোৱা যায়। নেপালত ৰাজবংশী বা তাজপুৰী ভাষাভাষীৰ সংখ্যা ১,৩০,০০০তকৈ অধিক বুলি উল্লেখ আছে। বাংলাদেশৰ ৰংপুৰ অঞ্চলত ৰংপুৰী বা ৰাজবংশী নামৰ ভাষা-ৰূপ চলিত বুলি কোৱা হৈছে।

দ্বিভাষিকতা

কোচ ৰাজবংশী লোকসকল সাধাৰণতে দ্বিভাষী। নিজা ভাষাৰ উপৰি অঞ্চলভেদে অসমীয়া ভাষা, বাংলা, নেপালী ভাষা অথবা ভোজপুৰী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰাৰ কথা উৎস-টোকাত উল্লেখিত।

জীৱনধাৰা, অৰ্থনীতি আৰু বসতিৰ বৈশিষ্ট্য

উৎস-টোকা অনুসৰি কোচ ৰাজবংশী সমাজত প্ৰকৃতি-নিকট জীৱনধাৰাৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। কৃষিৰ লগত সম্পৰ্কিত বাস-অভ্যাস আৰু খাদ্য-জোগানৰ ধাৰা তেওঁলোকৰ সামাজিক সংগঠন বুজাত সহায় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে—

• পুৰুষসকলৰ দলপাতি “চিকাৰ”লৈ যোৱা আৰু ধৰা বস্তু কলপাতত পৰিয়ালসমূহৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি ভাগ-বতৰা কৰাৰ পৰম্পৰা
• পৰম্পৰাগত ঘৰ-বাৰী ব্যৱস্থাত আমগছ, কঁঠালগছ, সৰু পাচলিৰ বাগিচা আৰু মাছ পোহা সৰু পুখুৰীৰ উপস্থিতি

এই ধৰণৰ চিত্ৰণে কোচ ৰাজবংশী সমাজক “কৃষি-সম্পৰ্কিত স্বাৱলম্বিতা” আৰু “সামূহিক বণ্টন-নীতি”ৰ সৈতে জড়িত এক লোকসমাজ হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰে।

ধৰ্মীয় অনুশীলন, লোকবিশ্বাস আৰু উৎসৱ

কোচ ৰাজবংশীসকলৰ ধৰ্মীয় আচাৰত একে সময়তে হিন্দুধর্মীয় উপাদান আৰু জনজাতীয়/লোকবিশ্বাসৰ ধাৰা দেখা যায়। তেওঁলোকৰ মাজত জন্ম-মৃত্যু-বিবাহৰ নিজস্ব আচাৰ, মৃতকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা, আত্মাৰ অস্তিত্বৰ বিশ্বাস, তন্ত্ৰ-মন্ত্ৰ, অপশক্তি/ভূত-প্ৰেত সম্বন্ধীয় ব্যাখ্যা, আৰু প্ৰকৃতি-উপাসনাৰ বহু ৰূপৰ উল্লেখ আছে। বটগছ পূজা, টোটেম-শ্ৰদ্ধা, জীৱ-জন্তু পূজা আদিও উল্লেখিত।

হিন্দু দেৱ-দেৱী পূজাৰ লগতে তেওঁলোকে নিজা বিধিৰে বিভিন্ন পূজা অনুষ্ঠিত কৰে, যেনে—

• বুঢ়া-বুঢ়ী, তিস্তাবুঢ়া, হুদুম পূজা, গ্ৰাম পূজা, ধামপূজা
• মাশান, যখা, সোণাৰায়, কাতি, যায়টল আদি

ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ ভিতৰত আমাতি, যাত্ৰাপূজা, চড়ক পূজা, সত্য নাৰায়ণ, ত্ৰিনাথ পূজাৰ উল্লেখ আছে। ৰাজহুৱা আয়োজনত চাউল, কল, কলগছ, নাৰিকল, তামোল-পাণ, পিঠাগুৰি আদি ব্যৱহাৰ লক্ষণীয় বুলি কোৱা হৈছে।

জাতীয় উৎসৱ: বিষুৱা

বিষুৱা কোচ ৰাজবংশী সমাজৰ জাতীয় উৎসৱ বুলি উল্লেখ আছে। চ’ত মাহৰ সংক্ৰান্তিৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ছয় ব’হাগলৈ চলা এই উৎসৱ সাতদিন ধৰি চলাৰ বাবে “সাত বিষুৱা” বুলিও পৰিচিত।

