ৰবীন্দ্ৰ সংগীত

ৰবীন্দ্ৰ সংগীত হ'ল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ৰচনা আৰু সংগীতৰ সুৰ কৰা গীতৰ সংকলন। ভাৰত আৰু বাংলাদেশত জনপ্ৰিয় বংগৰ সংগীতত এই গীতসমূহৰ সুকীয়া বৈশিষ্ট্য আছে আৰু এই গীতসমূহে বাংলা সংগীতৰ জগতখনত এক বিশেষ স্থান দখল কৰিছে। ^১ ৰবীন্দ্ৰনাথৰ "জন গণ মন-অধিনায়ক জয় হে" আৰু "আমাৰ সোনাৰ বাংলা" ক্ৰমে ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত। তদুপৰি বাংকিম চন্দ্ৰ চেটাৰ্জীৰ ৰচনা কৰা জন গণ মন "বন্দে মাতৰাম"ৰ সংগীত পৰিৱেশন কৰিছিল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে।

ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ৰচনা কৰা মুঠ গীতৰ সংখ্যা ২,২৩২ টা। ^২ ৰবীন্দ্ৰনাথৰ গীতৰ বিষয়-বস্তুত উপনিষদ্‌, সংস্কৃত সাহিত্য, বৈষ্ণৱ সাহিত্য আৰুবাউল দৰ্শনৰ প্ৰভাৱ সুস্পষ্ট দেখা যায়। আনহাতে, তেওঁৰ গীতৰ সুৰত ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীত (হিন্দুস্তানী আৰু কৰ্ণাটিক উভয়) যেনে ধ্ৰুপদ, খয়াল, থুমৰি, তপ্পা, তৰাণ, ভজন আদিৰ লগতে বাংলা লোকসংগীত, কীৰ্তন, ৰামপ্ৰসাদি, পাশ্চাত্য শাস্ত্ৰীয় সংগীত, আৰু পশ্চিমীয়া লোকগীতৰ প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত হয়। ৰবীন্দ্ৰনাথৰ সকলো গীত গীতবিতান সংকলনত সংকলন কৰা হৈছে। গ্ৰন্থখনৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় খণ্ডত ৰবীন্দ্ৰনাথে নিজেই তেওঁৰ গীতসমূহক ছটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল: 'পূজা', 'স্বদেশ', 'প্ৰেম', 'প্ৰকৃতি', 'বিচিত্ৰ', আৰু 'অনুষ্ঠানিক'।

ইতিহাস

ৰবীন্দ্ৰ সংগীত নামটো পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰখ্যাত লেখক, অৰ্থনীতিবিদ আৰু সমাজবিজ্ঞানী ধূৰ্জতি প্ৰসাদ মুখাৰ্জীয়ে ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ৭০সংখ্যক জন্মদিনৰ স্মৃতিত ১৯৩১ চনৰ ২৭ ডিচেম্বৰত প্ৰকাশিত 'জয়ন্তী উৎসৰ্গ' নামৰ সংকলনখনত নামটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ^৩ ৰবীন্দ্ৰ সংগীতে ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ সাহিত্যৰ লগত নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে মিলি গৈছিল। ইয়াৰে বেছিভাগেই—কবিতা বা উপন্যাস, গল্প বা নাটকৰ উদ্ধৃতি—গীতিমূলক আছিল। হিন্দুস্তানী সংগীতৰ থুমৰি শৈলীৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈ তেওঁ ব্ৰহ্ম ভক্তিমূলক গীতৰ দৰে প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰপৰা আৰম্ভ কৰি অৰ্ধ কামুক ৰচনালৈকে ^৪ মানৱীয় আৱেগৰ সম্পূৰ্ণ পৰিসৰক আঁকোৱালি লৈছিল। ধ্ৰুপদী ৰাগৰ টোনাল ৰং তেওঁ বিভিন্ন মাত্ৰাত অনুকৰণ কৰিছিল। কিছুমান গীতে নিষ্ঠাৰে কোনো এটা ৰাগৰ সুৰ আৰু ছন্দ নকল কৰিছিল আৰু আন কিছুমানে বিভিন্ন ৰাগৰপৰা উপাদানসমূহক এক নতুন ধৰণে মিশ্ৰিত কৰিছিল। ^৫ আচলতে ঠাকুৰে পৰম্পৰাগত হিন্দুস্তানী থুমৰি ("অ' মিয়া বেজানেৱালে")ৰ দৰে বৈচিত্ৰ্যমজ় উৎসৰপৰা স্কটিছ বেলাড ("অল্ড লেং চাইন"ৰপৰা "পুৰানো শ্বে ডাইনাৰ কোথা")লৈকে প্ৰভাৱ আকৰ্ষণ কৰিছিল। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে সীতাৰবাদক বিলায়ত খান আৰু সৰোদবাদক বুদ্ধদেৱ দাসগুপ্ত আৰু আমজাদ আলী খান ^৬ক প্ৰভাবিত কৰিছিল। তেওঁৰ গীতসমূহ বহুলভাৱে জনপ্ৰিয় আৰু ইংৰাজী ভাষী জগতখনৰ ওপৰত ৱিলিয়াম শ্বেইক্সপিয়াৰৰ প্ৰভাৱৰ সমানে হয়তো কিছু পৰিমাণে বাংলা নীতি-নিয়মৰ অনুসৰণ কৰে। কোৱা হয় যে তেওঁৰ গীতসমূহ পাঁচ শতিকাৰ বাংলা সাহিত্যিক মন্থন আৰু সাম্প্ৰদায়িক আকাংক্ষাৰ ফল। ধন গোপাল মুখাৰ্জীয়ে কৈছে যে এই গীতসমূহে সাংস্কৃতিক লোকৰপৰা আৰম্ভ কৰি... নান্দনিক আৰু মানুহৰ আৱেগৰ সকলো পৰিসৰ আৰু শ্ৰেণী প্ৰকাশ কৰে। কবিৰ অনুভূতিত সকলোৰে আৱেগৰে কণ্ঠ দেখা যায় – সেয়া সৰু-ডাঙৰ, ধনী-দুখীয়া সকলো। সেয়ে গংগা নদীৰ দুখীয়া নাৱৰীয়া আৰু ধনী মাটিৰ মালিকজনেও ৰবীন্দ্ৰ সংগীতৰ মাজেৰে তেওঁলোকৰ মাজত নিজৰ অনুভৱ প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।

