মান্না দে

মান্না দে (জন্মনাম: প্ৰবোধ চন্দ্ৰ দে; ১ মে’ ১৯১৯–২৪ অক্টোবৰ ২০১৩) এগৰাকী ভাৰতীয় নেপথ্য কণ্ঠশিল্পী। ১৯৪০ দশকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা একবিংশ শতিকালৈ বিস্তৃত তেখেতৰ সৃষ্টিশীল জীৱন ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ-সংগীতৰ বিকাশ-ইতিহাসৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। বিশেষকৈ হিন্দী বোলছবি আৰু বাংলা গীত-জগতত তেখেতৰ কণ্ঠৰ শৈলী—শাস্ত্ৰীয় সংগীত-ভিত্তি, উচ্চাৰণৰ পৰিস্কাৰতা আৰু তাল-লয়ৰ দখল—তেখেতক পৃথক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে।

জন্ম আৰু পৰিয়াল

মান্না দেৰ জন্ম ১ মে’ ১৯১৯ তাৰিখে কলিকতাত (তেতিয়াৰ ব্ৰিটিছ শাসিত ভাৰত) হয়। তেখেতৰ পিতৃ পূৰ্ণ চন্দ্ৰ দে আৰু মাতৃ মহামায়া দে। শৈশৱ-কৈশোৰত পৰিয়ালিক পৰিবেশৰ উপৰি পিতৃসম্বন্ধীয় কনিষ্ঠ খুৰাক কৃষ্ণ চন্দ্ৰ দে (কে.চি. দে)—সঙ্গীতাচাৰ্য হিচাপে খ্যাত—মান্না দেৰ সংগীত-অনুৰাগ গঢ়ি তোলাত বিশেষ ভূমিকা লয়। খুৰাকৰ অনুপ্ৰেৰণা আৰু সান্নিধ্যই তেখেতক নিয়মিত ৰিয়াজ আৰু সংগীতশিক্ষাৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰি তোলে।

শিক্ষা আৰু সংগীত-প্ৰশিক্ষণ

মান্না দেয়ে শৈশৱৰ পাঠ আৰম্ভ কৰে ‘ইন্দু বাবুৰ পাঠশালা’ নামৰ সৰু প্ৰাক-প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ত। পাছলৈ তেখেতে স্কটিছ গিৰ্জা কলেজিয়েট স্কুল আৰু স্কটিছ গিৰ্জা কলেজত অধ্যয়ন কৰে। কলেজজীৱনতেই তেখেতে সহপাঠীসকলৰ আগত গান পৰিবেশন কৰি নিজৰ কণ্ঠ-ক্ষমতা প্ৰকাশ কৰে।

সংগীত-প্ৰশিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত তেখেতে দুটা উল্লেখযোগ্য উৎসৰ পৰা নিয়মিত শিক্ষা লাভ কৰে—

• খুৰাক কৃষ্ণ চন্দ্ৰ দে’ৰ পৰা কণ্ঠসাধনা আৰু গায়কীৰ পাঠ
• উস্তাদ দাবিৰ খানৰ পৰা সংগীত-শিক্ষা

এই সময়ছোৱাত আন্তঃকলেজ গান প্ৰতিযোগিতাত তেখেতে ধাৰাবাহিকভাবে তিনি বছৰত তিনিটা পৃথক শ্ৰেণীবিভাগত প্ৰথম স্থান লাভ কৰে বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। এই সফলতাই তেখেতৰ মঞ্চ-আত্মবিশ্বাস আৰু সংগীত-শৃংখলা দুয়োটা দৃঢ় কৰে।

চলচ্চিত্ৰ-জগতলৈ প্ৰৱেশ আৰু পেচাদাৰী গঢ়ন

১৯৪২ চনত মান্না দে খুৰাক কৃষ্ণ চন্দ্ৰ দে’ৰ সৈতে বোম্বে (বৰ্তমান মুম্বাই)লৈ যায়। প্ৰথমতে তেখেতে খুৰাকৰ অধীনত সহকাৰী ৰূপে কাম কৰে; পিছলৈ শচীন দেৱ বৰ্মণ (এচ. ডি. বৰ্মণ)ৰ অধীনত সহায়ক-কাৰ্য্যত যুক্ত হয়। এই সময়খিনিত তেখেতে বিভিন্ন সংগীতকাৰ আৰু শিল্পীসমাজৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে আৰু ধাপে ধাপে স্বাধীনভাৱে কাম আগবঢ়াবলৈ সক্ষম হয়।

শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ দিশটো অধিক সুসংহত কৰিবলৈ তেখেতে উস্তাদ আমান আলি খান আৰু উস্তাদ আব্দুল ৰহমান খানৰ পৰা হিন্দুস্তানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ তাল-লয়ৰ পাঠ গ্ৰহণ কৰে বুলি বৰ্ণনা আছে। এই শাস্ত্ৰীয় ভেটিই পৰৱৰ্তীকালত মান্না দেৰ গায়কীৰ কাৰুকাৰ্য, বিশেষকৈ জটিল সুৰৰ গতিবিন্যাস আৰু স্পষ্ট উচ্চাৰণত সহায়ক হয়।

সৃষ্টিকৰ্ম, ধাৰা আৰু উল্লেখযোগ্য সহযোগিতা

মান্না দেৰ চলচ্চিত্ৰ-গায়ক হিচাপে আৰম্ভণি ‘তমন্না’ বোলছবিৰ (উৎস-টোকামতে ১৯৪২; আন উল্লেখত ১৯৪৩) গীতৰ সৈতে সম্পৃক্ত। উক্ত ছবিত তেখেতে সুৰাইয়াৰ সৈতে দ্বৈত গীত গায়, আৰু সুৰসংযোজনা কৰিছিল কৃষ্ণ চন্দ্ৰ দে। এই গীত জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰা বুলি উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে। (তাৰিখ সম্পৰ্কে উৎসসমূহত অল্প অমিল দেখা যোৱাৰ বাবে দুয়োটা উল্লেখ একেলগে ধৰা হ’ল।)

হিন্দী চলচ্চিত্ৰ-সংগীতত মান্না দেৰ সক্ৰিয়তা বিশেষকৈ ১৯৫৩-১৯৭৬ সময়ছোৱাত বেছি বুলি উল্লেখ আছে। তেখেতে ২০১৩ চনলৈকে ৪০০০তকৈও অধিক গীত বাণীবদ্ধ কৰে বুলি তথ্য পোৱা যায়; আন এক তথ্য অনুসৰি তেখেতে ৰবীন্দ্ৰসঙ্গীতসহ প্ৰায় ৩৫০০ গীত গাইছে বুলি কোৱা হয়। সংখ্যাগত এই ভিন্নতাৰ মাজতো মূল কথা একেই—তেখেতৰ গীতৰ পৰিসৰ বহু বিশাল আৰু বহুবছৰীয়।

উল্লেখযোগ্য গীত-ঘটনাবলীৰ ভিতৰত—

• ‘মশাল’ (১৯৫০) ছবিত এচ. ডি. বৰ্মণৰ সুৰে ‘ওপৰ গগন বিশাল’ নামৰ একক গীত; গীতৰ কথা কবি প্ৰদীপৰ
• ১৯৫২ চনত বাংলা আৰু মাৰাঠী ছবিত একে নামেৰ/একেই গীত-ধাৰণাৰ ‘আমাৰ ভূপালী’ গীত (উৎস-টোকাৰ মতে); এই পৰ্যায়ে তেখেত প্ৰতিষ্ঠা আৰু জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে বুলি ধাৰণা দিয়া হৈছে
• ভীমসেন জোশীৰ সৈতে ‘কেতকী গুলাব জুহি’ দ্বৈত গীত
• কিশোৰ কুমাৰৰ সৈতে ‘ইয়ে দোস্তী হাম নেহী তোৰেঙ্গে’ (‘শ্ব’লে’) আৰু ‘এক চতুৰ নৰ’ (‘পড়োচন’)

ভাষা-প্ৰসঙ্গত মান্না দেয়ে মূলতঃ হিন্দী আৰু বাংলাত গাইছিল; লগতে মাৰাঠী, গুজৰাটী, অসমীয়া ভাষা আদি বহু ভাষাতো তেখেতে গীত গাইছিল বুলি উল্লেখ আছে। এই বহুভাষিক উপস্থিতিয়ে তেখেতক কেৱল এটা চলচ্চিত্ৰ-শিল্পীৰ সীমাৰ ভিতৰত নৰখাকৈ সৰ্বভারতীয় কণ্ঠশিল্পী হিচাপে স্থাপন কৰে।

ব্যক্তিজীৱন

মান্না দেয়ে কেৰালাৰ সুলোচনা কুমাৰনক ১৮ ডিচেম্বৰ ১৯৫৩ তাৰিখে বিয়া কৰে। এই দম্পতীৰ দুই কন্যা—

• শুৰোমা (জন্ম: ১৯ অক্টোবৰ ১৯৫৬)
• সুমিতা (জন্ম: ২০ জুন ১৯৫৮)

বাসস্থান সম্পৰ্কে উৎস-টোকাত উল্লেখ আছে যে দীঘলীয়া সময় মুম্বাইত কটোৱাৰ পাছত তেখেতে বেংগালুৰুৰ কালিয়ানগৰত বাস কৰিছিল; লগতে কলকাতাতো বাস কৰাৰ কথা উল্লেখ আছে। সংগীত-অনুষ্ঠানৰ বাবে তেখেতে বিভিন্ন ঠাইলৈ যাত্ৰা অব্যাহত ৰাখিছিল বুলিও বৰ্ণনা পোৱা যায়।

