কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ

কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ (২০ জুলাই ১৮৯৮–৭ জুন ১৯৮২) অসমৰ এজন খ্যাতনামা লেখক, সংস্কৃত ভাষা-পণ্ডিত আৰু শিক্ষাবিদ। সংস্কৃত গ্ৰন্থ-অধ্যয়ন আৰু ভাষাতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতৰ বিশদ পাণ্ডিত্যৰ লগতে শিক্ষানুষ্ঠান গঠন, বিশ্ববিদ্যালয় পৰিচালনা আৰু জ্ঞানভঁৰাল সংৰক্ষণৰ কামে অসমীয়া বৌদ্ধিক জীৱনত তেওঁৰ প্ৰভাৱ সুদীৰ্ঘ। শ্ৰীহৰ্ষৰ ‘নৈষধ চৰিত’ আৰু সোমদেৱৰ ‘যশস্তিলক’ আদি ক্লাসিক গ্ৰন্থৰ অনুবাদে তেখেতক ৰাষ্ট্ৰীয়-আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰত পৰিচিতি দিলে; আনহাতে অসম সাহিত্য সভা আৰু বিশ্ববিদ্যালয়-সমাজত নেতৃত্বদানৰ যোগেদি তেখেতে আধুনিক অসমৰ সাহিত্য-শিক্ষা পৰিৱেশ গঢ়াত সহায় কৰিলে।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈৰ জন্ম ২০ জুলাই ১৮৯৮ তাৰিখে যোৰহাট জিলাত এক সাতঘৰীয়া আহোম পৰিয়ালত। পিতৃ আছিল চাহ খেতিয়ক ৰায় বাহাদুৰ ৰাধাকান্ত সন্দিকৈ আৰু মাতৃ নাৰায়ণী সন্দিকৈ। জনহিতাৰ্থে দান-বৰঙণিৰ বাবে ৰাধাকান্ত সন্দিকৈ জনসাধাৰণৰ মাজত “দানবীৰ” ৰূপে খ্যাত আছিল। কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈ পিতৃ-মাতৃৰ চাৰিজন পুত্ৰৰ ভিতৰত জ্যেষ্ঠ। মাতৃ নাৰায়ণী আইদেউ আছিল পণ্ডিত পদ্মনাথ গোহাঞি বৰুৱাৰ ভগ্নী—এই আত্মীয়-সম্পৰ্কই তেখেতৰ শৈশৱ পৰিৱেশত পুথি-পাঠ আৰু বিদ্যাচৰ্চাৰ অনুকূল আবহ গঢ়িছিল বুলি ধৰা হয়।

শিক্ষা আৰু বহুভাষা-চৰ্চা

সন্দিকৈৰ প্ৰাথমিক শিক্ষা গৃহতে আৰম্ভ হয়; তাৰ পাছত তেখেতক যোৰহাট চৰকাৰী হাইস্কুলত ভৰ্তি কৰোৱা হয়। ১৯১৩ চনত প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাত প্ৰথম বিভাগত উত্তীৰ্ণ হৈ তেখেতে কলিকতাৰ শিক্ষা-পথলৈ আগবাঢ়ে। কটন মহাবিদ্যালয়ৰ পৰা ১৯১৫ চনত আই.এ.ত প্ৰথম বিভাগে উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত তেখেতে কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰে।

১৯১৭ চনত সংস্কৃত বিষয়ত প্ৰথম শ্ৰেণীৰ অনাৰ্চসহ বি.এ. সম্পূৰ্ণ কৰি তেখেতে “প্ৰসন্ন কুমাৰ সৰ্বাধিকাৰী স্বৰ্ণ পদক” লাভ কৰে। ১৯১৯ চনত সংস্কৃতৰ ‘বেদ শাখা’ত প্ৰথম শ্ৰেণীৰ প্ৰথম স্থান অধিকাৰ কৰি স্নাতকোত্তৰ সন্মান লাভ কৰে; এই শাখাত সেইবছৰ তেখেত একমাত্ৰ শিক্ষাৰ্থী আছিল আৰু গুৰু আছিল মহামহোপাধ্যায় সীতাৰাম শাস্ত্ৰী। ইয়াৰ পাছত ১৯২০ চনত অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা আধুনিক বুৰঞ্জীত স্নাতকোত্তৰ সন্মান লাভ কৰে। লগতে পেৰিছ আৰু বাৰ্লিন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধীনত কেইবাটাও ইউৰোপীয় ভাষা অধ্যয়ন কৰি তেখেতে বহুভাষাজ্ঞান বিস্তাৰ কৰে।

উৎস-তথ্যমতে, সন্দিকৈ মুঠ ১৩টা ভাষা আয়ত্ত কৰিছিল—৮টা ইউৰোপীয় আৰু ৫টা ভাৰতীয়। ইউৰোপীয় ভাষাসমূহৰ ভিতৰত জাৰ্মান ভাষা, ফৰাচী ভাষা, ৰুছ ভাষা, গ্ৰীক ভাষা, লেটিন ভাষা আদি উল্লেখযোগ্য।

