ডালু জনগোষ্ঠী

ডালু জাতি (Dalu) ভাৰত আৰু বাংলাদেশত বসবাস কৰা এটা ক্ষুদ্ৰ জাতিগোষ্ঠী। বাংলাদেশত তেওঁলোক প্ৰধানকৈ মৈমনসিং জিলাৰ হালুৱাঘাট আৰু শেৰপুৰ জিলাৰ নালিতাবাৰী অঞ্চলত বসবাস কৰে। ভাৰতৰ মেঘালয় আৰু অসম ৰাজ্যতো ডালুসকলৰ উল্লেখযোগ্য বসতি আছে। মেঘালয়ৰ গাৰো পাহাৰ অঞ্চলত ডালু, কিল্লাপাৰা, ফুলবাৰী, গাৰোবাধা, উইলিয়ামনগৰ, আৰাইমাইল, মুখদাংৰা, ডালুপাড়া, নকাটগিৰি আৰু কালাইছাৰ আদি বিভিন্ন ঠাইত তেওঁলোকৰ বসতিৰ উল্লেখ পোৱা যায়।^১

নৃতাত্ত্বিক গৱেষণাত ডালুসকলক ইণ্ডো-মংগোলীয় জনগোষ্ঠীৰ এটা শাখা হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^২ ডালুসকলৰ নিজৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে প্ৰচলিত লোককথাত মহাভাৰতৰ চৰিত্ৰ অৰ্জুন আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ বব্ৰুবাহনৰ সৈতে বংশগত সম্পৰ্কৰ দাবী কৰা হয়।^৩

নাম আৰু উৎপত্তি

ডালু জাতিৰ উৎপত্তি সম্পৰ্কে নিৰ্ভৰযোগ্য লিখিত ঐতিহাসিক তথ্য সীমিত। তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰচলিত এটা কিংবদন্তি অনুসৰি, তেওঁলোকে মহাভাৰতৰ অৰ্জুনৰ পুত্ৰ বব্ৰুবাহনৰ বংশধৰ। এই লোককথাত কোৱা হয় যে বব্ৰুবাহনৰ উত্তৰপুৰুষসকলৰ মাজৰ এজনক মণিপুৰৰপৰা বিতাড়িত কৰাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ অনুগামীসকলক লৈ অসম আৰু গাৰো পাহাৰ অতিক্ৰম কৰি বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ-ভাৰত সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰে। ভোগাই নদীৰ পাৰত স্থাপন কৰা সেই প্ৰাচীন বসতিক পৰৱৰ্তী সময়ত ডালু কিল্লা বা ডালুগাঁও নামেৰে অভিহিত কৰা হয়।^৩২

কিছুমান গৱেষণাত ডালুসকলক মণিপুৰৰপৰা অহা এটা ক্ষুদ্ৰ অভিবাসী জনগোষ্ঠী হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। মেঘালয়ৰ ডালু আৰু কিল্লাপাৰা অঞ্চলৰ ওচৰৰ ভোগাই নদীৰ পাৰক তেওঁলোকৰ প্ৰাচীন বসতিস্থল হিচাপে ডালুসকলৰ মৌখিক পৰম্পৰাত উল্লেখ কৰা হয়।^১

বসতি আৰু ভৌগোলিক বিস্তাৰ

ডালু জাতিৰ লোকসকল ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলসমূহত সিঁচৰতি হৈ বসবাস কৰে।

বাংলাদেশ

বাংলাদেশত ডালুসকলৰ প্ৰধান বসতি মৈমনসিং জিলাৰ হালুৱাঘাট আৰু শেৰপুৰ জিলাৰ নালিতাবাৰী উপজিলাত।^৪ ডালুবজাৰ বা ডালুগাঁওক কেন্দ্ৰ কৰি গাৰো পাহাৰৰ পাদদেশ আৰু ভোগাই নদীৰ আশে-পাশে থকা বিভিন্ন অঞ্চলত অতীতত তেওঁলোকৰ বসতি বিস্তৃত আছিল।^২

বাংলাদেশত ডালুসকলৰ জনসংখ্যা সম্পৰ্কে বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন সংখ্যা পোৱা যায়। ২০১৪ চনৰ এটা প্ৰতিবেদনত তেওঁলোকৰ সংখ্যা এক হাজাৰৰ কম বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।^২ আনহাতে ২০২৬ চনৰ এটা তথ্যসূত্ৰত বাংলাদেশত ডালুসকলৰ সংখ্যা প্ৰায় ৭৫০ বুলি অনুমান কৰা হৈছে।^৫

ভাৰত

ভাৰতত ডালুসকলৰ প্ৰধান বসতি মেঘালয় আৰু অসম ৰাজ্যত। মেঘালয়ৰ পশ্চিম আৰু দক্ষিণ-পশ্চিম গাৰো পাহাৰ অঞ্চলত ডালুসকলৰ বহু বসতি আছে। ডালু, কিল্লাপাৰা, ফুলবাৰী, গাৰোবাধা, উইলিয়ামনগৰ, আৰাইমাইল, মুখদাংৰা, ডালুপাড়া, নকাটগিৰি আৰু কালাইছাৰ আদি ঠাইত তেওঁলোকৰ বসতিৰ উল্লেখ পোৱা যায়।^১

