জোনাকী (আলোচনী)

জোনাকী অসমীয়া আলোচনী সাহিত্যৰ ইতিহাসত এক যুগান্তকাৰী মাহেকীয়া পত্রিকা। আধুনিকতাৰ প্ৰভাৱ, বিশেষকৈ পশ্চিমীয়া সাহিত্য-আৰ্হি, অসমীয়া ভাষা-সাহিত্যত সচেতনভাৱে প্ৰৱেশ কৰাত ই পথ-প্ৰদৰ্শকৰ ভূমিকা লয়। আলোচনীখনৰ জৰিয়তে কবিতা, গদ্য, নাট আৰু সাহিত্য-সমালোচনাৰ নতুন ৰুচি গঢ় লৈ উঠে; একেদৰে ভাষা-চর্চা আৰু সাহিত্যিক মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰতো ই গভীৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।

পৰিচয় আৰু বৈশিষ্ট্য

জোনাকী আছিল এক মাহেকীয়া অসমীয়া আলোচনী। ই অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভাৰ মুখপত্ৰ হিচাপে পৰিচিত হয়। আলোচনীখনৰ প্ৰকাশ-সম্পাদনা ব্যৱস্থাত দুটা উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য লক্ষ্য কৰা যায়—

• ই মূলতঃ সাহিত্য, সমাজ আৰু বিজ্ঞান-চিন্তাৰ দৰে বিষয়লৈ মনোযোগ দিছিল, ৰাজনৈতিক বিষয়ক ই জানি-বুজি প্ৰধান আলোচ্যৰ বাহিৰত ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
• আলোচনীখনত সম্পাদকীয় প্ৰকাশ নহৈছিল; তাৰ ঠাইত “আত্মকথা” শিৰোনামৰ এক নিয়মীয়া শিতানৰ জৰিয়তে আলোচনীখনৰ লক্ষ্য-উদ্দেশ্য আৰু সামাজিক দায়বদ্ধতা প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।

এই নীতি-অৱস্থানৰ মাজেৰে জোনাকীয়ে ব্যক্তিগত অপবাদ বা কুৎসাৰ পৰা আঁতৰি থাকি যুক্তিভিত্তিক সমালোচনা, আপত্তি আৰু ভাষা-শুদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ কথা স্পষ্ট কৰিছিল।

প্ৰতিষ্ঠা-প্ৰেক্ষাপট আৰু প্ৰথম প্ৰকাশ

অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভা ১৮৮৮ চনত গঠন হোৱাৰ পিছত এখন মাহেকীয়া অসমীয়া আলোচনী উলিয়াবলৈ সদস্যসকলে আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে। কিন্তু সকলো সদস্য ছাত্ৰ হোৱাৰ বাবে আৰ্থিক অসুবিধা দেখা দিয়ে। সেই সময়ত ধনী ব্যৱসায়ী পৰিয়ালৰ পটভূমিৰ চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা আৰ্থিক সহায় আগবঢ়াই আলোচনী প্ৰকাশৰ পথ মুকলি কৰে আৰু আলোচনীখনৰ নাম “জোনাকী” ধৰা হয়।

আলোচনীখন প্ৰকাশ আৰু সম্পাদনাৰ ক্ষেত্ৰত আগৰৱালাই দুটা চৰ্ত আগবঢ়াইছিল—

• প্ৰতিজন সদস্যই জোনাকীৰ দায়িত্ব ল’ব লাগিব।
• প্ৰতিজন সদস্যই জোনাকীৰ বাবে একোটাকৈ লেখা দিব লাগিব।

এই চৰ্ত পূৰণ নকৰাসকলক ১৫ টকা জৰিমনা দিয়া হ’ব বুলি ধৰা হৈছিল। সভাই চৰ্ত দুটা মানি লোৱাত প্ৰথম সংখ্যা প্ৰকাশ সম্ভৱ হয়।

প্ৰথম সংখ্যা ১৮৮৯ চনৰ মাঘ মাহত কলিকতাৰপৰা প্ৰকাশ পায়। আলোচনীখনত কেৱল “মাঘ” আৰু “১৮৮৯” উল্লেখ থকাৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট দিন-তাৰিখ নিশ্চিতকৈ জানিব নোৱাৰি; তথাপি ৯ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৮৯ক প্ৰকাশ-তাৰিখ বুলি সাধাৰণতে ধৰা হয়।

