লতা মংগেশকাৰ

লতা মংগেশকাৰ (২৮ ছেপ্টেম্বৰ ১৯২৯ — ৬ ফেব্ৰুৱাৰী ২০২২) ভাৰতৰ এগৰাকী সুপ্ৰসিদ্ধ নেপথ্য গায়িকা, সংগীতশিল্পী আৰু প্ৰযোজক। ভাৰতীয় উপমহাদ্বীপৰ বহিৰেও পৃথিৱীজুৰি তেওঁৰ কণ্ঠৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ লাভ কৰিছিল। জনমানসত তেওঁ “ভাৰতৰ নাইটিংগেল” আৰু “সুৰ সম্ৰাজ্ঞী” নামেৰেও পৰিচিত। আধুনিক ভাৰতীয় নেপথ্য সংগীতৰ ইতিহাসত তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ, কাৰণ তেওঁ বহুভাষিক গায়কী, দীঘলীয়া সক্ৰিয়তা (১৯৩৫–২০২২) আৰু বিপুল সংখ্যক চলচ্চিত্ৰ-গীতৰ জৰিয়তে নেপথ্য গায়িকাৰ সামাজিক-মাধ্যমীয় মৰ্যাদা আৰু শ্ৰোতাসংস্কৃতি গঢ় দিয়াত সহায় কৰিছিল।

প্ৰাৰম্ভিক জীৱন আৰু পৰিয়াল

লতা মংগেশকাৰৰ জন্ম ১৯২৯ চনৰ ২৮ ছেপ্টেম্বৰ তাৰিখে মধ্যপ্ৰদেশৰ ইন্দোৰত হৈছিল (সেই সময়ত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত; বৰ্তমান মধ্যপ্ৰদেশ, ভাৰত)। জন্মৰ সময়ত তেওঁৰ নাম “হেমা” আছিল; পিতৃ-মাতৃয়ে পিছত নাম সলাই “লতা” ৰাখে। এই নামাকৰণৰ সৈতে তেওঁৰ পিতৃ পণ্ডিত দীননাথ মংগেশকাৰৰ এটা নাট্য-চৰিত্ৰ “লতিকা”ৰ সম্পৰ্ক উল্লেখ কৰা হয়।

দীননাথ মংগেশকাৰ মঞ্চশিল্পী আৰু গায়ক আছিল। পৰিয়ালটোৰ উপাধি “মংগেশকাৰ” দীননাথে নিজে গ্ৰহণ কৰিছিল—গোৱাৰ মংগেশী অঞ্চলৰ সৈতে পৰিয়ালৰ পৰিচয় যুক্ত কৰিবলৈ। লতাৰ মাতৃ শ্বেৱন্তী (পিছলৈ শুদ্ধমতী নামে পৰিচিত) বোম্বাই প্ৰেচিডেঞ্চীৰ থালনাৰ অঞ্চলৰ এগৰাকী গুজৰাটী মহিলা আছিল। লতা দীননাথৰ জ্যেষ্ঠ সন্তান; তেওঁৰ ভাই-ভনীসকল হৈছে মীনা খাদিকাৰ, আশা ভোঁচলে, ঊষা মংগেশকাৰ আৰু হৃদয়নাথ মংগেশকাৰ—সকলোৱে সংগীতজগতত পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছে।

শৈশৱৰ এক অংশ মহাৰাষ্ট্ৰত গঢ় লৈ উঠে; তেওঁ ৭ বছৰ বয়সৰ পৰা তাতেই ডাঙৰ-দীঘল হয় বুলি উল্লেখ আছে। এই ভৌগোলিক-পাৰিবাৰিক পৰিবেশ আৰু ঘৰতে সংগীতচৰ্চাই তেওঁক অল্প বয়সতেই সংগীতাভিমুখী কৰি তোলে।

সংগীতশিক্ষা আৰু মঞ্চ-অভিনয়ৰ আৰম্ভণি

লতাই প্ৰাৰম্ভিক সংগীত শিক্ষা পিতৃৰ পৰাই লাভ কৰিছিল। ৫ বছৰ বয়সতে দীননাথৰ সংগীত নাটকত শিশু অভিনেত্ৰী হিচাপে মঞ্চত অংশ লোৱাৰ তথ্য পোৱা যায়। এই পৰ্যায়টো তেওঁৰ বাবে কণ্ঠচৰ্চা, তাল-লয় বোধ, আৰু মঞ্চ-অনুশাসনৰ প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আছিল।