অসমতো ডালুসকলৰ বিভিন্ন ঠাইত বসতি আছে। গোৱালপাৰা জিলাৰ ৰাক্ষসিনী, নগাঁও জিলাৰ দেৰাপথাৰ আৰু দৰং জিলাৰ বিভিন্ন অঞ্চলত তেওঁলোকৰ বসতিৰ উল্লেখ পোৱা যায়।^১

ভাৰতৰ ডালু জনগোষ্ঠীৰ সংখ্যা সম্পৰ্কে এটা সাম্প্ৰতিক তথ্যসূত্ৰত প্ৰায় ১৬,৫০০ জনৰ হিচাপ দিয়া হৈছে।^৬

সমাজ-ব্যৱস্থা

ডালু সমাজৰ ঐতিহাসিক সামাজিক ব্যৱস্থাত মাতৃসূত্ৰীয় বৈশিষ্ট্যৰ উল্লেখ পোৱা যায়। অৱশ্যে সময়ৰ লগে লগে তেওঁলোকৰ সামাজিক আৰু উত্তৰাধিকাৰ ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে আৰু বৰ্তমান বহু ডালু পৰিয়ালত পিতৃসূত্ৰৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়।^৬

ডালুসকলৰ মাজত গোত্ৰ বা বংশভিত্তিক সামাজিক পৰিচয়ৰ গুৰুত্ব আছিল। পৰম্পৰাগতভাৱে একেটা গোত্ৰৰ মাজত বিবাহ নিৰুৎসাহিত বা নিষিদ্ধ আছিল আৰু গোত্ৰৰ নিয়ম ভংগ কৰিলে সামাজিক শাস্তি বা জৰিমনাৰ ব্যৱস্থা থকাৰ কথা বিভিন্ন বৰ্ণনাত উল্লেখ কৰা হৈছে।^৩

ডালুসকলৰ সামাজিক ৰীতি-নীতি আৰু বিবাহ-প্ৰথাৰ সৈতে ওচৰ-চুবুৰীয়া হাজং আৰু অন্যান্য জনগোষ্ঠীৰ কিছু সাদৃশ্য আছে। এটা নৃতাত্ত্বিক গৱেষণাত ডালু সমাজত বিবাহৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক নিয়ম আৰু সম্প্ৰদায়ৰ অনুমোদনৰ গুৰুত্বৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।^৭

ভাষা

ডালুসকলৰ ভাষা সম্পৰ্কে বিভিন্ন তথ্যসূত্ৰত ভিন্ন ভিন্ন তথ্য পোৱা যায়। বাংলাদেশৰ ডালুসকলৰ মাজত বৰ্তমান বাংলা ভাষাৰ ব্যৱহাৰ ব্যাপক। এটা চৰকাৰী শিক্ষা-সম্পৰ্কীয় প্ৰবন্ধত কোৱা হৈছে যে বাংলাদেশৰ ডালুসকলে মৌখিক আৰু লিখিত দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে বাংলা ব্যৱহাৰ কৰে আৰু বিদ্যালয়তো বাংলা ভাষাত শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে। একেটা তথ্যসূত্ৰতে কোৱা হৈছে যে অতীতত তেওঁলোকে মেইতেই ভাষাত কথা পাতিছিল বুলি ডালুসকলৰ মাজত এটা ধাৰণা প্ৰচলিত আছে, কিন্তু বৰ্তমান বাংলাদেশৰ ডালুসকলে সেই ভাষা ব্যৱহাৰ নকৰে।^৪

২০১৪ চনত প্ৰকাশিত বাংলাদেশেৰ নানান ভাষা গ্ৰন্থৰ তথ্য অনুসৰি, হালুৱাঘাট আৰু নালিতাবাৰী অঞ্চলৰ ডালুসকলৰ মাজৰ বহুতে মণিপুৰীক তেওঁলোকৰ মূল ভাষা বুলি গণ্য কৰে আৰু তেওঁলোকৰ কথোপকথনত বাংলা ভাষাত নথকা কিছুমান শব্দ পোৱা যায়। দীৰ্ঘদিন বাংলা ভাষাভাষী লোকসকলৰ সৈতে বসবাস কৰাৰ ফলত তেওঁলোকৰ পূৰ্বৰ ভাষা বিলুপ্ত হৈ থাকিব পাৰে বুলি গ্ৰন্থখনত উল্লেখ কৰা হৈছে।^৮

ভাৰতীয় ডালুসকলৰ ক্ষেত্ৰতো বাংলা ভাষাৰ ব্যৱহাৰ উল্লেখযোগ্য। PeopleGroups.org-ৰ তথ্য অনুসৰি, ভাৰতৰ ডালুসকলৰ প্ৰধান ভাষা বাংলা।^৬