অধ্যাপনা, প্রতিষ্ঠান-নির্মাণ আৰু প্ৰশাসনিক ভূমিকা

সন্দিকৈৰ কৰ্মজীৱনৰ এক ডাঙৰ কৃতিত্ব হ’ল জগন্নাথ বৰুৱা মহাবিদ্যালয় স্থাপন। তেখেতে ১৯৩০ চনত প্ৰতিষ্ঠাপক অধ্যক্ষ ৰূপে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰি ১৯৩০ৰ পৰা ১৯৪৮ চনলৈ মহাবিদ্যালয়খনত অবৈতনিকভাৱে সেৱা আগবঢ়ায়। এই পৰ্বত তেখেতে “হেমলতা সন্দিকৈ মেমৰিয়েল ইনষ্টিটিউট”ও স্থাপন কৰিছিল (উৎস-উল্লেখ অনুযায়ী)।

১৮ বছৰ অধ্যক্ষৰ দায়িত্ব সম্পন্ন কৰাৰ পাছত ১৯৪৮ চনত তেখেত গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰথম উপাচাৰ্য নিযুক্ত হয়। ১৯৪৮–৫৭ চনলৈ, অৰ্থাৎ ৯ বছৰ তেখেতে উপাচাৰ্য পদত থাকি বিশ্ববিদ্যালয়-সংগঠন, একাডেমিক পৰিকল্পনা আৰু মানদণ্ড স্থাপন প্ৰক্ৰিয়াত নেতৃত্ব দিয়ে। অসমৰ উচ্চশিক্ষা-প্ৰতিষ্ঠানীকৰণৰ আৰম্ভণি পৰ্বত এই দায়িত্বৰ ঐতিহাসিক তাৎপৰ্য বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।

সাহিত্য, অনুবাদ আৰু বৌদ্ধিক দৃষ্টিভংগী

কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈৰ সাহিত্য-অৱদান মূলত সংস্কৃত কাব্য-গদ্যৰ অধ্যয়ন, ব্যাখ্যা আৰু অনুবাদ-কেন্দ্ৰিক। শ্ৰীহৰ্ষৰ ‘নৈষধ চৰিত’ আৰু সোমদেৱৰ ‘যশস্তিলক’ আদি গ্ৰন্থৰ অনুবাদে তেখেতক বহিঃৰাজ্য তথা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিসৰত পৰিচিতি দিয়ে বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। সংস্কৃত আৰু ভাষাতত্ত্ব—এই দুয়ো ক্ষেত্ৰতে তেখেতে বিৰল পাণ্ডিত্য প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

সাহিত্য-চিন্তা সন্দিকৈৰ বক্তৃতা-ভাষ্যতো প্ৰকাশ পাইছে। ১৯৩৭ চনত অসম সাহিত্য সভাৰ গুৱাহাটী অধিবেশনত সভাপতিত্ব কৰি তেখেতে সাহিত্য সৃষ্টিৰ লগত জীৱন-অভিজ্ঞতা আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থাৰ গভীৰ যোগসূত্ৰৰ কথা তুলি ধৰিছিল। তেখেতৰ বক্তব্যৰ সারমর্ম আছিল—সাহিত্যৰ বিকাশ কেৱল ব্যক্তিগত প্রতিভাৰ ফল নহয়; ব্যক্তিগত-সামাজিক অভিজ্ঞতাৰ গাম্ভীৰ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যই সাহিত্যক পুষ্ট কৰে, আৰু সাহিত্য নিজেই অভিজ্ঞতাৰ বিস্তৃত প্ৰকাশভূমি। এই দৃষ্টিভংগীয়ে তেখেতৰ শিক্ষাবিদ-সত্তাৰ লগতে সাহিত্যৰ সামাজিক প্ৰাসংগিকতা বুজাবলৈ চেষ্টা কৰা মনোভাৱ স্পষ্ট কৰে।

সামাজিক-দানশীলতা আৰু ব্যক্তিত্ব

সন্দিকৈ ব্যক্তিগত আচৰণত সময়ানুৱর্তিতাৰ বাবে খ্যাত আছিল। সময়ক “অমূল্য ধন” বুলি গণ্য কৰি অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ তেখেতে নিজৰ ঘড়ী দুঘণ্টা আগুৱাই ৰাখিছিল—এনেধৰণৰ তথ্য উৎসত সংৰক্ষিত। জীৱনাচৰণত তেখেতে সাধাৰণতা আৰু অনাড়ম্বৰক প্ৰাধান্য দিছিল; সামৰ্থ্য থকা সত্ত্বেও সন্তানক আন প্ৰসিদ্ধ শিক্ষানুষ্ঠানলৈ নপঠিয়াই তেখেতে নিজে শিক্ষকতা কৰা জগন্নাথ বৰুৱা কলেজতে পঢ়ুৱাইছিল।