পিছলৈ দেউতাকৰ মৃত্যুৰ পাছত পৰিয়াল আৰ্থিক অনাটনত পৰে। এই সংকটই লতাক অল্প বয়সতেই পেচাদাৰী দায়িত্ব ল’বলৈ বাধ্য কৰে; তেওঁ কয়েকখন হিন্দী আৰু মাৰাঠী কথাছবিত অভিনয় কৰে। শিল্পীজীৱনৰ এই আৰম্ভণি পৰ্বে লতাৰ কণ্ঠশিল্পী হিচাপে উঠি অহাৰ পূৰ্বে চলচ্চিত্ৰ-জগতৰ কৰ্মপদ্ধতি আৰু প্ৰয়োজনীয়তা বুজিবলৈ সহায় কৰিছিল।

চলচ্চিত্ৰত প্ৰৱেশ আৰু উত্থান

অভিনেত্ৰী ৰূপে লতাৰ প্ৰথম কথাছবি আছিল “পাহিলী মংগলাগৌৰ” (১৯৪২)। তাৰ পিছত তেওঁ “চিমুকলা সংসাৰ” (১৯৪৩), “গজভাউ” (১৯৪৪), “বড়ী মা” (১৯৪৫), “জীৱন যাত্ৰা” (১৯৪৬), আৰু “ছত্ৰপতি শিবাজী” (১৯৫২) আদি ছবিত বিভিন্ন চৰিত্ৰত অভিনয় কৰে।

গায়িকা হিচাপে উল্লেখযোগ্য সুযোগ ১৯৪৭ চনত আহে, যেতিয়া চিত্ৰনিৰ্মাতা বসন্ত যোগলেকাৰে নিজৰ ছবি “আপকী সেৱা(ছেৱা)”ত লতাক গীত গাবলৈ সুযোগ দিয়ে। ইয়াৰ পাছতে “মজবুৰ” ছবিখনৰ দুটি গীতে তেওঁৰ স্থান শক্তিশালী কৰে বুলি উৎসত উল্লেখ আছে। ১৯৪৯ চনত “মহল” কথাছবিৰ “আয়েগা আনেৱালা” গীতটোৱে তেওঁক বহুল পৰিচিতি দিয়ে। এই সফলতাৰ পৰাই লতা মংগেশকাৰ ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ সংগীতৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত স্থায়ীভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয় বুলি ধাৰণা কৰা হয়।

গায়কী, ভাষা আৰু সৃষ্টিকর্মৰ বিস্তাৰ

লতা মংগেশকাৰৰ শিল্পীজীৱনৰ এক প্রধান বৈশিষ্ট্য হৈছে বহুভাষিকতা। তেওঁ ছত্ৰিশটাতকৈও অধিক ভাৰতীয় ভাষাত আৰু কিছুমান বিদেশী ভাষাত গীত গাইছিল। এক হাজাৰৰো অধিক ভাৰতীয় ছবিত কণ্ঠদান কৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। এই পৰিসংখ্যা আৰু ভাষাগত বিস্তাৰে তেওঁক কেবল এটা অঞ্চল বা এটা চলচ্চিত্ৰ-উদ্যোগৰ শিল্পী নহয়, বৰং সামগ্ৰিক ভাৰতীয় জনসংস্কৃতিৰ এক অভিন্ন স্বৰ কৰি তোলে।

ভগ্নী আশা ভোঁচলেৰ সৈতে তেওঁৰ যুগ্ম উপস্থিতি আৰু সমান্তৰাল সক্ৰিয়তাও উল্লেখযোগ্য। দুয়োগৰাকীয়েই চলচ্চিত্ৰ গায়িকা হিচাপে পৃথক পৰিচয় গঢ়িলেও, সংগীত-জগতৰ জনমানসত মংগেশকাৰ পৰিয়ালক এক বিশেষ সাংস্কৃতিক প্ৰতীকলৈ উন্নীত কৰাত সহায় কৰে।

সন্মান, বঁটা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতি

লতা মংগেশকাৰ বহুতো ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু বেচৰকাৰী সন্মান লাভ কৰিছিল। উল্লেখযোগ্য বঁটা আৰু সন্মানসমূহৰ ভিতৰত আছে—

• ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা (৩ বাৰ)
• বেংগল ফিল্ম জাৰ্নালিষ্ট এছ’চিয়েচন বঁটা (১৫ বাৰ)
• ফিল্মফেয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ মহিলা প্লেবেক বঁটা (৪ বাৰ), ফিল্মফেয়াৰ বিশেষ বঁটা (২ বাৰ), আৰু ফিল্মফেয়াৰ জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা

ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মানসমূহৰ ভিতৰত তেওঁ পদ্মভূষণ লাভ কৰে (উৎসত ১৯৬৯ উল্লেখ আছে; তথ্যপেটীত ১৯৬৫ উল্লেখ আছে—বছৰ-বিষয়ত মতভেদ দেখা যায়)। তেওঁ পদ্মবিভূষণ (১৯৯৯) আৰু ভাৰত ৰত্ন (২০০১) লাভ কৰে। ২০০১ চনত ভাৰত ৰত্ন লাভ কৰাটো বিশেষভাবে উল্লেখযোগ্য, কাৰণ উৎস অনুসাৰে তেওঁ এই সন্মান লাভ কৰা এম এছ চুব্বালক্ষ্মীৰ পিছত দ্বিতীয়গৰাকী মহিলা কণ্ঠশিল্পী (এম এছ চুব্বালক্ষ্মীৰ পিছত)।

আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতিৰ দিশত, ফ্ৰান্সে ২০০৭ চনত তেওঁক “নেচনেল অৰ্ডাৰ অফ দ্য লিজিয়ন অফ অনাৰ”ৰ বিষয়া উপাধি প্ৰদান কৰে বুলি উল্লেখ আছে। ১৯৭৪ চনত লণ্ডনৰ ৰয়েল এলবাৰ্ট হলত সংগীত প্ৰদৰ্শন কৰা প্ৰথম ভাৰতীয় নেপথ্য গায়িকাসকলৰ ভিতৰত তেওঁ এগৰাকী আছিল—ইয়াক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত ভাৰতীয় নেপথ্য গায়িকাৰ উপস্থিতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দৃষ্টান্ত বুলি গণ্য কৰিব পাৰি।

শেষ বছৰ, অসুস্থতা আৰু মৃত্যু

২০২২ চনৰ ৮ জানুৱাৰী তাৰিখে লতা মংগেশকাৰৰ ক’ভিড-১৯ পৰীক্ষাত পজিটিভ ধৰা পৰে আৰু তেওঁক মুম্বাইৰ ব্ৰিচ কেণ্ডি চিকিৎসালয়ত ভৰ্তি কৰোৱা হয়। ক’ভিডৰ উত্তৰকালীন সমস্যা আৰু নিউমোনিয়াৰ বাবে তেওঁ ২৮ দিন ধৰি চিকিৎসাধীন আছিল। ২০২২ চনৰ ৬ ফেব্ৰুৱাৰী তাৰিখে ৯২ বছৰ বয়সত একাধিক অংগ অচল হোৱাৰ ফলত তেওঁৰ মৃত্যু হয়।

পিছত ২০২২ চনৰ ১০ ফেব্ৰুৱাৰীত তেওঁৰ চিতাভস্ম ভগ্নী আশা ভোঁচলে আৰু ভতিজা আদিনাথ মংগেশকাৰে নাছিকৰ ৰামকুণ্ডত গোদাৱৰী নদীত বিসৰ্জন দিয়ে বুলি উৎসত উল্লেখ আছে।

উত্তৰাধিকাৰ

লতা মংগেশকাৰৰ উত্তৰাধিকাৰ মূলতঃ ভাৰতীয় নেপথ্য সংগীতৰ মানদণ্ড, শিল্পীৰ সামাজিক মর্যাদা আৰু বহুভাষিক শ্রোতাসমাজ গঢ়াৰ সৈতে যুক্ত। তেওঁ একেটা যুগত কেৱল সফল কণ্ঠশিল্পী নহয়, বৰং ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ-সংগীতত “কণ্ঠ”ক সাংস্কৃতিক স্মৃতিৰ বাহক ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাত এক দীঘলীয়া ঐতিহাসিক ভূমিকা পালন কৰে। ভাৰত ৰত্ন-সহ ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্মানসমূহে এই অৱদানৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক স্বীকৃতিৰ দিশটোও স্পষ্ট কৰে।

আৰু চাওক

• ভাৰত ৰত্ন
• দাদাচাহেব ফাল্কে বঁটা
• ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা
• মহাৰাষ্ট্ৰ
• গোদাৱৰী নদী
• এম এছ চুব্বালক্ষ্মী