সম্পাদনা, প্ৰকাশস্থান আৰু কালপৰিসৰ

জোনাকীৰ প্ৰথম সম্পাদক আছিল চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা। তেখেতৰ পিছত দ্বিতীয় সম্পাদক ৰূপে হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ নাম উল্লেখযোগ্য। পাছৰ পৰ্যায়ত সত্যনাথ বৰা আৰু কনকলাল বৰুৱাৰ সম্পাদনাত গুৱাহাটীৰপৰা জোনাকী প্ৰকাশ পায়।

আলোচনীখন ১৮৮৯ চনৰপৰা ১৯০৩ চনলৈকে চলি আছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; আনহাতে ১৮৯৮ চনলৈকে প্ৰকাশ হৈ আছিল বুলিও তথ্য আছে। এইধৰণৰ তথ্য-ভিন্নতাৰ বাবে কিছুমান বিৱৰণত কালসীমা লৈ বিতৰ্ক দেখা যায়। প্ৰকাশ-সংখ্যাৰ হিচাপত ১৮৮৯-১৮৯৮ সময়ছোৱাত জোনাকীৰ ৬৯ খন সংখ্যা প্ৰকাশ পোৱাৰ বিৱৰণ পোৱা যায়, য’ত বছৰি সংখ্যা-ভিত্তিক বিভাজনো উল্লেখ থাকে।

এই কালখণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই অসমীয়া সাহিত্যৰ এক নতুন ধাৰা শক্তিশালী হয় আৰু সেয়েহে ১৮৮৯ চনৰপৰা ১৯০৩ চনলৈ বিস্তৃত সময়ছোৱাক “জোনাকী যুগ” বোলা হয়।

সাহিত্যিক অৱদান: ৰোমাণ্টিকতা আৰু নতুন ৰীতি

জোনাকীয়ে অসমীয়া সাহিত্যত ৰোমাণ্টিকতাবাদৰ সূচনা কৰে বুলি ব্যাপকভাৱে মান্য। আগতে গদ্য-ভিত্তিক ৰচনা-চর্চাই বিশেষ স্থান পাইছিল (যেনে অৰুণোদইৰ পৰম্পৰা), কিন্তু জোনাকীক কেন্দ্ৰ কৰি কবিতাৰ প্ৰাধান্য বৃদ্ধি পায় আৰু কাব্য-ভাষা, কল্পনা, ব্যক্তিগত অনুভৱ, প্ৰকৃতি-চেতনা আদি নতুনভাৱে উন্মোচিত হয়।

একেদৰে গদ্য-সাহিত্যও নতুন ধৰণে বৈচিত্ৰ্যময় হয়। চুটি গল্প, উপন্যাস আৰু বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ প্ৰবন্ধ-চৰ্চা আগবঢ়াৰ ফলত কেবল ধৰ্মমূলক গদ্যৰ সীমা ভাঙি নতুন আখ্যান-ধাৰা আৰু বিশ্লেষণী গদ্যৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি পায়। নাট্যচর্চাৰ ক্ষেত্ৰতো ইংৰাজী নাটৰ ট্ৰেজেডি, কমেডি আৰু ফাৰ্ছ-ধাৰাৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰি অসমীয়াত নতুন প্ৰয়াস আৰম্ভ হয়; এই প্ৰেক্ষাপটত প্ৰহসন-ধাৰাও দৃশ্যমান হয়।

উল্লেখযোগ্য ৰচনা আৰু শিতান

জোনাকীৰ পাতত বহুকেইটা “প্ৰথম” আৰু দিশনিৰ্দেশক সৃষ্টিৰ কথা উল্লেখ কৰা হয়। তাৰ ভিতৰত—

• চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালাৰ প্ৰথম অসমীয়া ৰোমাণ্টিক কবিতা ‘বন কুঁৱৰী’।
• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ প্ৰথম অসমীয়া ছনেট ‘প্ৰিয়তমাৰ চিঠি’; লগতে তেখেতৰ ‘কাকো আৰু হিয়া নিবিলাওঁ’ কবিতাকো ভিন্ন সোৱাদৰ কবিতা বুলি উল্লেখ কৰা হয়।
• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘লিতিকাই’ নামেৰে প্ৰহসনৰ মাধ্যমেৰে সাহিত্য-সৃষ্টি আৰু ‘কৃপাবৰ বৰুৱাৰ কাকতৰ টোপোলা’ শিতানৰ আৰম্ভণি।
• প্ৰথম সংখ্যাৰ উল্লেখযোগ্য কবিতাৰ ভিতৰত কমলাকান্ত ভট্টাচাৰ্য্যৰ ‘পাহৰণি’ আৰু আগৰৱালাৰ ‘নিয়ৰ’ৰ নামো পোৱা যায়।

এইসমূহ উদাহৰণে দেখুৱায় যে জোনাকীয়ে নতুন শৈলী, নতুন ধৰণৰ কবিতাবোধ, ব্যঙ্গ-ধাৰা, আৰু নাট্য-চিন্তাক একেখন প্লাটফৰ্মত আনি অসমীয়া সাহিত্যৰ গতি সলনি কৰিছিল।

লেখক-গোষ্ঠী আৰু সাহিত্যিক পৰিবেশ

জোনাকীয়ে এক “সমূহীয়া প্ৰচেষ্টা”ৰ জৰিয়তে সাহিত্যিক পৰিবেশ গঢ়ি তুলিছিল। আলোচনীখনৰ সৈতে জড়িত বা ইয়াত লিখা উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত এইসকলৰ নাম বিশেষভাৱে উল্লিখিত—

• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
• চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা
• দেৱকান্ত বৰুৱা
• কমলাকান্ত ভট্টাচাৰ্য্য
• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী
• সত্যনাথ বৰা
• কনকলাল বৰুৱা
• আনন্দ চন্দ্ৰ আগৰৱালা
• নলিনীবালা দেৱী
• ৰঘুনাথ চৌধাৰী
• অম্বিকাগিৰী ৰায়চৌধুৰী
• যতীন্দ্ৰ নাথ দুৱৰা

এই লেখক-গোষ্ঠীয়ে পৰৱৰ্তী কিছুবছৰ ধৰি অসমীয়া সাহিত্যৰ বহু দিশ পুষ্ট কৰি গৈছিল বুলি ধৰা হয়। লগতে জোনাকী আৰু সমসাময়িক আলোচনীসমূহৰ মাজত সুস্থ প্ৰতিযোগিতাই সাহিত্য-জগতখনত এক শৃঙ্খলিত আৰু উদ্যমী পৰিৱেশ গঢ়াত সহায় কৰিছিল বুলিও উল্লেখ পোৱা যায়।

উত্তৰাধিকাৰ

জোনাকীৰ অৰিহণা মূলত তিনিধৰণে মূল্যায়ন কৰা যায়। প্ৰথমতে, ই অসমীয়া সাহিত্যত ৰোমাণ্টিক ধাৰা প্রতিষ্ঠা কৰি কবিতা-চর্চাক কেন্দ্ৰীয় স্থান দিলে। দ্বিতীয়তে, চুটি গল্প, উপন্যাস, বিবিধ প্ৰবন্ধ আৰু নাট্য-আৰ্হি আদিৰ জৰিয়তে গদ্য-সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰ বিস্তাৰ কৰিলে। তৃতীয়তে, ভাষা-শুদ্ধি, সমালোচনা আৰু সমাজ-সচেতন চিন্তাৰ বাবে এক মানদণ্ড স্থাপন কৰিলে।

এই আলোচনীক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা সৃষ্টিশীল বিস্ফোৰণৰ বাবে ১৮৮৯ চনৰপৰা ১৯০৩ চনলৈ ধৰা সময়ছোৱাক অসমীয়া সাহিত্যৰ “জোনাকী যুগ” বুলি চিনাক্ত কৰা হয়—যি যুগে আধুনিক অসমীয়া সাহিত্যক স্থায়ী গতি আৰু দিশ প্ৰদান কৰে।

আৰু চাওক

• সাহিত্য
• অসমীয়া ভাষা উন্নতি সাধিনী সভা
• চন্দ্ৰকুমাৰ আগৰৱালা
• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী
• লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা
• অৰুণোদই
• বাঁহী