আত্মজীৱনী, তথ্যচিত্ৰ আৰু সংৰক্ষণ

মান্না দেৰ আত্মজীৱনী বাংলাভাষাত ‘জীৱনেৰ জলসাঘৰে’ ২০০৫ চনত প্ৰকাশ পায়। এই গ্ৰন্থখন পিছলৈ ইংৰাজীত ‘মেমৰীজ কাম এলাইভ’, হিন্দীত ‘ইয়াদেঁ জী উঠি’, আৰু মাৰাঠীত একে শিৰোনাম/শিৰোনাম-ভিত্তিক ৰূপে অনুদিত হৈছে বুলি উৎস-টোকাত দিয়া আছে। মান্না দেৰ জীৱন আৰু সৃষ্টিকৰ্মক কেন্দ্ৰ কৰি ‘জীৱনেৰ জলসাঘৰে’ নামৰ এখন তথ্যচিত্ৰ ২০০৮ চনত মুক্তি পায়।

সংৰক্ষণ-উদ্যোগৰ ক্ষেত্ৰত মান্না দে সঙ্গীত একাডেমীত তেখেতৰ সম্পূৰ্ণ আৰ্কাইভ বিকশিত আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা হৈছে বুলি উল্লেখ আছে। লগতে ৰবীন্দ্ৰ ভাৰতী বিশ্ববিদ্যালয়, কলকাতাৰ সঙ্গীত ভৱনত তেখেতৰ সঙ্গীত সংৰক্ষণৰ উদ্যোগ লোৱাৰ কথাও উল্লেখিত।

অসুস্থতা আৰু মৃত্যু

২০১৩ চনৰ ৮ জুনত বুকুত সংক্ৰমণৰ ফলত সৃষ্ট জটিলতাত মান্না দেক বেংগালুৰুৰ এখন চিকিৎসালয়ৰ আই চি ইউত ভৰ্তি কৰোৱা হয়। ৯ জুনত তেখেতৰ মৃত্যুৰ উৰাবাতৰি ওলাইছিল যদিও চিকিৎসকসকলে নস্যাৎ কৰে। পৰৱৰ্তীকালত ৯ জুলাইত তেখেতৰ স্বাস্থ্য উন্নতি ঘটিছে বুলি জাননী প্ৰকাশ হয় আৰু ৫ জুলাইত ভেণ্টিলেটৰ সহায় আঁতৰোৱা হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে। শেষত হৃদপিণ্ডৰ ক্ৰিয়া বন্ধ হৈ ২৪ অক্টোবৰ ২০১৩ তাৰিখে পুৱা ৩:৫০ বজাত বেংগালুৰুৰ নাৰায়ণা হৃদয়ালয়ত তেখেতে মৃত্যুবৰণ কৰে।

সন্মান আৰু স্বীকৃতি

ভাৰতীয় সংগীত-জগতলৈ অৱদানৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে মান্না দে বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মানেৰে বিভূষিত হয়—

• পদ্মশ্ৰী (১৯৭১)
• পদ্মবিভূষণ (২০০৫)
• দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা (২০০৯)

এই সন্মানসমূহে তেখেতৰ কণ্ঠশিল্পী-জীৱনৰ বিস্তাৰ, স্থায়িত্ব আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত স্বীকৃতি দিয়া বুলি গণ্য কৰা হয়।

উত্তৰাধিকাৰ

মান্না দেৰ উত্তৰাধিকাৰ মূলতঃ তেখেতৰ শাস্ত্ৰীয় সংগীত-আশ্ৰিত কিন্তু জনমানস-সংলগ্ন গায়কীত নিহিত। হিন্দী আৰু বাংলাৰ লগতে বহু ভাষাত গীত গাই তেখেতে ভাৰতীয় নেপথ্য সংগীতত বহুভাষিকতা আৰু শৈলীৰ বৈচিত্ৰ্যক একেটা কণ্ঠৰ জৰিয়তে সংযোগ কৰাৰ দৃষ্টান্ত দেখুৱায়। আত্মজীৱনী, তথ্যচিত্ৰ আৰু সংগীত-আৰ্কাইভৰ সংৰক্ষণ-কাৰ্যই তেখেতৰ শিল্পক আগন্তুক প্ৰজন্মৰ অধ্যয়ন-অনুশীলনৰ বাবে স্থায়ী সম্পদ কৰি ৰাখিছে।

আৰু চাওক

• অসমীয়া ভাষা
• পদ্মশ্ৰী
• পদ্মবিভূষণ
• দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা
• শিক্ষা
• মুম্বাই
• সুৰাইয়া
• কবি প্ৰদীপ
• কিশোৰ কুমাৰ
• কেৰালা
• আত্মজীৱনী