মহিলা-কেন্দ্ৰিক পূজা

• হুদুম পূজা: খৰাং পৰিলে বৰষুণ কামনা কৰি মহিলাসকলে আয়োজন কৰে; পুৰুষসকলৰ অংশগ্ৰহণ নিষেধ।
• কাৰ্তিকা (কাতিকা) পূজা: কাতি মাহত অনুষ্ঠিত; ইয়াতো পুৰুষৰ প্ৰৱেশ নিষেধ বুলি উল্লেখ আছে।

অন্য লোক উৎসৱ/কৃষিচক্ৰ-সম্পৰ্কিত আয়োজন

• বাঁশ পূজা: চ’ত মাহৰ মদন চতুদৰ্শীত; মদন-গোপালৰ প্ৰতীকৰূপে তিনিডাল বাঁহ ব্যৱহাৰৰ বিধান বৰ্ণিত।
• আগ আনা: কৃষিৰ সৈতে জড়িত; আঘোণ মাহত শুভ দিন চাই পতা হয়।
• লাখোল ঠাকুৰ পূজা: লাখোল ঠাকুৰক গৰখীয়াসকলৰ “ৰজা” বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

লোকসংস্কৃতি: গীত-মাত, খাদ্য, পোছাক আৰু অলংকাৰ

কোচ ৰাজবংশী সমাজ সাংস্কৃতিকভাৱে সমৃদ্ধ বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে; পূজা-পাৰ্বণত নৃত্য-গীতৰ ভূমিকা, আৰু শংকৰী সংস্কৃতিৰ প্ৰচলনৰ কথাও কোৱা হৈছে। গীত-মাতৰ ভিতৰত কিছুমান ধাৰা—

• ভাওয়াইয়া গান
• কুশান গান, দোতোৰা গান
• বিষহৰি পূজাৰ গান, মাৰৈ পূজাৰ গান
• নটুয়া, শাঙী ঢাকৰ গান, জাগ গান আদি

খাদ্যপদাৰ্থৰ উদাহৰণ হিচাপে ছেকা, পেল্কা/ভেল্কা, সিদল/সুটকা, টোপলাভাত আদিৰ উল্লেখ আছে; ইয়াৰে সিদল ভৰ্তা সংশ্লিষ্ট খাদ্য-সংস্কৃতি বুজাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য সংযোগ।

মহিলাৰ সাজ-পোছাকত পাটানী, বুকুনী, ফোতা, ছেউটা; আৰু অলংকাৰত মুঠাখাৰু, চুৰি, শাখা, বাজু, সূৰ্যহাৰ, চন্দ্ৰহাৰ, সিক্কাহাৰ, কাণৰ মাকিৰি/অন্তি, নাকৰ নোলোক/ফুল, ভৰিৰ তোলা খাৰু/ফেলা খাৰু আদিৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ সৈতে পাটানি আৰু ৰাজবংশী বিয়াগীত আদি শীৰ্ষকৰ অধীনত পৃথক অধ্যয়নৰো সুযোগ থাকে।

তাৎপৰ্য

কোচ ৰাজবংশী সমাজ দক্ষিণ এশিয়াৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলসমূহত জাতিগত-ভাষাগত সংমিশ্ৰণ, হিন্দুকৰণ, আৰু লোকধর্মীয় ধাৰাৰ সহাবস্থান বুজিবলৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ। “কোচ” বনাম “ৰাজবংশী” নাম-ইতিহাসৰ বিতৰ্কই দেখুৱায় যে পৰিচয় কেতিয়াবা একক উৎসৰ সোজা ফল নহয়; বৰঞ্চ ই দীৰ্ঘকালীন সামাজিক পৰিবৰ্তন, আঞ্চলিক ৰাজনৈতিক স্মৃতি, আৰু ভাষা-সংস্কৃতিৰ স্থানান্তৰৰ ফল। একে সময়তে বিষুৱা, হুদুম পূজা বা বাঁশ পূজাৰ দৰে উৎসৱ-অনুষ্ঠানে কৃষিচক্ৰ, প্ৰাকৃতিক অনিশ্চয়তা আৰু সমাজ-সংহতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰে।

আৰু চাওক

• অসমৰ চীনা-তিব্বতীয় আৰু টাই জনগোষ্ঠী
• অসম
• বাংলাদেশ
• নেপাল
• ভূটান
• কোচ ভাষা
• কোচ ৰাজবংশী ভাষা
• ৰাজবংশী ভাষা (নেপাল)
• হিন্দু
• সিদল ভৰ্তা
• ৰাজবংশী বিয়াগীত
• পাটানি