গীত

ঠাকুৰৰ ৰচনাসমূহে মানৱতাবাদ, গাঁথনিবাদ, আত্মনিৰীক্ষণ, মনোবিজ্ঞান, প্ৰেম, আকাংক্ষা, নষ্টালজিয়া, চিন্তা আৰু আধুনিকতা আদি বিষয়-বস্তু সামৰি লৈছে আৰু প্ৰতিটো ঋতু আৰু বাংলা জীৱনৰ প্ৰতিটো দিশৰ বাবে সংগীত আগবঢ়াইছে। ঠাকুৰে মূলতঃ দুটা বিষয়ৰ ওপৰত কাম কৰিছিল – প্ৰথম, মানুহ, তেওঁৰ অস্তিত্ব আৰু মানুহ হোৱা, আৰু দ্বিতীয়তে, প্ৰকৃতি, ইয়াৰ সকলো ভিন্ন ৰূপ আৰু ৰং, আৰু মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আৰু প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ আচৰণ আৰু প্ৰকাশক কেনেদৰে প্ৰভাবিত কৰে। 'ভানুসিংহ ঠাকুৰেৰ পদাৱলী' ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ সংগীতৰ অন্যতম প্ৰাচীন ৰচনা আৰু মূলতঃ বাংলা ভাষাৰ সৈতে মিল থকা আৰু তথাপি পৃথক ভাষাত আছিল – এই ভাষা ব্ৰজাৱলী বৈষ্ণৱ গীতৰ ভাষাৰপৰা উদ্ভৱ হৈছিল আৰু কিছুমান সংস্কৃত ভাষা প্ৰভাৱ জয়দেৱৰ গীত গোবিন্দ,পুৰাণ, উপনিষদ, লগতে কালিদাসৰ মেঘদূত আৰু অভিজ্ঞানম শকুন্তলাম আদি কাব্যগ্ৰন্থ ঠাকুৰৰ বিস্তৃত ঘৰুৱা শিক্ষাৰ সৌজন্যত লিখা। ঠাকুৰ আছিল সৰ্বকালৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ গল্পকাৰ আৰু তেওঁৰ গোটেই জীৱনত আমি তেওঁৰ সকলো ৰচনাৰ মাজেৰে চলি থকা আখ্যানৰ এটা ধাৰা দেখিবলৈ পাওঁ যিয়ে তেওঁৰ চৌপাশৰ মানুহৰ মনোজগতৰ অস্থিৰতাৰ লগতে ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনকো উদগনি দিয়ে।

সংগ্ৰহ

ৰবীন্দ্ৰনাথে ৰচনা কৰা ২,২৩৩টা গীতৰ সকলোবোৰ সংগ্ৰহ কৰা গ্ৰন্থখনৰ নাম গীতাবিতন। ("গীতৰ বাগিছা") ^৭ আৰু এইখন বাংলা সংগীত প্ৰকাশৰ সৈতে জড়িত বিদ্যমান ঐতিহাসিক সামগ্ৰীৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশবিশেষ। গ্ৰন্থখনৰ ছটা ডাঙৰ খণ্ড আছে- পূজা, প্ৰেম, প্ৰকৃতি (ঋতু), স্বদেশ (দেশপ্ৰেম), অনুষ্ঠানিক (অনুষ্ঠান-নিৰ্দিষ্ট), বিচিত্ৰো (বিবিধ) আৰু নৃত্য নাট্য (নৃত্য নাটক আৰু গীতি নাটক)।