দানশীলতাৰ ক্ষেত্ৰতো তেখেত সক্ৰিয় আছিল। ১৯৬৭ চনত তেখেতে নিজৰ ব্যক্তিগত পুথিভঁৰাল গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়লৈ দান দিয়ে; এই সংগ্রহত ১০ হাজাৰ অমূল্য গ্ৰন্থ আছিল বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। ১৯৪০ চনত অসম ছাত্ৰ সন্মিলনৰ মুখপত্ৰ ‘মিলন’ প্ৰকাশৰ বাবে কাগজৰ সম্পূৰ্ণ মূল্য বহন কৰাৰ দায়িত্ব তেখেতে স্বেচ্ছাই লয়। সাহিত্যচাৰ্য্য অতুলচন্দ্ৰ হাজৰিকাৰ ‘গগণাৰ সুৰ’ আৰু ‘স্মৃতিৰ পাপৰি’ প্ৰকাশৰ বাবে নগদ ১ হাজাৰ টকা, আৰু জীৱনী-লেখক আব্দুছ ছাত্তাৰৰ ‘প্ৰসংগ কোষ’ৰ তৃতীয় সংস্কৰণ প্ৰকাশৰ বাবেও নগদ ১ হাজাৰ টকা দান দিয়াৰ তথ্যো উৎসত আছে।

অসম সাহিত্য সভাৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰ্যালয় (যোৰহাটস্থিত চন্দ্ৰকান্ত সন্দিকৈ ভৱন) সন্দিকৈ পৰিয়ালৰ দান; আৰু ভৱনৰ মেৰামতি-ব্যয় কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈয়ে নিজেই বহন কৰিছিল বুলি উৎস-তথ্যত উল্লেখ।

সন্মান, নেতৃত্ব আৰু শেষ জীবন

সাহিত্য-শিক্ষা জগতত সন্দিকৈৰ নেতৃত্ব বিভিন্ন সম্মিলন-সভাত স্বীকৃত। ১৯২১ চনত অসম ছাত্ৰ সন্মিলনৰ অধিবেশনত তেখেতে সভাপতিত্ব কৰিছিল। ১৯৩৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত অনুষ্ঠিত অসম সাহিত্য সভাৰ সপ্তদশ অধিবেশনত তেখেত সভাপতি নিৰ্বাচিত হয়—সেই সময়ত তেখেতৰ বয়স আছিল ৩৯। ১৯৫১ চনত লক্ষ্ণৌত অনুষ্ঠিত নিখিল ভাৰত প্ৰাচ্য সন্মিলনত প্ৰাচীন সংস্কৃত শাখাৰ সভাপতি হয়। ১৯৪৯ চনত মাদ্ৰাছত উপাচাৰ্য সন্মিলন আৰু ওৱালটায়াৰত আন্তঃবিশ্ববিদ্যালয় সমিতিৰ বছৰেকীয়া অধিবেশন—এই দুয়োখন অনুষ্ঠানত তেখেতে সভাপতিৰ আসন অলংকৃত কৰে (উৎস-তথ্য অনুসাৰে)।

ৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতিৰ দিশত ভাৰত চৰকাৰে তেখেতক ১৯৫৫ চনত পদ্মশ্ৰী আৰু ১৯৬৭ চনত পদ্মভূষণ প্ৰদান কৰে। লগতে গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয় আৰু ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা তেখেতে ডি.লিট. সন্মান লাভ কৰে। ৭ জুন ১৯৮২ তাৰিখে তেখেতৰ মৃত্যু হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈৰ উত্তৰাধিকাৰ দুটা সমান্তৰাল ক্ষেত্ৰত দীঘলীয়া প্ৰভাৱ পেলায়—(১) সংস্কৃত-চৰ্চা, অনুবাদ আৰু ভাষাতাত্ত্বিক পাণ্ডিত্যৰ মাধ্যমেৰে অসমক বৃহত্তৰ ভাৰতীয়-আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৌদ্ধিক সংলাপৰ সৈতে সংযোগ কৰা; (২) শিক্ষাপ্ৰতিষ্ঠান গঢ়া আৰু গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ দৰে বৃহৎ বিশ্ববিদ্যালয়ক প্ৰাথমিক পৰ্বত সুসংহত কৰি তোলা। তেখেতৰ পুথিভঁৰাল দান, ছাত্ৰ-আন্দোলন আৰু সাহিত্য-প্ৰকাশ উদ্যোগলৈ আৰ্থিক সহায়, আৰু অসম সাহিত্য সভাৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক সহায়—এই সকলো মিলি তেখেতক কেৱল পণ্ডিত নহয়, জ্ঞান-সমাজ গঢ়া এক জনহিতৈষী শিক্ষানায়ক হিচাপেও চিহ্নিত কৰে।

আৰু চাওক

• গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়
• অসম সাহিত্য সভা
• যোৰহাট জিলা
• ৰাধাকান্ত সন্দিকৈ
• কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়
• আব্দুছ ছাত্তাৰ
• পদ্মশ্ৰী
• পদ্মভূষণ
• ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়