ধৰ্ম আৰু বিশ্বাস

ডালুসকলৰ অধিকাংশই হিন্দু আৰু তেওঁলোকৰ মাজত বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ আছে। গোৱালপাৰা জিলাৰ ডালুসকলৰ ওপৰত কৰা এটা নৃতাত্ত্বিক গৱেষণাত তেওঁলোকক বৈষ্ণৱ ধৰ্মাৱলম্বী হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। একেটা গৱেষণাত ফাকুৱা, জন্মাষ্টমী, শিৱপূজা, দুৰ্গা পূজা আৰু মনসা পূজা পালনৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।^৭

ডালুসকলৰ ধৰ্মীয় জীৱনত হিন্দু ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ লগতে কিছু স্থানীয় লোকবিশ্বাস আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱো দেখা যায়। বাংলাদেশত ডালুসকলৰ ধৰ্মীয় পৰিচয় মূলতঃ হিন্দু হিচাপে বিভিন্ন তথ্যসূত্ৰত উল্লেখ কৰা হৈছে।^৫

পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক

ডালু মহিলাসকলৰ পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাকৰ ভিতৰত পাথানি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। অতীতত ডালু মহিলাসকলে নিজেই পাথানি বৈছিল। এটা বৰ্ণনা অনুসৰি, পাথানি সাধাৰণতে প্ৰায় ৬৩ ইঞ্চি দীঘল আৰু ৪৫ ইঞ্চি বহল আছিল। বৰ্তমান বাংলাদেশৰ ডালু মহিলাসকলৰ মাজত শাৰী পিন্ধাৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পাইছে। ডালু পুৰুষসকলে পৰম্পৰাগতভাৱে ধুতি আৰু জামা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৪

অৰ্থনীতি আৰু জীৱন-যাপন

ডালুসকলৰ পৰম্পৰাগত জীৱন-যাপন কৃষিনিৰ্ভৰ। বাংলাদেশৰ ডালুসকলৰ এটা অংশ কৃষিকাৰ্য আৰু কৃষিশ্ৰমৰ সৈতে জড়িত। কিছুমান তথ্যসূত্ৰত তেওঁলোকক ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিক হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৩

ভাৰতৰ ডালুসকলৰ মাজতো কৃষিকাৰ্য গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱিকা। ইয়াৰ উপৰি বিভিন্ন অঞ্চলত তেওঁলোক স্থানীয় শ্ৰম, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায় আৰু অন্যান্য বৃত্তিৰ সৈতেও জড়িত হৈ পৰিছে।

জনসংখ্যা

ডালু জাতিৰ মুঠ জনসংখ্যা সম্পৰ্কে বিভিন্ন তথ্যসূত্ৰত ভিন্ন ভিন্ন হিচাপ পোৱা যায়। ভাৰতৰ ডালুসকলৰ সংখ্যা PeopleGroups.org-এ প্ৰায় ১৬,৫০০ বুলি উল্লেখ কৰিছে।^৬ বাংলাদেশত তেওঁলোকৰ সংখ্যা তুলনামূলকভাৱে বহুত কম। এটা সাম্প্ৰতিক অনুমানত বাংলাদেশত ডালুসকলৰ সংখ্যা প্ৰায় ৭৫০ বুলি কোৱা হৈছে।^৫ অৱশ্যে বিভিন্ন তথ্যসূত্ৰৰ সংজ্ঞা, সময়কাল আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ পদ্ধতিৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে এই সংখ্যাসমূহক আনুমানিক হিচাপে বিবেচনা কৰা উচিত।

সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন আৰু ভাষাৰ সংকট

দীৰ্ঘদিন ধৰি বাংলা আৰু অসমীয়া ভাষাভাষী বৃহত্তৰ জনগোষ্ঠীৰ সৈতে বসবাস কৰাৰ ফলত ডালুসকলৰ নিজা ভাষা আৰু সংস্কৃতিত পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। বিশেষকৈ বাংলাদেশৰ ডালুসকলৰ মাজত বাংলা ভাষাৰ ব্যৱহাৰ প্ৰায় সৰ্বজনীন হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ প্ৰাচীন ভাষা আৰু কিছু পৰম্পৰাগত সাংস্কৃতিক উপাদান হেৰাই যোৱাৰ আশংকা আছে।^৪

ডালুসকলৰ ভাষা আৰু সংস্কৃতি সম্পৰ্কে গৱেষণা এতিয়াও সীমিত। সেয়েহে তেওঁলোকৰ প্ৰাচীন ভাষাৰ প্ৰকৃতি, মণিপুৰী বা হাজং ভাষাৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু বৰ্তমান কথিত ৰূপৰ বিকাশ সম্পৰ্কে গৱেষকসকলৰ মাজত সম্পূৰ্ণ ঐকমত্য নাই।

বাহ্যিক সংযোগ

• ডালু জাতিৰ লোকভাষা বিষয়ক গৱেষণা পত্ৰ